Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- 不管/无论……，都/也……: olası bütün durumları açık bırakır, sonucun hiçbirinde değişmediğini söyler (无条件句).
- Açık alanı soru zamiri, 还是 ile seçenekler, olumlu-olumsuz biçim, 多(么) + sıfat ya da zıt bir çift kurar. Düz bir bildirim ve 吗 sorusu bu yere girmez.
- 都 ve 也 zarftır, ikinci parçada öznenin arkasında durur.
- 无论 daha resmîdir, 不管 daha gündelik; 不论 无论'nin eşidir.
- Fiil 不管 «karışmamak, ilgilenmemek»: 这件事我不管. Arkasında açık parça ve 都 yoksa fiildir.
- 尽管 bir olguyu kabul eder; 不管 her olasılığı kapsar. İkisi birbirinin yerine geçmez.
- Yeni karakterler: 无, 扔, 拾, 整.
Kanca
Türkçede «Nereye gidersen git» deriz ve fiili iki kez söyleriz: önce koşul ekiyle, sonra emir kipiyle. Anlamı: yer ne olursa olsun, sonuç değişmez.
Çince aynı işi cümlenin başına koyduğu tek bir kelimeyle yapar: 不管你去哪儿. Tuhaf olan, aynı kelimenin tek başına «karışmamak» demesi: 我不管 «Ben karışmam». Bu derste ikisini ayıracağız ve yazıdaki eşi 无论'yi tanıyacağız.
Anlatım
Koşulu silen cümle
Ders HSK3.32'de koşul birleşik cümlesini (条件复句) 只要 ve 只有 ile kurmuştun: biri yeterli koşulu, öteki zorunlu koşulu söylüyordu. Dördüncü düzey bu ailenin yanına iki kalıp daha koyar: 不管……，都/也…… ve 无论……，都/也……. Bunlar bir koşul öne sürmez; bütün koşulları bir kalemde geçersiz sayar. Çince dilbilgisi anlatımları koşul cümlesini bu yüzden üçe böler: zorunlu koşul, yeterli koşul ve koşulsuz cümle.
只要你来，我就高兴 tek bir koşul koyar: gelirsen sevinirim. 不管你什么时候来，我都高兴 ise saati sormaz: sabah da gelsen akşam da, sonuç aynı.
Açık bırakılan yer
不管'nin arkasındaki parça bir bildirim olamaz; «hangisi olursa» diyebilmek için orada bir seçenekler alanı açık kalmalı. Bu alanı en sık bir soru zamiri açar: 什么, 谁, 哪儿, 怎么. Ders HSK3.26'daki genelleyici kullanım (任指) burada bir koşul cümlesine taşınıyor: 不管谁问他，他都说不知道.
Seçenekleri tek tek de sayabilirsin. 还是 ile: 不管(是)坐地铁还是坐公共汽车. Olumlu-olumsuz biçimle: 不管你同意不同意. Zıt anlamlı bir çiftle: 汉典'nin örneği 不管身体好坏 «sağlık iyi olsun kötü olsun».
Derece ise 多 ya da 多么 ile açılır: 不管多远，我都去. Ders HSK4.1'de 多么'nin «ne kadar … olursa olsun» anlamını bu derse bırakmıştık; yeri burası: 不管多么累，他都坚持跑步.
İkinci parçada 都 ya da 也 «yine de değişmez» der. Bunlar zarftır ve öznenin arkasına girer: 不管你说什么，我都不去. 汉典 bu yerde 总 «her zaman» da görülebileceğini kaydeder.
无论: kâğıttaki eş
无论 wúlùn aynı yapıları alır, aynı 都 ve 也 ile eşleşir. Aradaki tek fark üslupta: Chinese Grammar Wiki 无论'yu daha resmî, 不管'yi daha gündelik sayar. Aynı sayfa 不论 bùlùn'u da bu kalıpta 无论'nin eşdeğeri sayar. Bir kurum duyurusunda 无论 görürsün; arkadaşa söylerken 不管 daha rahat düşer.
无 «yok, -sız» yeni bir karakter; 无论 kelime kelime «tartışma yok» gibi okunur. HSK 4 listesinde 无聊 «sıkıcı» ve 无法 «yapamamak» da var.
不管 fiil olunca
不管 bağlaç olmadan önce bir fiil öbeğiydi: 不 ve iki ders önce tanıdığın 管 «ilgilenmek». Bu anlam bugün de yaşıyor. 国语辞典 «不理会» «aldırmamak» ve «不看顾» «bakmamak, sahip çıkmamak» anlamlarını sayar: 这件事我不管 «Bu işe ben karışmam».
Ayırmanın yolu arkadan gelene bakmak. Fiil 不管'nin bir nesnesi vardır ya da cümle orada biter: 我不管, 孩子的事他什么都不管. Bağlaç 不管'nin arkasında ise açık bir parça durur ve ikinci parçada bir 都 onu bekler.
Karakter köşesi
| Karakter | Pinyin | Anlam | Kök | Çizgi |
|---|---|---|---|---|
| 无 | wú | yok, -sız | 无 | 4 |
| 扔 | rēng | atmak, çöpe atmak | 扌 | 5 |
| 拾 | shí | yerden almak, toplamak | 扌 | 9 |
| 整 | zhěng | düzgün; bütün | 攵 | 16 |
无 Kangxi sözlüğünde kendi kökünün başında durur; 汉典'nin modern sayımı ise onu 一 altına koyar. Geleneksel biçimi 無; 汉典'ye göre eski yazıtlarda bu karakter bir dansçıyı çizer ve 舞 «dans» ile aynı karakterdi. 扔'nın sağındaki 乃 bir önceki karakter köşesinden tanıdık: 仍'de de aynı parça ses veriyordu, burada solda el kökü var. 拾 tek başına «yerden almak»; 收拾 «toparlamak» kelimesinde hafif okunur. 整'nin altındaki 正 sesi verir; 整理 «düzene koymak» ve 整个 «bütün» bu karakterden.
Türkçe ile karşılaştırma
Bu anlamı Türkçede koşul eki taşır. Göksel ve Kerslake soru sözcüğü içeren koşul cümlelerine «evrensel koşul» der: «Kime sorduysak aynı cevabı aldık», «Nereye giderse köpeğini de yanında götürürdü». Kitaba göre önüne «her» gelince genellik güçlenir: «her nereye giderse».
Aynı bölüme göre bu cümleler çoğu zaman bir taviz taşır ve taviz iki yoldan pekiştirilir. Biri koşul fiilinin arkasına «da» koymaktır: «Ne söylediyse de inandıramadı». Öteki, Kanca'daki tekrardır: geniş zaman + koşul, ardından aynı fiilin emri: «Nereye giderseniz gidin, bu fiyata böyle bir kanepe bulamazsınız».
Seçenekli 不管 için Türkçenin ayrı bir aracı var: «ister … ister» ve «olsun … olsun». Kitap bunları konuşanın seçeneklere kayıtsızlığını gösteren bağlaçlar diye anlatır: «Büyük olsun küçük olsun, evlerin sorunları bitmiyor». 不管大还是小 ya da 不管大小 tam bu yere oturur.
Ayrılık yerleşimde. Türkçede genellik fiilin sonundaki ekte, Çincede cümlenin başındaki kelimede kurulur; Türkçe ana cümle çoğu zaman işaretsiz kalırken Çince orayı genellikle 都 ya da 也 ile işaretler.
Örnekler
Yedinci cümlede 不管'den sonra cümle bitiyor: fiil. Son cümlede 都 yerine 也 gelmiş; ikisi de öznenin arkasında.
Örnek diyalog
14 Ağustos 2027, cumartesi öğleden sonra, yurt odası. Deniz'in taşınmasına iki haftadan biraz fazla kaldı. Yerde açık kutular, masada bir yığın eski defter. 小明 yardıma gelmiş; kapının iç yüzüne yurt yönetiminin yeni bir duyurusu asılı.
Duyurudaki 无论 ile 小明'in cümlesindeki 不管 aynı işi görüyor; değişen ses tonu. «衣服我可不管»da ise 不管 fiil, «karışmam» diyor. Deniz'in son repliğinde açık alanı zıt bir çift kuruyor: 新的旧的.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlış"不管天气很热，他都去跑步。"
— «Hava çok sıcak olsa da» diye düşünülüp çevrilmiş. 不管'nin arkasında bir bildirim olamaz; açık bir alan gerekir. Doğrusu: 不管天气多热，他都去跑步。 (Bùguǎn tiānqì duō rè, tā dōu qù pǎobù.) Ya da: 不管天气热不热. Olgunun kendisini kabul etmek istiyorsan 尽管 kullan: 尽管天气很热，他还是去跑步了。
Yaygın yanlış"尽管你去不去，我都要去。"
— İki kelimenin ikinci karakteri aynı, ama iş bölümü ters. 尽管 gerçekleşmiş bir olguyu kabul eder; açık bir seçenek alanını 不管 ya da 无论 açar. Doğrusu: 不管你去不去，我都要去。 (Bùguǎn nǐ qù bu qù, wǒ dōu yào qù.)
Yaygın yanlış"不管你明天来吗，我都等你。"
— Türkçe soru eki «mi» akla gelince 吗 eklenmiş. 吗 bir cevap bekleyen soruyu kapatır; 不管'nin açık alanı ise bir soru sormaz. Doğrusu: 不管你明天来不来，我都等你。 (Bùguǎn nǐ míngtiān lái bu lái, wǒ dōu děng nǐ.)
Mini alıştırma
Cevaplar
- (a) Fiil: 什么都不管 «hiçbir şeyle ilgilenmez»; arkasında açık bir parça yok. (b) Bağlaç: soru zamiri 谁 alanı açıyor, ikinci parçada 都 var. (c) Fiil: «ne yiyeceğinize karışmam»; 吃什么 burada 管'nin konusu ve cümle öne alınmış.
- 不管这个电影多长，我都要看完。 (Bùguǎn zhège diànyǐng duō cháng, wǒ dōu yào kànwán.) Ya da: 不管这个电影长不长，我都要看完。
- 不管是坐火车还是坐飞机，去西安都很方便。 (Bùguǎn shì zuò huǒchē háishi zuò fēijī, qù Xī'ān dōu hěn fāngbiàn.) 是 atılabilir.
- 无论几点回来，都要先关门。 (Wúlùn jǐ diǎn huílai, dōu yào xiān guān mén.) Duyuruda 你 de düşer.
Özet kartı
- 不管/无论……，都/也……: olası bütün durumları açık bırakır, sonucun hiçbirinde değişmediğini söyler (无条件句).
- Açık alanı soru zamiri, 还是 ile seçenekler, olumlu-olumsuz biçim, 多(么) + sıfat ya da zıt bir çift kurar. Düz bir bildirim ve 吗 sorusu bu yere girmez.
- 都 ve 也 zarftır, ikinci parçada öznenin arkasında durur.
- 无论 daha resmîdir, 不管 daha gündelik; 不论 无论'nin eşidir.
- Fiil 不管 «karışmamak, ilgilenmemek»: 这件事我不管. Arkasında açık parça ve 都 yoksa fiildir.
- 尽管 bir olguyu kabul eder; 不管 her olasılığı kapsar. İkisi birbirinin yerine geçmez.
- Yeni karakterler: 无, 扔, 拾, 整.
Sonraki derse köprü
不管 bütün kapıları aynı anda açar: hangisinden girersen gir, sonuç aynı. Bazen ise tek bir kapı yeter, en zorlusu: «Yarın yağmur yağsa bile gideceğim.» Olasılıklar sıralanmıyor; tek bir uç durum varsayılıyor ve o bile sonucu değiştirmiyor. Sıradaki ders bu «-sa bile»yi 即使……也…… ve 就是……也…… ile kuruyor. 不管 her ihtimali kapsıyorsa, 即使 neden yalnız birini seçer?