不是…就是… ve 连…都…更…

Kanca

Pekin'de ağustosun son haftası. Biri pencereden bakıp yakınıyor: «Bu günlerde ya rüzgâr var ya yağmur». Çincesi 这几天不是刮风，就是下雨. Kelimesi kelimesine: «rüzgâr değilse yağmur». Türkçenin «ya … ya»sı burada bir olumsuzlukla açılıyor ve ikinci parçaya 就是 ile bağlanıyor.

Devam ediyor: «Çocuk bile şemsiyesiz çıkmıyor». Türkçe «bile»yi tek kelimeyle ismin arkasına koyar; Çince bir kelimeyi ismin önüne, bir kelimeyi fiilin önüne.

Anlatım

不是……就是: iki ihtimal, üçüncüsü yok

不是 A，就是 B kalıbı bir durumun iki ihtimalden biri olduğunu söyler. Konuşan hangisi olduğunu bilmeyebilir; bildiği, üçüncü bir yol olmadığıdır. 汉典 bu 就是'yi bağlaç sayar ve işini dört karakterle özetler: 非此即彼 «bu değilse o».

A ile B aynı türden olur. İki fiil öbeği olabilir: 他周末不是在图书馆，就是在球场. İki sıfat: 这家饭馆的菜不是太咸，就是太辣. Zaman da olur: 结果不是今天就是明天出来. Kısa cümlelerde ortaya virgül konmayabilir.

Kalıbın bir kullanımı alışkanlıktır: bir kişinin hep iki şey arasında gidip geldiğini anlatır. Chinese Grammar Wiki'nin örneklerinin çoğu bu türden ve çoğunda bir yakınma sezilir: 我买的衣服不是大就是小 «aldığım giysiler ya büyük ya küçük». Öteki tahmindir: henüz bilinmeyeni iki ihtimale daraltır, 不是今天就是明天.

Ders HSK4.12'de 不是……而是'yi gördün. İlk yarı aynı, anlam ayrı. 而是 düzeltir: A yanlış, B doğru. 就是 düzeltmez: A ile B'den biri doğru, hangisi olduğu söylenmez. İki cümleyi karşılaştır:

他不是在图书馆，而是在球场。 «Kütüphanede değil, sahada.» Konuşan yerini biliyor.

他不是在图书馆，就是在球场。 «Ya kütüphanede ya sahada.» Konuşan iki yeri biliyor, hangisi olduğunu bilmiyor.

连……都: uç örneği iki elle tutmak

Ders HSK4.11'de 甚至 bir dizinin en aşırı halkasını, uç örneği (突出事例) işaretliyordu. 连 lián aynı uç örneği başka bir yoldan öne çıkarır: onu cümlenin başına, 都 ya da 也'nin önüne taşır.

连'nin arkasına çok şey gelebilir. Özne: 连张老师都不认识这个字. Nesne: 他忙得连饭都没吃; nesne burada fiilin arkasındaki yerinden kalkıp 连'nin arkasına geçmiş. Fiil: 他连看都没看就走了, olumsuzlukla «bakmadı bile». Soru sözcüklü bir cümle: 你连她叫什么都不知道？ Bu son türde soru sözcüğü şart; onsuz bir cümle 连'nin arkasında doğal durmaz.

都 ile 也 birbirinin yerine geçer; 连 ile 都 daha sık. Asıl kural: 都 düşmez. 连我都知道 doğru, 连我知道 eksik.

甚至 ile 连 farkını AllSet'in bir öğretmen yazısı iki ölçüyle anlatır. Biçim: 连'nin arkasına bir ad ya da ad öbeği gelir, 甚至 böyle bir sınır tanımaz. Aynı sitenin dilbilgisi sayfası 结婚 gibi bir fiili de 连'nin arkasına koyuyor; yani bu ölçü öğrenci için sadeleştirilmiş. Anlam: 连……都 olmazı, beklenmeyeni vurgular; 甚至 bir öncekinin üstüne bir adım daha ekler. İkisi birlikte de çalışır: 我不认识他，甚至连他的名字都不知道.

……更……: basamağı bir kat yukarı taşımak

İzlence 连'yi tek başına değil, bir ikinci parçayla verir: 连 A 都……，B 更……. Mantık bir merdivendir: A en az beklenen durum; o bile gerçekleşiyorsa, daha olası olan B haydi haydi gerçekleşir. 连我都听懂了，你更能听懂 «Ben bile anladım, sen haydi haydi anlarsın».

Olumsuzda merdiven aynı yöne çıkar, yalnız işaret değişir: 连他都不知道，我更不知道 «O bile bilmiyor, ben hiç bilmem». Burada 他 iyi haberdar olan kişidir; onun bilmemesi, daha az haberdar olanın bilmediğini kesinleştirir.

更'nin ardından sık sık sabit bir öbek gelir: 更不用说……了 «… hiç söz etmeye gerek yok». 他连鸡蛋都不会做，更不用说做一桌菜了 «Yumurta bile pişiremez, bir sofra dolusu yemeği hiç söyleme». Chinese Grammar Wiki bu öbeği HSK 5'te verir; burada yalnız tanı.

Karakter köşesi

连'nin temel anlamı «bağlamak, art arda gelmek»: 连续 «kesintisiz». 汉典 karakteri yürüme kökü 辶 ile araba 车'nin birleşimi sayar; ilk anlamı insanın çektiği bir arabaydı. «Bile» anlamı bağlaç maddesinde, «甚而至于» diye geçer.

庆 ile 贺 birbirine çok yakın: 庆祝 «kutlamak», 祝贺 «tebrik etmek». 汉典 贺'yü, eskiden para yerine geçen deniz kabuğu 贝 ile «eklemek» anlamındaki 加'nın birleşimi olarak verir, ilk anlamını da hediye sunarak kutlamak diye açıklar.

骄 ile 傲 birlikte 骄傲 kelimesini kurar. 汉典 üç anlam sayar: gurur kaynağı olan kişi ya da şey, başkalarını küçümseyen kibir ve iyi bir şeyden onur duymak. Kibir yüzü 别骄傲 «kibirlenme» uyarısında, onur yüzü 我为你骄傲 «Seninle gurur duyuyorum» cümlesinde görünür. Bu derste 为……骄傲 yalnız onur anlamında. 骄'nin solunda at 马, sağında sesi veren 乔; eski anlamı «altı ayak boyunda bir at». 傲'da ses 敖'dan, anlam insan kökünden gelir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede iki seçeneği «ya … ya da» bağlar; Göksel ve Kerslake'in dilbilgisi bunu 28.3.3.1'de «either … or» karşılığı olarak verir. Türkçe olumlu bir bağlaç kullanır, Çince bir olumsuzluk ile bir onay: «A değilse B'dir». Anlam aynı yere varır. Kitabın sayma bölümündeki «Yok hava kötüymüş, yok parası yetmezmiş…» türü yakınma ise 不是……就是'nin alışkanlık kullanımına daha yakın düşer.

«Bile» ise kitapta vurgu alabilen her öğenin arkasına gelebilen bir ilgeç (clitic) olarak geçer: «Nuri sokağa bile çıkmak istemiyor». Çincede bu cümle 连 ile 都'ya bölünür: 他连门都不想出. Türkçe vurguyu tek kelimeye yükler; Çincede ikinci kelime vurgulanan öğeden sonra fiilin önüne gider.

En ilginç ayrılık «let alone» kalıbında. Göksel ve Kerslake 28.3.1.4'te «şöyle dursun», «bir yana» ve «bırakın»ı anlatır: bunlar yalnız olumsuz cümlelerde geçer, ilk parçanın sonuna konur ve ikinci parçada neredeyse her zaman «bile» bulunur. Kitabın örneği: «Diplomasını almak şöyle dursun, tezini bile daha yazmamış». Türkçe önce büyük olanı, sonra «bile» ile küçük olanı söyler. Çince sırayı tersine çevirir: 他连论文都还没写完，更不用说拿到毕业证了. Önce 连 ile küçük, sonra 更 ile büyük gelir.

Örnekler

İlk iki cümle iki ihtimali söylüyor, hangisinin geçerli olduğunu değil. Son cümlede 连'nin arkasında bir zaman var, hafta sonu; merdivenin üst basamağına 更 ile hafta içi çıkıyor.

Örnek diyalog

25 Ağustos 2027, çarşamba akşamı, okulun açık basketbol sahası. Deniz, 小明 ve 大卫 top atıyor; 大卫'nin gözü yerdeki telefonunda.

小明'in ilk repliği bir alışkanlığa takılıyor, 大卫'nin cevabı bilinmeyen sonucu iki güne daraltıyor, mantı-erişte repliği hafifçe yakınıyor. 大卫'nin son repliğinde dükkân sahibi 连 ile alt basamakta, iki arkadaşı 更不用说 ile en üstte.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 而是: konuşan sebebi düzeltiyor, «istemediğinden değil, vakti yok». (b) 就是: iki ihtimal, ikisi de olabilir.
2. 这个月我忙得连一个电话都没给妈妈打。 (Zhège yuè wǒ máng de lián yí ge diànhuà dōu méi gěi māma dǎ.) Nesne 连'nin arkasına geçer, 都 fiil öbeğinin önünde kalır.
3. 更忙。 (gèng máng.) Hafta sonu bile yoğunsa hafta içi daha yoğundur.
4. 这里连桌子都没有，更不用说沙发了。 (Zhèlǐ lián zhuōzi dōu méiyǒu, gèng búyòng shuō shāfā le.) Küçük eksik 连 ile önde, büyük eksik 更不用说 ile sonda.

Özet kartı

1. Ya A ya B, 不是 A，就是 B: durum iki ihtimalden biri. Bir alışkanlığı (çoğu zaman yakınmayla) anlatır ya da bilinmeyeni iki ihtimale daraltır.
2. 不是……而是 düzeltir (A değil, B); 不是……就是 belirsiz bırakır (ya A ya B).
3. 连 cümlesi (连字句): 连 + uç öğe + 都/也 + fiil. 都 düşmez. 连'nin arkasına özne, öne alınmış nesne, bir fiil ya da soru sözcüklü bir cümle gelebilir.
4. 甚至 bir adım daha ekler, 连……都 beklenmeyeni vurgular; ikisi 甚至连……都 olarak birleşebilir.
5. 连 A 都……，B 更……: A bile geçerliyse B haydi haydi geçerli. Olumsuzda 更'nin arkası da olumsuz. 更不用说……了 sabit bir uzantı.
6. Yeni karakterler: 连, 庆, 贺, 骄, 傲.

Sonraki derse köprü

大卫 Şanghay'a konuşma pratiği için gidiyor. Bunu arkadaşına bir mesajda mı söylüyorsun, okula yazılan bir başvuruda mı? Sıradaki ders amacı iki sesle bağlıyor: gündelik konuşmada işin arkasına gelen küçük bir 好, yazıda amacı fiilin önüne alan 为了……而……. Aynı amaç hangisinde öne, hangisinde arkaya düşer?