Ne zamandır: 来中国三年了

Kanca

Deniz'in telefonunda iki sayaç var. Biri koşu uygulamasının kronometresi: koşu başlayınca saymaya başlar, bitince durur. 跑了四十分钟 o kronometrenin okuduğu sayıdır. Öteki sayaç Pekin'e indiği günü kaydetmiş ve o günden beri her sabah bir gün ekliyor. İniş birkaç dakika sürdü; sayacın tuttuğu ise inişten bu yana geçen zaman.

Çince iki sayacı da aynı malzemeyle okur: bir fiil, bir süre, sonda bir 了. 他学汉语学了三年了 kronometredir, 他来中国三年了 takvim. Hangisinin işlediğini fiilin kendisi söyler.

Anlatım

Sürmeyen fiil, işleyen saat

Bazı fiiller zamana yayılır: 学, 等, 住, 看, 工作. Bunlara süre eklendiğinde süre eylemin kendisini tartar; 他等了半个小时 «yarım saat bekledi», beklemek yarım saat sürmüştür. Ders HSK2.11 bu fiillerle kuruluyordu.

Bazı fiiller ise bir anda olup biter: 来, 到, 走 «gitmek, ayrılmak», 结婚, 毕业, 下课, 认识, 离开. Gelmek bir eşikten geçmektir, evlenmek bir gün olur. Bu fiillerin arkasına süre geldiğinde süre o anı ölçemez, çünkü ölçülecek bir uzunluk yok. Ölçtüğü şey olayın bitişinden konuşma anına kadar geçen aralıktır: 他们结婚十年了 «evleneli on yıl oldu», 下课十分钟了 «ders biteli on dakika oldu».

İzlence bu kullanımı süre tümlecinin üçüncü basamağı olarak bu düzeye koyuyor. Ulusal standart da iki kullanımı yan yana, ayrı maddeler olarak verir: biri eylemin sürdüğü zaman (我学中文学了两年), öteki eylemin bitişinden bir zaman noktasına kadarki aralık (他们来中国两个月了).

İkinci ve üçüncü satır aynı kişiyi anlatabilir, ama 住了三年了 oturmanın süresini, 来三年了 gelişin üzerinden geçen zamanı sayıyor.

Bazı fiiller iki türlü okunur ve süre hangisinin kastedildiğini belli eder. 走 «yürümek» anlamında bir süreçtir: 我们走了两个小时 «iki saat yürüdük». «Gitmek, ayrılmak» anlamında anlıktır: 他走了两天了 çoğu bağlamda «gideli iki gün oldu» demektir. 上课 de böyle: 上课十分钟了 «ders başlayalı on dakika oldu», çünkü 上课 dersin başladığı an.

Nesne nereye girer?

Ders HSK3.20'de nesne ile süre fiilin arkasında çekişiyor, çözüm fiili kopyalamaktı. Anlık fiilde çekişme yok: nesne fiile yapışır, süre onların arkasına geçer. Fiil tekrarlanmaz.

来 + 中国 + 三年 + 了

离开 + 家 + 一个月 + 了

认识 + 他 + 十年 + 了

Süreç fiilinde açık olan öteki yol, süreyi nesnenin önüne niteleyici gibi koymak (学了三年汉语), burada kapalı. *来了三年中国 dendiğinde «üç yıllık Çin» gibi bir şey kurulmuş olur ve cümle dağılır. Nesnesiz cümlede fiilin arkasına 了 da gelebilir: 他来了半个小时了 «geleli yarım saat oldu». Nesne olduğunda yaygın biçim 了'siz olanı: 他来中国三年了.

Sondaki 了 bu kalıbın kendisidir. «Bugüne kadar» anlamını o taşır; düşerse cümle bir şeyin yarısında kalmış gibi duyulur. 已经 önüne eklenip sürenin uzunluğunu vurgulayabilir: 他们已经结婚十年了. Ders HSK3.8'deki 刚 ise tersini yapar, süreyi az bulur: 他刚来两个月 «geleli iki ay ancak oldu».

Olmayan bir şeyin süresi

Bir şeyin ne zamandır yapılmadığını söylerken sıra değişir. Süre özneden hemen sonra, 没'nin önüne geçer; 了 yine en sondadır:

我 + 三天 + 没 + 见他 + 了

Bu yer değiştirme anlamdan gelir: görüşme olmadığına göre 三天 onun uzunluğu olamaz. Ölçülen, görüşmenin olmadığı aralıktır ve o aralık fiilin önünde, bir zaman çerçevesi gibi durur. Bu cümlede fiil anlık olmak zorunda da değildir: 他两天没吃东西了 «iki gündür bir şey yemedi», 我好久没给妈妈打电话了 «uzun zamandır anneme telefon etmedim». 已经 burada da gelebilir: 我们已经十年没见了.

Fiile 了 eklenmez; 没 ile fiil sonrası 了 bir arada durmaz. *我没见他三天了 sırası Türkçenin «üç gündür görmedim» düzeniyle kurulmuş gibi görünse de Çincede sürenin yeri burası değil.

Soru: ne zamandır?

Soru kelimesi cevabın yerine oturur, sondaki 了 kalır: 你来中国多长时间了？, 你来中国多久了？ Kısa ve gündelik olan 多久. Birim belliyse 几: 你们结婚几年了？ Olumsuz soruda da süre 没'nin önünde: 你多久没回家了？ «Ne zamandır eve gitmedin?»

Karakter köşesi

毕 毕业 bìyè «mezun olmak» kelimesinde yaşar; 业 zaten tanıdık (作业). Üstte 比, altta 十.

联 联系 liánxì «iletişim kurmak, haberleşmek» kelimesini kurar. Solda kulak 耳, sağda 关. Dersin olumsuz kalıbında sık görülür: 我们很久没联系了 «uzun zamandır haberleşmedik».

停 «durmak, kesilmek»: 雪停了 «kar durdu», 车停在楼下 «araba binanın önünde park hâlinde». Solda insan kökü 亻, sağda okunuşu da veren 亭 tíng «köşk».

退 退休 tuìxiū «emekli olmak» kelimesindedir; 休 休息'den tanıdık. Yürüme kökü 辶 sol alttan karakteri sarar, içinde 艮.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bir olaydan bu yana geçen zamanı iki yoldan söyler. Birincisinde olay korunur ve üzerinden geçen zaman ayrıca sayılır: «Evleneli on yıl oldu», «Ders biteli on dakika oldu». Fiile gelen -(y)AlI, Turkish: A Comprehensive Grammar'da yalnız zarf-fiil kuran ekler arasında yer alır ve -DIğIndAn beri'nin konuşma dilindeki biçimi olarak tanımlanır. Aynı bölüm onun bir ikilemeli kullanımını da verir: «duydum duyalı». Bu yol Çinceye en yakın olanı: 他们结婚十年了 da evlenmeyi korur ve üstüne süreyi ekler.

İkinci yolda Türkçe olayı bir duruma çevirir ve süreyi -DIr ile o duruma bağlar: «On yıldır evliler», «Dört aydır Çin'deyim». Kaynak -DIr ve beri ile kurulan süre ifadesinin, başlamış ve hâlâ süren bir durumu anlattığını söyler; yüklem de bu yüzden ya ad yüklemdir («Rezan on yıldır pilot») ya da süren bir fiil. «On yıldır evlendiler» bu yüzden kulağa yanlış gelir. Çince bu dönüşümü yapmak zorunda değil; anlık fiil olduğu gibi kalır, süreyi ve sondaki 了'yi alır.

Olumsuzda iki dil birbirine yaklaşır. Türkçede «Birbirlerini iki yıldır görmüyorlar» hem süren hem olumsuz; dilbilgisi beri ile kurulan olumsuz yüklemin bitmiş görünüşle de gelebildiğini ekler: «Yıllardan beri kendine yeni pabuç almamıştı». Çince 我三天没见他了 cümlesinde de ölçülen, bir şeyin olmadığı aralıktır; fark sırada. Türkçede süre zaten fiilin önündedir, Çincede ise olumlu cümlede arkada duran süre olumsuzda öne geçer.

Örnekler

Beşinci örnekte 认识 tanışma anıdır; Türkçe onu süren bir duruma çeviriyor: «tanıyorum». Yedincide 住 süreyi oturmanın kendisine bağlıyor.

Örnek diyalog

7 Şubat 2027 pazar, Bahar Bayramı'nın ikinci günü. Öğleden sonra 东山村'de, 姥姥'nın evinin önünde bir araba duruyor: 小明'in annesiyle babası Pekin'den gelmiş. Deniz ile 小明 iki gündür köyde.

Sahnede iki saat birlikte işliyor. 开了四个多小时 ve 学过一年 kronometre; 来了两天了 ve 毕业三年了 takvim. 姥姥'nın kızına takılması olumsuz kalıpla kuruluyor, 小明'in babası ise 才 ile dört ayı az buluyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 上课二十分钟了。 (Shàngkè èrshí fēnzhōng le.) 上课 dersin başladığı an. (b) 我姐姐结婚两年了。 (Wǒ jiějie jiéhūn liǎng nián le.) (c) 我离开北京一个月了。 (Wǒ líkāi Běijīng yí ge yuè le.) Nesne fiile yapışık, süre arkada, 了 sonda.
2. (a) 工作 süreç fiili: üç yıl çalışmanın kendisi, hâlâ orada çalışıyor. (b) 离开 anlık: üç yıl ayrılıştan bu yana geçen zaman. İki cümle aynı kişiyi anlatamaz; biri Şanghay'da, öteki Şanghay'dan uzakta.
3. 我一个星期没喝咖啡了。 (Wǒ yí ge xīngqī méi hē kāfēi le.) ve 我已经一个星期没喝咖啡了。 (Wǒ yǐjīng yí ge xīngqī méi hē kāfēi le.) Süre 没'nin önünde, fiilde 了 yok.
4. Örnek cevap: 我认识小明四个多月了。 (Wǒ rènshi Xiǎo Míng sì ge duō yuè le.) 认识 tanışma anını anlatır; süre o andan bugüne kadar sayılır.

Özet kartı

1. Anlık fiilin (非持续性动词) arkasındaki süre, olaydan konuşma anına kadar geçen zamanı ölçer: 来中国三年了, 结婚十年了, 毕业两年了, 下课十分钟了.
2. Süreç fiilinde süre eylemin kendisini ölçer: 学汉语学了三年了, 在北京住了三年了.
3. Anlık fiilde nesne fiile yapışır, süre arkasına gelir; fiil kopyalanmaz, süre nesnenin önüne geçmez.
4. Sondaki 了 kalıbın parçasıdır; 已经 sürenin uzunluğunu vurgular, 刚 kısalığını.
5. Olumsuzda süre 没'nin önüne geçer: 我三天没见他了, 你多久没回家了？
6. Soru: 多长时间了？, 多久了？, birim belliyse 几年了？
7. Türkçe aynı anlamı ya olayı koruyarak (-(y)AlI ... oldu) ya da onu bir duruma çevirerek (-DIr: «on yıldır evliler») söyler; Çince anlık fiili olduğu gibi bırakır.
8. Yeni karakterler: 毕 (毕业), 联 (联系), 停 (停), 退 (退休).

Sonraki derse köprü

Deniz ile 马克 Pekin'e aynı sonbaharda geldi; ikisi için de 来中国四个多月了 doğru. İki şeyin aynı olduğunu söylemek için Çince 跟 ile 一样'yı bir araya getirir. Sıradaki ders, «跟…一样, 不比, 比…更», bu eşitlikten karşılaştırmanın inceliklerine geçiyor. 我不比你忙 cümlesi «senden daha meşgul değilim» der; peki bu, «senin kadar meşgul değilim» ile aynı şey mi?