即使…也… ve 就是…也…

Kanca

İki Türkçe cümleyi karşılaştır: «Ahmet çalışsa da sınavı geçemez» ve «Ahmet çalışıyorsa da sınavı geçemiyor». Aralarında yalnız bir iki ses var. Birincisinde Ahmet'in çalışıp çalışmadığını bilmiyoruz, bir ihtimali tartıyoruz; ikincisinde çalıştığını biliyoruz ve bunu kabul ediyoruz.

Türkçe bu farkı fiilin ortasındaki küçük bir ekle taşır. Çince ise ayrı kelimelerle: biri olmuş bir şeyi kabul eder, öteki henüz olmamış bir şeyi varsayar. Olmuşu kabul edeni zaten tanıyorsun; bu derste varsayanı tanıyacağız.

Anlatım

Varsayımı kabul et, sonucu koru

即使 jíshǐ yan cümlenin başında durup bir varsayım kurar: «diyelim ki öyle oldu». İkinci parçadaki 也 ise o varsayımın sonucu değiştirmediğini söyler: 即使明天下雨，我也去 «Yarın yağmur yağsa bile giderim». Yağmurun yağıp yağmayacağını kimse bilmiyor; cümle yalnız en kötü ihtimali hesaba katıyor.

汉典'nin 就是 maddesi bu tür cümleyi tek satırda tarif eder: yan cümle bir varsayım ortaya koyar, ana cümle o varsayımdan bir sonuç çıkarır, ikinci parçada çoğunlukla 也 karşılık verir. İzlence de bu kalıpları ayrı bir başlığa koyar.

İzlencede 尽管 karşıtlık başlığının (转折复句) altında, 即使 ise bu başlığın altında durur. Ayrımın özü şu: 尽管'nin arkasında olmuş bir şey, 即使'nin arkasında olabilecek bir şey durur. AllSet Learning'in sayfası bunu öğrenciye kural olarak verir: 即使'den sonraki parça varsayım olmalıdır; gerçekleşmiş bir şey söyleyeceksen 虽然 kullan.

Sözlüklerin sınırı bu kadar keskin değil. 汉典 即使'yi «bir olguyu kabul edip bir adım geri çekilmek» diye tanımlar; Tayvan sözlüğü ise 尽管'nin tanımında 即使'yi kullanır. Bu derste öğrenci kuralını izliyoruz: olmuş olana 尽管, olabilecek olana 即使.

也'nin yeri ve tek bir ihtimal

也 bir zarftır; Ders HSK4.16'daki 都 gibi ikinci parçada öznenin arkasına girer. Özne iki parçada aynıysa ikinci parçada düşebilir, 也 ise kalır: 他即使知道了，也不会生气. Bu cümle bir şeyi daha gösteriyor: 即使 de 尽管 gibi öznenin arkasına geçebilir.

不管 ile karşılaştırınca 即使'nin işi daha iyi görünür. 不管 bütün ihtimalleri bir alanda açık bırakır: 不管下不下雨. 即使 ise tek bir ihtimal seçer, genellikle en zorunu, ve onu masaya koyar: 即使下大雨. Biri «hangisi olursa», öteki «şu olsa bile» der.

就是……也: aynı iş, gündelik söz

就是 jiùshì aynı yere girip aynı işi görebilir: 就是下雨，我也去. 汉典'nin örneği bir şantiyeden: 就是下雨，我们也要开工 «Yağmur yağsa bile işe başlayacağız». AllSet Learning de aynı kuralı koyar: 就是'den sonraki parça bir varsayımdır.

Bu derste 就是……也'yu konuşma repliklerinde, 即使……也'yu hem konuşmada hem yazıda kullanıyoruz. 国语辞典'nin 就是 için verdiği eski örnekler de konuşma diline yakın yazılmış Ming ve Qing romanlarından alınmış.

Zorluk şu ki 就是'yi başka işlerde de gördün ve göreceksin. Bir yanda 就 ile 是 yan yana gelir: 这就是我的房间 «İşte benim odam bu». Bir yanda zarf olarak «yalnız, sadece»: 大家都来了，就是小林还没有来. Bir yanda da Ders HSK4.14'teki 好吃是好吃，就是太辣了; orada 就是 bir kusuru getiren yumuşak bir «ama» idi.

Taviz 就是'sini tanımak için iki şeye bak. Arkasında bir varsayım parçası mı var? Sonraki parça bir 也 ile ona cevap veriyor mu? İkisi de evetse 就是 burada 即使'nin işini görüyor. 就是再忙，他也会来 cümlesinde 再 de varsayımı uca taşır: «ne kadar meşgul olsa da».

Karakter köşesi

即使'nin iki karakteri de tek başına «diyelim ki» anlamını taşımış. 汉典 即 için eski bir bağlaç anlamı verir, «假如，倘若», ve örnek olarak tam 即使'yi gösterir; 使 için de aynı anlamı sayar, örnekleri 假使 ve 即使. 即'nin eski çizimi bir yemek kabının karşısında oturan bir insandır: «yemeğe yaklaşmak». Oradan «yakın, hemen» anlamı gelir; 立即 «derhâl» bugün de bu karakterle yazılır. 使'nin solunda insan kökü var, sağdaki 吏 sesi verir; eski anlamı «emretmek», bugün 使用 «kullanmak».

失 ile 败 birlikte 失败 «başarısızlık, başaramamak» kelimesini kurar. 失'nin bugünkü biçiminde kökeni pek görünmez; 汉典 onu elden kayıp giden bir şey diye açıklar. 失望 «hayal kırıklığına uğramak» da aynı karakterle. 败 ise 胜 «yenmek»in karşıtıdır.

Türkçe ile karşılaştırma

Kanca'daki ilk cümle Göksel ve Kerslake'in dilbilgisinden alındı, ikincisi aynı kitabın kuralıyla kuruldu. Kitap -sA ekine «da» ya da «bile» eklenince «even if» anlamının çıktığını yazar: «çalışsa da», «çalışsa bile»; ikisi bu işte birbirinin yerine geçer. Aynı kitap, ek-fiilin koşulu olan -(y)sA'ya «da» gelince anlamın koşul olmaktan çıkıp olguya döndüğünü ayrıca not eder: «geliyorsa da», «varsa da» bir «although» kurar. Biri 即使'ye, öteki 尽管'ye karşılık gelir.

Kitabın bir örneği bu derse tam oturuyor: «Bahçemizi bile alsalar biz buradan çıkmayacağız». Çincede 即使 ya da 就是 ile: 就是他们把我们的花园拿走，我们也不搬. «Bile»nin bir ismin arkasına geçebilmesi de ilginç: varsayılan şeyin en ağır parçası vurgulanıyor.

Ayrıldığımız yer işaretin nerede durduğu. Türkçe tavizi yan cümlenin sonunda, fiilin üstünde kurar; ana cümle işaretsiz kalır. Çincede işaret ikiye bölünür: biri yan cümlenin başında (即使), öteki ana cümlede (也). Türkçede «bile» yan cümlede kaldığı için konuşan 也'yi unutmaya ya da onu «bile»nin yerine, yani yan cümleye koymaya meyleder.

Örnekler

Altıncı ve yedinci cümleler aynı insanı anlatıyor. Biri her hafta için bir ihtimali tartar, öteki dün olmuş bir şeyi kabul eder. Son cümledeki 就是 ise taviz değil: arkasında ne varsayım var ne de onu karşılayan bir 也.

Örnek diyalog

21 Ağustos 2027, cumartesi akşamı, yurdun mutfağı. Deniz'in taşınmasına on bir gün kaldı. Annesinin telefonda adım adım anlattığı mercimek çorbasını ilk kez kendi başına pişiriyor. 小林 tencerenin başına gelmiş, kaşığını şimdiden almış.

Tatmadan önce 小林 tuzu bir varsayım olarak kuruyor ve 即使 kullanıyor. Tattıktan sonra tuz artık bir olgu: 即使 gidiyor, yerine X是X kalıbından tanıdık yumuşak 就是 geliyor. Diyalogda üç ayrı 就是 var; yalnız 小林'nin bisiklet cümlesindeki bir varsayım taşıyor ve bir 也 ile karşılanıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 即使: yarının karı bilinmiyor, bir varsayım. (b) 尽管: dün kar yağdı, bir olgu; ikinci parçadaki 还是 de bunu destekler.
2. 即使很贵，我也要买。 (Jíshǐ hěn guì, wǒ yě yào mǎi.) 也 öznenin arkasında.
3. (b). Arkasında bir varsayım var ve 也 onu karşılıyor. (a)'da 就 ile 是 «işte bu», (c)'de 就是 bir kusuru getiren «ama».
4. 就是下大雨，我也会去接你。 (Jiùshì xià dà yǔ, wǒ yě huì qù jiē nǐ.) Yapı aynı kalır, yalnız bağlaç değişir.

Özet kartı

1. 即使……，也……: henüz olmamış ya da bilinmeyen bir durumu varsayar, sonucun yine de değişmeyeceğini söyler. Bu tür cümle taviz birleşik cümlesidir (让步复句).
2. Olmuş şeye 尽管, olabilecek şeye 即使; Türkçede «geliyorsa da» ile «gelse de» farkı.
3. Zarf olan 也 ana cümlede, öznenin hemen arkasında yer alır; 即使 öznenin önünde de arkasında da durabilir.
4. 不管 bütün ihtimalleri açık bırakır; 即使 tek bir ihtimali, çoğu zaman en zorunu, seçer.
5. 就是……，也…… aynı işi görür; bu derste konuşma repliklerinde. 再 ile varsayım uca taşınır: 就是再忙.
6. 就是'nin öteki yüzleri: «işte bu» (这就是), «yalnız» (就是小林没来), kusuru getiren «ama» (X是X，就是). Taviz 就是'si arkasında bir varsayım ve karşısında bir 也 ister.
7. Yeni karakterler: 即, 使, 失, 败.

Sonraki derse köprü

汉典'nin 就是 maddesinde bir örnek daha var: 就是在日常生活中也要有一定的科学知识 «gündelik hayatta bile biraz bilim bilgisi gerekir». Burada 就是'nin arkasında bir varsayım parçası yok; yalnız bir yer var ve 也 onu en uç örnek gibi öne çıkarıyor. Sıradaki ders bu «bile»yi 连……都 ile kuruyor, üstüne 更 ile bir basamak daha çıkıyor. Aynı derste 就是 yeni bir eşle, 不是 ile de karşına çıkacak: 不是……就是 iki seçenekten birinin mutlaka olduğunu söyler. Bir «bile» varsayımsız nasıl kurulur?