Retorik soru: 不是…吗？

Kanca

Basketbol sahasında kırk dakika beklemişsin. Arkadaşını sonunda kütüphanede, kitabının başında buluyorsun ve ağzından ilk çıkan cümle bir soru: «Hani dörtte sahada buluşacaktık?» Oysa cevabı biliyorsun; o sözü bizzat o vermişti. Sorunun işi bilgi toplamak değil, onu kendi sözüyle yüz yüze getirmek.

Çince bu anı 你不是说四点在球场见吗？ diye kurar. Cümlede bir olumsuzluk var, sonunda da 吗 duruyor; buna rağmen anlamı olumlu: «Sen dörtte sahada buluşalım dedin.» Olumsuz bir soru nasıl olur da olumlu bir iddiaya dönüşür?

Anlatım

Soru biçiminde bir iddia

Bir soru cümlesi her zaman cevap aramaz. Konuşan bazen cevabı kendisi bilir ve soru kalıbını yalnız söylediğini güçlendirmek için kullanır. İzlence HSK 3'te bu türün ilk ve en sık kalıbını verir: 不是……吗？ Başlığı da işini söylüyor: «反问句表示强调», yani retorik soruyla vurgu.

Lü Shuxiang bu ters çevrilmeyi tek cümlede toplar: retorik soruda olumsuzluk sözcüğü yoksa kastedilen olumsuzdur, varsa kastedilen olumludur.

Kalıbın yeri: 不是 neyin önüne gelir?

不是, konuşanın «bunu ikimiz de biliyoruz» diye sunduğu parçanın önüne gelir; 吗 her zamanki gibi cümlenin sonundadır. En sık üç yerleşim şöyle:

Üçüncü yerleşimde 不是 öznenin de önüne geçer ve vurgu «sen» kelimesine biner: başkası değil, bunu sen söylemiştin.

Olay bitmiş, bir iş yapılmışsa 了 cümlenin sonunda, 吗'nin hemen önünde durur: 我不是告诉你了吗？ «Sana söyledim ya, unuttun mu?» İzlencede ayrı bir madde değildir; bildiğin 了 olduğu gibi içeri girer: 我们不是见过了吗？

Hatırlatma, şaşkınlık, sitem

Aynı kalıp sahneye göre üç farklı tonda çalışır. Üçünde de ortak olan, konuşanın bir bilgiyi «ortak» saymasıdır.

Hatırlatma en yumuşak olanıdır. Arkadaşın anahtarını arıyor, sen masanın üstünde gördün: 钥匙不是在桌子上吗？ «Anahtar masanın üstünde ya.» Burada sitem yoktur; yalnız gözden kaçanı gösterirsin.

Şaşkınlık beklentin bozulduğunda çıkar. Bugün gelmeyeceğini söyleyen biri kapıda belirdiğinde 你不是说今天不来吗？ dersin: hem «bunu sen söylemiştin» hem «nasıl oldu da geldin?».

Sitem ise söz tutulmadığında gelir: 你不是说四点见吗？ Ses biraz yükselir, cümle aslında bir hesap sorar. Bu tonda ardından çoğunlukla 怎么 ile gerçek bir soru gelir: 你不是说四点见吗？怎么在这儿？

张文贤 ve 乐耀'nun konuşma kayıtları üzerinde yaptığı çalışma, iki tarafın da bildiği bilgiye dayanan bu tür retorik soruların, sık işlevi hatırlatma ve düzeltme olan, en nazik grup olduğunu gösterir. 谁不知道？ gibi herkesin bildiği bir gerçeği öne süren retorik sorular ise aynı ölçekte en az nazik olanlardır. Bu ikinci grup bir sonraki seviyenin konusu. HSK3.26'da 谁不认识他？ «Onu kim tanımaz ki?» cümlesini sitem olarak görmüştün; izlence soru zamirli retorik soruları ve 难道……吗'yu HSK 4'e koyar.

Cevap bekleniyor mu?

Çoğu zaman beklenmez, ama söz kendisine yöneltilen taraf yine de bir şey söyler. Sitemli bir 你不是说四点见吗？ karşısında 哎呀，我忘了！ ya da 对不起 gelir, 是 ya da 不是 gelmez.

Sınır her zaman keskin değildir. HSK1.22'de 小明 gişede 明天不是星期天吗？ diye sormuştu: bir şeyden emin olduğunu sanıyordu ama yanılıyordu, görevli de onu düzeltti. Konuşan bilgisinden gerçekten şüphe ediyorsa aynı kalıp, cevabı «evet» olması beklenen gerçek bir soruya yaklaşır. Hangisi olduğunu kalıp değil, konuşanın ne bildiği belirler.

吧, 吗, 是不是 ve 不是……吗

Dört soru da «unuttun mu?» çevresinde dolaşır, ama konuşanın ne kadar emin olduğu her birinde değişir:

吧 ile 不是……吗 arasındaki farkı HSK2.26'nın tahmin 吧'sı netleştiriyor. 吧 bir tahmini masaya koyar ve karşıdakinin onayına bırakır; tahmin yanlış çıkabilir. 不是……吗 tahmin etmez, bir bilgiyi ya da verilmiş bir sözü hatırlatır. Bu fark olumsuz cümlede anlamı tamamen değiştirir: 你不是中国人吧？ «Çinli değilsin galiba?», 你不是中国人吗？ ise «Sen Çinli değil miydin? (Çinlisin sanıyordum.)».

Karakter köşesi

反 bu dersin terimini kurar: 反问 «ters soru», yani soru kılığındaki iddia. Gündelik dilde 反对 fǎnduì «karşı çıkmak» kelimesinde sık duyulur.

约 ile 好 birleşince 约好 yuēhǎo «sözleşmek, buluşmak üzere anlaşmak» olur: 我们约好了四点见. Bir sözün tutulmadığı sahnelerde 不是……吗 bu fiili sık yanına alır.

惊, 吃 ile 吃惊 chījīng «şaşırmak» kelimesinde geçer. Solunda kalp kökünün dik biçimi 忄 var; şaşkınlık tonundaki 不是……吗 tam bu anın cümlesidir.

疑 疑问 yíwèn «soru, şüphe» ve 怀疑 huáiyí «şüphelenmek» kelimelerinde geçer. 疑问句 «soru cümlesi» adı da ondan gelir; retorik soru ise biçimce bir 疑问句 olduğu hâlde içinde şüphe taşımaz.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin bu iş için birden fazla aracı var. En yakını olumsuz yüklemli soru: «Sana söylemedim mi?», «Bunu öğrenmemiş miydik?» Burada olumsuzluk fiilin içindedir, -mA ve mI ile kurulur ve zamanla birlikte değişir: «demedin mi», «dememiş miydin», «demeyecek misin». Çincede ise 不是 cümlenin önüne bir çerçeve gibi oturur ve zamana göre değişmez; zaman bilgisini cümlenin içindeki 了 ya da 过 taşır.

İkinci araç «değil mi» kuyruğu. Göksel ve Kerslake'in betimlediği bu kuyruk soru (tag question), konuşanın doğru olduğuna inandığı bir ifadeyi onaylatmak için cümlenin sonuna eklenir. Kitap ayrıca bir belirsizliğe dikkat çeker: «… lazım değil mi?» hem olumsuz yüklemli bir soru hem de olumlu bir cümleye eklenmiş «değil mi» olabilir; konuşmada ezgi, yazıda araya giren virgül ikisini ayırır. Çincede bu ikisi zaten ayrı kalıplardır: onaylatma için 吧 ya da 是不是, hatırlatma için 不是……吗.

Sitemin Türkçedeki en canlı karşılığı ise «hani». Göksel ve Kerslake'e göre «hani» bir şeyin yerini sormaz; iki tarafın da bildiği bir şeyin ortaya konmasını ister ya da bir ifadenin doğruluğunu sorgular: «Hani benim payım?» Kitaptaki bir alışverişte biri «Hani alışverişe gidecektin?» diye sorar, öteki «Dükkânlar daha açılmamıştır ki» diye karşılık verir: soru, verilmiş bir planı hatırlatıyor. 你不是说要去买东西吗？ bunun neredeyse birebir karşılığıdır.

Son olarak «ya». «Kullandım ya!» türü cümlelerde ya, bir önceki sözün varsayımına itiraz eder ve yalnız olumlu cümlelerde durur. Çincenin retorik sorusu aynı itirazı soru kılığında yapar: 我不是用了吗？ Türkçenin «ya»lı olumlu cümlesi ile Çincenin olumsuz sorusu böylece aynı anlamda buluşur.

Örnekler

Beşincide 不是 öznenin önüne geçmiş ve «sen» vurgulanıyor. Altıncı ve sekizincide sitem yok: biri yatıştırıyor, öbürü cesaret veriyor; kalıp her zaman kızgın değildir.

Örnek diyalog

10 Mart 2027 çarşamba, öğleden sonra dördü kırk geçe. Pazartesi 小明, 大卫'ya basketbol öğretmek için «çarşamba dörtte sahada» demişti. Deniz ile 大卫 sahada kırk dakika bekledi; telefonu açılmayınca kütüphaneye geldiler. 小明 bir köşede kitabına gömülmüş, ayağının dibinde bir basketbol topu.

Deniz'in ilk repliği sitem: söz 小明'indi ve tutulmadı. 小明'in 今天不是星期二吗 sorusu ise kancadaki gibi gerçekten yanılan birinin sorusu; 大卫 onu düzeltiyor ve 这不是你的手机吗 ile kanıtı gösteriyor. 小明'in 你们等了很长时间吧 sorusu bir tahmin: cevabı bilmiyor, onay bekliyor. 大卫'nın 天不是还没黑吗 cümlesi yatıştırıyor. Deniz'in son 不是……吗'sı ise bir takılma: 小明'in eski böbürlenmesini hatırlatıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 你的雨衣不是在门后边吗？ (Nǐ de yǔyī bú shì zài mén hòubian ma?) Sitemsiz bir hatırlatma; ardından 你看看 eklenebilir.
2. (a) Tahmin: «Bugün işe gitmiyor galiba?» Konuşan emin değil. (b) Hatırlatma: «Bugün işe gitmeyecekti ya?» İçerik olumsuz, retorik soru o olumsuz bilgiyi doğru sayıyor.
3. 你不是说今天要请客吗？ (Nǐ bú shì shuō jīntiān yào qǐngkè ma?) 不是, 说'nin önünde; 今天 ise 要'nın önünde, söylenen sözün içinde.
4. 这个字我们上个星期不是一起学了吗？ (Zhège zì wǒmen shàng ge xīngqī bú shì yìqǐ xué le ma?) ya da 学过了吗. 了 cümlenin sonunda, 吗'nin önünde.

Özet kartı

1. 不是……吗？ bir retorik sorudur: cevap beklemez, olumsuz biçimiyle olumlu bir şeyi vurgular.
2. 不是 hatırlatılan parçanın önüne gelir: 你不是说……吗？, 这不是你的书吗？, 不是你说……吗？
3. Tamamlanmış bir işi hatırlatırken 了 吗'nin önüne girer: 我不是告诉你了吗？
4. Üç ton: hatırlatma (钥匙不是在桌子上吗？), şaşkınlık (你不是说不来吗？), sitem (你不是说四点见吗？).
5. 吧 tahmin eder, 不是……吗 bilir: 你不是中国人吧？ «Çinli değilsin galiba?», 你不是中国人吗？ «Çinli değil miydin?».
6. Türkçe karşılıklar: «hani …?», «… değil miydi?», «-mAdI mI?», «… ya!».
7. 难道……吗 ve soru zamirli retorik sorular (谁不知道？) HSK 4'te.
8. Yeni karakterler: 反 (反问), 约 (约好), 惊 (吃惊), 疑 (疑问).

Sonraki derse köprü

Bu derste konuşan, bir şeyden emin olduğunu soru kılığında gösterdi. Sıradaki ders, «是…的 (2): görüş bildirmek», aynı güveni düz bir cümleyle veriyor: 是 ile 的 bu kez geçmiş bir olayın ayrıntısını değil, konuşanın bir yargı karşısındaki tutumunu (态度) çerçeveliyor. 他不是说会来吗？ verilmiş bir sözü hatırlatır; 他是会来的 ise o söze kefil olur. Olay yerine yargı çerçevelenince olumsuzluk nereye yerleşir, ve itiraz eden kimse yokken 是…的 kullanmak neden kendini savunuyormuş gibi duyulur?