否则 ve 要是…就…

Kanca

Türkçede «yoksa» iki ayrı kapıyı açar. «Çay mı yoksa kahve mi?» diye sorarken iki seçenek arasında bir «veya»dır. «Acele et, yoksa trene yetişemeyiz» derken ise bir tehdit taşır: söylediğim olmazsa şu olur.

Çince bu iki işi ayırır. Soru içindeki «yoksa» 还是'dir; uyarıdakinin ise kendi kelimeleri var: 否则, 不然, 要不然. Bu derste o uyarının nasıl kurulduğunu ve aynı varsayımı gündelik konuşmada açan 要是'yi öğreneceğiz.

Anlatım

İzlencede üç satır

Varsayım birleşik cümlesini (假设复句) 如果……，就…… ve ……的话 ile Ders HSK3.31'de kurmuştun. HSK 4 aynı türe üç kalıp ekliyor: ……，否则……; 要是……，就……; bir de ikisinin birleştiği 要是……，（就）……，否则…….

否则: «böyle olmazsa»

否则 fǒuzé ikinci parçanın başına gelir ve birinci parçada söyleneni tersine çevirerek bir varsayım kurar: «bu olmazsa, şu olur». 汉典 kelimeyi parçalarıyla açıklar: 否 «böyle değilse» demektir, 则 da arkasından gelen sonucu getirir. Yani 否则 kendi içinde bir «eğer» taşır, ama olumsuz bir «eğer».

Birinci parça çoğu zaman bir istek ya da zorunluluktur (得, 必须, 一定要, 吧); ikinci parça istenmeyen sonucu verir, sık sık 就 ya da 会 ile:

否则 bir bağlaçtır; ikinci parçada öznenin önünde durur: 否则我们会迟到. 否则'nin yerine «要是不这样» koyduğunda anlam bozulmaz: 快点儿走吧，否则就赶不上了 ile 要是不快点儿走，就赶不上了 aynı uyarıyı yapar; ilki isteği öne, ikincisi koşulu öne alır.

Konuşmada 否则'nin arkasına bir de 的话 gelebilir: 否则的话. 否则 zaten «böyle değilse» dediği için anlam değişmez; 的话 varsayımı bir kez daha işaretler, söz biraz uzar ve yumuşar.

不然 ve 要不然

Aynı işi 不然 bùrán ve 要不然 yàobùrán da görür. Onlarla karşılaşmışsın bile: Ders HSK4.3'teki sabah cümlesi 不然又要迟到了 ile bitiyordu. 汉典 不然'ın bu kullanımını «否则» diye açıklar, 要不然'ı da «否则；要不» diye. Sözlük açısından üçü aynı yere düşer.

不然'ın ayrıca «öyle değil» anlamı da var (其实不然 «aslında öyle değil»). İzlence ikisini HSK 5'e koyuyor; şimdilik tanıman yeter.

Üslup farkı için elimizdeki sözlükler bir yargı vermiyor; bu yüzden bir kural değil, bir kullanım öneriyoruz. Bu derste 否则'yi yazıda ve kesin uyarılarda (duyuru, kural, resmî bir mesaj), 不然'ı arkadaşla konuşurken kullanıyoruz. Dayanağı şu: 否则'nin iki parçası da klasik Çinceden. 否 bugün 是否 «-ip -mediği», 能否 «-ebilir mi» gibi resmî sözlerde yaşıyor; 则 de 那么'nın yazı dilindeki karşılıkları arasında sayılıyor.

要是……就……: konuşmadaki «eğer»

要是 yàoshi, 如果 ile aynı yerde durur ve aynı işi yapar: 要是明天下雨，我们就不去了. 高阿姨'nın Deniz'e söylediği 你要是搬来了，咱们就是邻居了 cümlesini Ders HSK3.39'da duymuştun. 汉典 要是'yi 如果'ye denk sayar ve sonuç parçasında çoğu zaman 就'nun karşılık verdiğini not eder.

Fark kayıtta. AllSet Learning 要是'yi 如果'den de gündelik bulur, çoğunlukla konuşmaya bırakıldığını ve kuzeyde daha sık kullanıldığını söyler. CC-CEDICT de onu «(coll.) if», yani konuşma dili diye işaretler ve ikinci heceyi hafif tonla verir: yàoshi.

Yapının geri kalanı 如果 ile aynıdır:

• 就 sonuç parçasında öznenin arkasında: 要是你累了，我们就休息一会儿.
• 要是 özneden sonra da gelebilir: 你要是有时间，就来我家吃饭.
• Sona 的话 eklenebilir: 要是你不想去的话，就别去了.
• Varsayım gerçekleşmemiş bir geçmiş de olabilir: 要是早知道，我就不来了 «Bilseydim gelmezdim».

AllSet Learning bir kısaltmayı da kaydeder: özne 要是'nin önündeyse 要是 yalnız 要 olarak kalabilir (他要不听，我也没办法). Duyduğunda tanı; kendin kurarken tam 要是'yi kullan.

İkisi bir arada: 要是……，就……，否则……

Üçüncü kalıp bir yol gösterir ve iki ucunu da söyler: 要是你想住得舒服，就早点儿把钱准备好，否则月底会很着急. 要是 bir hedef koyar, 就 o hedefe giden adımı verir, 否则 o adım atılmazsa ne olacağını. İzlence 就'yu parantez içinde veriyor; bu parçada isteğe bağlıdır.

Karakter köşesi

否 üstte 不, altta 口'dan oluşur ve 不 sesi de taşır; 说文'teki tanımı tek kelime: «不». «Kötü» anlamındaki pǐ okunuşu ayrıca var. 则'nin eski biçiminde solda bir tunç kazan (鼎) ve sağda bıçak vardı: 汉典'ye göre eski kanunlar kazanlara kazınırdı, karakterin ilk anlamı da «kural»dır. 悔'de solda kalp kökü, sağda ses veren 每 durur; 后悔 «sonradan pişman olmak». 保'nin en eski biçimi, 汉典'nin aktardığına göre, sırtında çocuk taşıyan bir insandır; 保证 «güvence vermek, söz vermek».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe koşulu bir ekle kurar: «-sa». «Eğer» isteğe bağlıdır. Göksel ve Kerslake'in tarifinde «eğer» dilbilgisi açısından fazladan bir kelimedir, vurgu için eklenir ve gündelik konuşmada sona bile kayar: «Okuduysa eğer…». Çincede ise işi bir kelime yapar. 要是 ya da 如果 düşebilir ama o zaman koşulu bağlamdan ya da 就'dan çıkarırız; Türkçedeki gibi fiile yapışan bir ek yoktur.

«Yoksa»nın uyarı anlamı için kitap üç bağlacı birlikte anar: «yoksa», «aksi hâlde / aksi takdirde» ve «sonra». Üçü de ikinci cümlenin, birincisi gerçekleşmezse ne olacağını söylediğini gösterir. Kayıtları ayrıdır: «aksi takdirde» resmîdir, «sonra» ise çok gündelik ve çoğunlukla bir emrin arkasından gelir: «Ceketini giy, üşürsün sonra». Bir yönetmelikteki «aksi takdirde» bu dersteki 否则'nin yerine, anneden duyulan «sonra» ise 不然'ın sıcaklığına yakın düşer.

Bir fark akılda kalsın. Türkçede «yoksa» soru içinde «veya» olabildiği için Türkçe konuşan biri Çincede de aynı kelimeyi iki yerde kullanmaya meyleder. Çincede 否则 soru kurmaz; seçenekli soru 还是 ile kurulur.

Örnekler

Başvuru cümlesi bir yönetmelikten çıkmış gibi, bu yüzden 否则; telefon tavsiyesi bir arkadaştan, bu yüzden 不然. Sınav cümlesindeki 要是 gerçekleşmemiş bir geçmişi varsayıyor ve bir pişmanlık taşıyor.

Örnek diyalog

5 Ağustos 2027, perşembe akşamı, okulun doğu kapısının karşısındaki küçük bir erişte dükkânı. Hava hâlâ sıcak; vantilatör tavanda yavaş dönüyor. Deniz, 小明 ve 大卫 pencere kenarındaki masada. Deniz menüde en ucuz kâseyi göstermiş.

Masada 如果 hiç geçmiyor; arkadaşlar arasında 要是 doğal. 否则 iki ciddi yükümlülüğün yanında beliriyor, kira ve pasaport; şakalar ise 不然 ile geliyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 一定要带护照，否则签不了合同。 (Yídìng yào dài hùzhào, fǒuzé qiān bu liǎo hétong.) Koşuldaki 不 düşer: 否则 «böyle olmazsa»yı kendisi taşır.
2. (a) 还是: iki seçenekli bir soru. (b) 否则: «gitmezsen» varsayımının sonucu.
3. 要是你有时间的话，就来我家吃饭吧。 (Yàoshi nǐ yǒu shíjiān dehuà, jiù lái wǒ jiā chīfàn ba.) 要是 öznenin arkasına da geçebilir: 你要是有时间的话……
4. Örneğin duyuru: 离开房间时请关灯，否则会浪费电。 (Líkāi fángjiān shí qǐng guān dēng, fǒuzé huì làngfèi diàn.) Arkadaşa: 出去的时候关灯吧，不然浪费电。 (Chūqu de shíhou guān dēng ba, bùrán làngfèi diàn.) Duyuruda 否则, konuşmada 不然.

Özet kartı

1. 否则 = «böyle olmazsa»: ikinci parçanın başında, öznenin önünde durur; birinci parça çoğu zaman bir istek ya da zorunluluktur.
2. 否则 kendi içinde olumsuz bir varsayım taşır; önceki parçada ayrıca 要是……不 kurulmaz.
3. 不然 ve 要不然 aynı işi görür (HSK 5). Bu derste 否则 yazıda ve kesin uyarıda, 不然 konuşmada.
4. 否则的话 / 不然的话: 的话 varsayımı bir kez daha işaretler, anlam değişmez.
5. 要是……，就……: 如果……，就…… ile aynı yapı, konuşma dilinde; 就 öznenin arkasında, 的话 eklenebilir.
6. 要是……，就……，否则……: hedef, adım ve atılmazsa ne olacağı tek cümlede.
7. Soru içindeki «yoksa» 还是'dir, 否则 değil.
8. Yeni karakterler: 否, 则, 悔, 保.

Sonraki derse köprü

要是 tek bir koşulu masaya koydu ve sonucunu ona bağladı: 大卫'yi kabul ederlerse eylülde gidecek, etmezlerse kalacak. Peki ya koşulun ne olduğu hiç önemli değilse, sonuç her durumda aynıysa? Sıradaki ders koşulu açık bırakıp sonucu sabitleyen cümleyi, koşulsuz koşul cümlesini (无条件复句), 不管 ve 无论 ile kuruyor; 不管 tek başına kullanıldığında ise bambaşka bir şey söylüyor: hangisi?