Sonuç tümleci: 到, 住, 走, 上

Kanca

Bir sabah banka kartını bulamıyorsun. Çekmeceleri, çantayı, montun ceplerini karıştırıyorsun. Yarım saat geçti; aradın mı? Evet. Buldun mu? Hayır. Türkçe bu iki soruyu iki ayrı fiille soruyor: «aramak» ile «bulmak».

Çincede yarım saatlik çabanın hepsi 找 zhǎo. 我找了半天 «uzun uzun aradım» doğru bir cümle, ama kart hakkında tek kelime söylemiyor. Kart cebinden çıktığı anda fiil değişmiyor; arkasına küçük bir kelime ekleniyor: 找到了 «buldum». O küçük kelime ve onun üç arkadaşı bu dersin konusu.

Anlatım

İkinci takım

Ders HSK2.7 sonuç tümlecini (结果补语) beş kelimeyle açmıştı: 错, 懂, 好, 会, 完. Olumsuzun 没 ile, sorunun 了吗 ile kurulduğu ve nesnenin tümlecin arkasına geçtiği kurallar bu takımda da aynen geçerli. Üçüncü düzeyin izlencesi listeye dört kelime ekliyor.

Dördünü de fiil olarak biliyorsun: 到 «varmak», 住 «oturmak», 走 «gitmek», 上 «çıkmak». Fiilin arkasında sözlük anlamlarından birer iz taşıyıp eylemin nereye vardığını söylüyorlar.

到: aradığına varmak

到 eylemin hedefine ulaştığını söyler. 找 aramaktır, 找到 bulmak. 买 almaya çalışmaktır, 买到 almayı başarmak: 那本词典我买到了 «O sözlüğü alabildim», yani dükkânda vardı ve elime geçti. 收到 bir gönderinin sana ulaştığını söyler: 我收到妈妈的信了.

Algı fiillerinde bu ayrım en keskin hâlini alır. 看 bakmak, 看到 görmek; 听 dinlemek, 听到 duymak. Bakıp da görmemek mümkündür: 我看了半天，没看到他 «Uzun uzun baktım, onu göremedim». Aynı işi algı fiillerinde 见 de görür: 看见, 听见. İkisi bu kullanımda birbirinin yerine geçer, ama 见 çoğunlukla duyu fiillerine bağlanırken 到 çok daha geniş bir fiil kümesine eklenir: 买到 ve 收到'da yerini 见 alamaz.

到'nun arkasına bir yer ya da bir nokta da gelebilir. O zaman eylemin vardığı yeri söyler: 我们走到门口了 «Kapıya kadar yürüdük», 我们学到第十课了 «Onuncu derse kadar geldik». Zamanda da aynı: 他睡到十点 «Saat ona kadar uyudu». Ders HSK3.12'deki 把书放到桌子上 bu kullanımın 把'li bir örneğiydi.

住: yerinde tutmak

住 eylemin sonucunu bir yere sabitler. 记 not etmek, aklına yazmaktır; 记住 onu orada tutmaktır: 这个字你要记住 «Bu karakteri aklında tut». 站住 «dur!» demektir, hareket eden birini olduğu yerde durdurur. 拿住 elindekini sıkı tutmaktır, düşmesin diye.

İki anlam birbirine yakın: biri hareketin kesilmesi (站住), öteki eylemin sıkı, kalıcı yapılması (记住, 拿住). Bu tümleci alan fiillerin sayısı sınırlıdır; her fiile eklenmez.

住 ile 帮助 «yardım» kelimesindeki 助 aynı okunur, zhù; ikisini kulak değil yazı ayırır.

走: alıp götürmek

Geçen dersin 被 cümlelerinde bisiklet de şemsiye de 走 ile gözden kaybolmuştu. Tümleç olunca 走'nün yürümek anlamı geri çekilir, uzaklaşma kalır. Nesne bulunduğu yerden alınır ve gider: 拿走 elle alıp götürmek, 带走 yanında götürmek, 借走 ödünç alıp götürmek, 搬走 taşıyıp götürmek.

Nesne çoğu zaman bilinen bir şeydir ve 把 ile öne geçer: 你把这些书拿走吧. Kimin götürdüğü önemli değilse 被 aynı fiili alır: 那本书被人借走了 «O kitabı biri ödünç almış».

上: kapanmak, eklenmek, varmak

上 yön tümleci olarak Ders HSK2.9'da bir yolu gösteriyordu: 走上二楼, aşağıdan yukarı. Sonuç tümleci olunca yön kaybolur, temas kalır. 关上门 kapının çerçeveye kapanmasıdır; yukarı giden bir şey yok. 穿上大衣 montun bedene geçmesi, 写上名字 adın kâğıdın üstüne eklenmesidir.

Dördüncü kullanım biraz daha soyut: 考上 sınavı geçip bir okula girmek. Burada 上 zor bir hedefe varıldığını söyler: 他哥哥考上了北京的大学. 考 sınava girmektir, 考上 kazanmaktır; 考了 dersen kazanıp kazanmadığını söylememiş olursun.

上'nin bir eylemi başlatma anlamı (爱上 «aşık olmak») izlencede yön tümlecinin mecaz kullanımlarına ayrılmış.

Karakter köşesi

Dördü de üçüncü düzeyin kelimelerinde karşına çıkacak: 银行 yínháng «banka», 新闻 xīnwén «haber», 帮助 bāngzhù «yardım», 报纸 bàozhǐ «gazete».

银'nin solunda metal kökü 钅 duruyor. 闻 kapının (门) içine bir kulak (耳) yerleştirmiş; 门 okunuşa da ipucu veriyor. 闻 Kangxi sözlüğünde 耳 altında aranır, Çin'in bugünkü kök tablosu onu 门 altına koyar. 助'nün sağındaki 力 «güç» anlamı taşır, soldaki 且 sesi. 报 ise el kökü 扌 ile başlar.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bu dört tümlecin işini çoğu zaman ayrı bir fiilin içine gömer. «Bakmak» ile «görmek», «dinlemek» ile «duymak», «aramak» ile «bulmak» sözlükte iki ayrı maddedir ve aralarında biçimce bir bağ yoktur. Çincede bağ açıkça görünür: 看 ile 看到, 听 ile 听到, 找 ile 找到. Türkçe konuşan ilk bakışta 看'yi «görmek» diye çevirip 到'yu atlıyor; oysa 我看了他 «ona baktım» der, gördüğünü söylemez.

Uzaklaşmayı Türkçe ikinci bir fiille söyler: «alıp götürmek», «taşıyıp götürmek». -(y)Ip ile birbirine bağlanan bu fiiller (Göksel ve Kerslake 2005, 8.5.2.2 ve 28.2) art arda gelen iki eylemi aynı zaman ve kip altında toplar; dilbilgisinin kendi örneği «koşup al-». Çincede ikinci eylem tek heceye iner ve fiile kaynar: 拿走. Türkçede «götürmek» kendi başına bir fiildir ve eki o alır; Çincede 了 ikisinin birden arkasına gelir.

住'nün en yakın Türkçe eşi bir söz öbeği: «aklında tutmak». Türkçede eylemi yerinde dondurma fikri birkaç kalıplaşmış birleşik fiilde de yaşar. Aynı dilbilgisi (13.3.1.1) -(y)Akal ekinin hemen yalnız «bak-», «don-» ve «şaş-» ile kullanıldığını kaydeder: «bakakalmak», «donakalmak». Bu fiillerde eylem olduğu yerde takılıp kalır, 站住'nün hareketi durdurması gibi; ama Türkçede bu yol birkaç donmuş kelimeden ibaret.

上'nin kapanma anlamını Türkçe fiilin kendisine bırakır: «kapatmak», «giymek». Bu yüzden 关门 ile 关上门 farkı Türkçeye zor geçer; ikincisi kapının gerçekten kapandığını, aralık kalmadığını söyler.

Örnekler

İlk iki cümlede çaba 了 ile söyleniyor (找了, 看了), sonuç tümleçle geliyor ya da 没 ile gelmiyor. Yedinci örnekteki 掉 «düşmek» bir sonraki düzeyin kelimesi.

Örnek diyalog

20 Ocak 2027 çarşamba sabahı. Kış tatilinin ilk haftası; 小林 evine gitmiş, oda Deniz'e kalmış. 小明 kitapçıya birlikte gitmek için kapıyı çalıyor; içeride çekmeceler açık, yatağın üstü eşya dolu.

İkisi koridorda kapıya doğru yürürken 小明 birden duruyor.

Deniz 找了半天 diyor, kart ancak 小明'in elinde 找到 oluyor. Duymak üç kez geçiyor, üçünde de 听到. Öğüt 记住 ile, sözlük 借走 ve 拿走 ile, ad 写上 ile, mont 穿上 ile geliyor. Kapı sahnenin başında da sonunda da 关上 bekliyor; ikincisinde 还没……呢 onun hâlâ aralık olduğunu söylüyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 上: 穿上, mont bedene geçiyor. (b) 走: 借走, sözlük ödünç alınıp gitmiş. (c) 住: 记住, aklında kalsın. (d) 到: 听到, duyma gerçekleşti.
2. 我去书店了，可是没买到那本书。 (Wǒ qù shūdiàn le, kěshì méi mǎidào nà běn shū.) Gitmek oldu, almak sonuca varmadı: 没 + 买到, 了 yok.
3. (a) 看: dikkat çekiyorsun, «bak». (b) 看到: Xiao Ming'i gördün, bakmak sonuca vardı.
4. 你拿走吧，可是我在后面写上了我的名字。 (Nǐ názǒu ba, kěshì wǒ zài hòumiàn xiěshàngle wǒ de míngzi.) 拿走 makinenin yerinden gitmesi, 写上 adın yüzeye eklenmesi.

Özet kartı

1. Üçüncü düzeyin sonuç tümleçleri: 到, 住, 走, 上. Olumsuz 没 ile, soru 了吗 ile; nesne tümlecin arkasına ya da 把 ile öne.
2. 到 hedefe varmayı söyler: 找 / 找到, 买 / 买到. Arkasına yer, nokta ya da zaman gelebilir: 走到门口, 学到第十课, 睡到十点.
3. 看 bakmak, 看到 görmek; 听 dinlemek, 听到 duymak. Duyu fiillerinde 见 aynı işi görür (看见, 听见), ama 到 çok daha fazla fiile eklenir.
4. 住 sabitler: 记住 aklında tutmak, 站住 durmak, 拿住 sıkı tutmak. Az sayıda fiille kullanılır.
5. 走 nesnenin yerinden uzaklaştığını söyler: 拿走, 带走, 借走; çoğu zaman 把 ya da 被 ile.
6. 上 kapanma, ekleme ve zor bir hedefe varma: 关上, 穿上, 写上, 考上. 走上二楼'deki yön anlamından farklı.
7. Türkçe aynı farkları çoğunlukla ayrı fiillerle yapar: bakmak / görmek, aramak / bulmak, alıp götürmek, aklında tutmak.
8. Yeni karakterler: 银 (银行), 闻 (新闻), 助 (帮助), 报 (报纸).

Sonraki derse köprü

Bu derste her sonuç ya oldu ya olmadı: kart bulundu, sözlük götürüldü, kapı kapanmadı. Peki Deniz kartını hiçbir yerde bulamayacağını, bir sözlüğü okuyup anlayamayacağını söylemek isterse? Sıradaki ders, «Olasılık tümleci: 看得懂, 看不懂», fiil ile tümlecin arasına 得 ya da 不 sokup sonucun olabilir mi olmaz mı olduğunu soruyor. 没看懂 ile 看不懂 aynı şeyi mi söyler?