把 cümlesi (2): sonuca götürmek

Kanca

İki cümle aynı olayı anlatıyor: 我写完作文了 ve 我把作文写完了. İkisinde de kompozisyon yazıldı ve bitti. Peki arkadaşın «Ne yazdın?» diye sorduğunda hangisi cevap olur, «Kompozisyon ne oldu?» diye sorduğunda hangisi?

Çince cümlenin sonunu en önemli habere ayırır. 把 ise nesneyi o sondan çekip alır ve yeri sonuca bırakır: «bitti», «tertemiz oldu», «dışarı çıktı».

Anlatım

İzlencenin üçüncü kalıbı

Üçüncü düzeyin izlencesi 把 cümlesine üç kalıp veriyor. Birincisi bir şeyi bir yere götürüp bırakmaktı (把+nesne+fiil+在/到+yer). Bu ders üçüncüsünü işliyor: fiilin arkasına bir sonuç, bir yön ya da 得 ile bir durum gelir. İkinci kalıp, birine bir şey vermek, sıradaki derse kalıyor.

Sınırın öbür yanında dördüncü düzey var. Orada 把 cümlesi fiilin arkasında yalnız 了 ile durabiliyor (把衣服洗了), fiil tekrarı da alıyor (把衣服洗洗). Bu derste fiilin arkasında her zaman somut bir tümleç olacak.

Sonuç tümleciyle: 写完, 洗干净, 读错

HSK 2'de tanıdığın sonuç tümleci (Ders HSK2.7) 把 cümlesinin en sık eşidir. Fiil eylemi, arkasındaki sözcük eylemin nesnede bıraktığı izi söyler:

Tamamlanmayı bildiren 了 tümlecin arkasına, cümlenin sonuna gelir. Sonuç tümleci tek heceyse fiile bitişik yazılır (xiěwán, dúcuò); iki heceliyse ayrı durur (xǐ gānjìng).

Yön tümleciyle: 拿出来, 开回去

Yön tümleci (Ders HSK2.9) nesnenin nereye gittiğini söyler: 把书拿出来 «kitabı çıkar (buraya)», 把车开回去 «arabayı geri sür (oraya)». 来 ve 去 her zamanki gibi konuşanın durduğu yere göre seçilir ve hafif tonla okunur: ná chūlai, kāi huíqu.

把'sız cümlede taşınan şeyin üç ayrı yeri vardı: 拿出一本书来, 拿出来一本书, 拿一本书出来. O üç sıra belirsiz bir «bir kitap» için doğaldır. Konuşulan kitap belliyse Çince onu 把 ile fiilin önüne alır ve tümleç bölünmeden bir arada kalır: 把那本书拿出来.

Durum tümleciyle: 打扫得很干净

得 ile kurulan durum tümleci (Ders HSK2.10) de 把'nin arkasına girer: 我们把房间打扫得很干净 «Odayı tertemiz temizledik». Burada 了 kullanılmaz; sonucu 得'nin arkasındaki betim zaten söylüyor.

Bir koşul var: 得'nin arkasındaki öbek nesnenin vardığı durumu anlatmalı. 打扫得很干净'de temiz olan odadır; 把字写得很清楚'de net olan yazıdır. *他把作业写得很认真'de ise özenli olan ödev değil, yazan kişidir. Böyle bir değerlendirme 把 cümlesine girmez; HSK 2'den bildiğin fiil tekrarına döner: 他写作业写得很认真.

Aynı olay, başka bir haber

我写完作文了 ile 我把作文写完了 arasındaki fark doğruluk farkı değildir; cümlenin neyi haber yaptığı farkıdır. Lu Jianming bunu bir çamaşır cümlesiyle gösterir. 姐姐洗干净了所有的衣服 cümlesinde konu 姐姐'dir ve haberin yükü sondaki 所有的衣服'dadır: abla neyi yıkadı, bütün kıyafetleri. 姐姐把所有的衣服都洗干净了 cümlesinde konu yine abladır, ama haberin yükü 洗干净了'ya kaymıştır: kıyafetler ne oldu, tertemiz oldu.

Çincede yeni bilgi cümlenin sonuna yerleşmeye eğilimlidir. Nesneyi fiilin arkasında bırakırsan sonu o kaplar; 把 nesneyi konu ile sonuç arasına alır ve son, sonuca kalır. Lu buna bir şey daha ekler: 把 sonucu yalnız sona koymaz, ona yaslanır. 张三砸了那铁锁 «Zhang kilide vurdu» dendikten sonra «ama kapı açılmadı» eklenebilir; 张三把那铁锁砸了'den sonra eklenemez, çünkü 把 cümlesi sonucun gerçekleştiğini üstlenmiştir.

Karakter köşesi

衬衫 chènshān «gömlek» iki giysi karakterinin yan yana gelmesiyle kurulur. İkisi de solda giysi kökü 衤 taşır; 衬'de sağdaki 寸, 衫'de üç eğik çizgili 彡 okunuşa ipucu verir. 衤'yi 礻 ile karıştırma: giysi kökü beş, 礻 dört çizgidir; fark sağ alttaki kısa çizgidedir.

脏 zāng solda et kökü ⺼, sağda okunuşa yön veren 庄 zhuāng ile yazılır. Aynı karakter zàng diye okununca «iç organ» demektir (心脏 «kalp»); bu derste «kirli» anlamında, birinci tonla.

解 üç parçadan kurulur: solda boynuz 角, sağda bıçak 刀 ve öküz 牛. Wiktionary bunu bir bıçağın boynuzu öküzden ayırması, yani «öküzü parçalamak» diye açıklar; bugünkü anlamları «çözmek», «açmak», «anlamak». Diyalogda 解决 jiějué «halletmek, çözmek» içinde geçiyor.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede bilinen nesne iki işaret taşır. Göksel ile Kerslake'in belirtme hâli bölümünde (14.3.3.2) nesne belirliyse belirtme eki zorunludur: «Bütün arkadaşlarımızı çağıralım». Sözcük dizimi bölümü (23.2.3) bir adım daha atar: belirli ve ekli nesneler cümlenin başına yakın, öznenin hemen arkasında durmaya yatkındır. «Ödevi bitirdim» cümlesinde «ödevi» hem ekli hem öndedir.

Bu, 把'nin yaptığına çok benzer. Çince belirli nesneyi 把 ile fiilin önüne çeker, Türkçe -(y)I ile işaretleyip başa yakın tutar. İki dilde de fiilin hemen önündeki ya da sonundaki yer boşalır. Aynı kitabın odak bölümü (23.3.1) Türkçede vurgulu öğenin en sık yerini tam olarak fiilin önü diye verir: «Fatma çiçekleri BUgün sulayacak». Türkçenin odak yeri fiilden önce, Çincenin haber yeri cümle sonundadır; ama ikisinde de belirli nesne yolu açar.

Sonucun kendisini Türkçe başka yollarla söyler. «Odayı tertemiz temizledim» cümlesinde sonuç, fiilden önce gelen pekiştirilmiş bir sıfattır; kitap bu pekiştirmeyi (9.1) «temiz → tertemiz» örneğiyle verir. Çince aynı sıfatı fiilin arkasına koyar: 把房间打扫干净了. «Kompozisyonu yazıp bitirdim» ise sonucu ikinci bir fiile verir; Çince tek fiile bir tümleç ekler: 把作文写完了.

Bir de -(y)Iver var. «Kapayıversene», «giriverdi» sonucu değil, eylemin çabukluğunu ve kolaylığını söyler (13.3.1.1). «Gömleği yıkayıverdim» cümlesinin Çincesi 把衬衫洗干净了 olmaz; temizliği söyleyen 干净'dir, çabukluğu ise -(y)Iver taşır.

Örnekler

Üçüncü ve yedinci birer rica: 把 cümlesi emir ve ricada da kurulur, sonuç burada henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir.

Örnek diyalog

10 Ocak 2027 pazar akşamı, yurt odası. Deniz yarın sabah 张老师'ye vereceği kompozisyonun son cümlesini yazıyor; oda arkadaşı 小林 dolabın önünde. Kapı çalıyor: 小明 cumartesi karda ödünç aldığı şemsiyeyi getirmiş.

Sahnenin bütün 把'leri bilinen şeyleri taşıyor: 小明'in getirdiği şemsiye, pazartesi teslim edilecek kompozisyon, 小林'nin gördüğü gömlek, koridordaki ışık. Hiçbiri «bir şemsiye», «bir gömlek» değil. Deniz'in 我已经洗了两次了 cümlesi ise 把 almıyor: haber gömleğin ne olduğu değil, kaç kez yıkandığı; o ölçüyü 把 ile kurmak dördüncü düzeyin işi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. a) 我把作文写完了。 b) 小林把那件衬衫洗干净了。 c) 你把你的词典拿出来吧。 Tümleç bölünmeden fiilin arkasında kalıyor, 了 sonda.
2. 进来: kitap konuşanın bulunduğu odaya giriyor (把那本书拿进来). 小明 koridordan Deniz'in odasına kitap gönderse 进去 derdi; yön her zaman konuşanın durduğu yere göre ölçülür.
3. 清楚 yazının, yani nesnenin vardığı durumu söyler; 认真 yazanın tavrını söyler, nesneyle ilgisi yoktur.
4. 你把衬衫洗干净了吗？ (Nǐ bǎ chènshān xǐ gānjìng le ma?) / 你把车开回去吧。 (Nǐ bǎ chē kāi huíqu ba.) İkinci cümlede 吧 olmadan da emir kurulur.

Özet kartı

1. Kalıp: özne + 把 + bilinen nesne + fiil + sonuç. Sonuç üç biçimde gelir: sonuç tümleci, yön tümleci, 得 ile durum tümleci.
2. Sonuç tümleci: 把作业写完了, 把衬衫洗干净了; tamamlanmayı 了 söyler, sonda durur.
3. Yön tümleci: 把书拿出来, 把车开回去; 来/去 konuşanın yerine göre, hafif tonla.
4. Durum tümleci: 把房间打扫得很干净; 了 almaz, 得 öbeği nesnenin durumunu anlatır, yapanın tavrını değil.
5. 写得完 gibi olasılık bildiren biçim 把 cümlesine girmez: 我能把作业写完.
6. 我写完作文了 ile 我把作文写完了 aynı olay; ilki neyin yazıldığını, ikincisi kompozisyonun ne olduğunu haber yapar.
7. Türkçede belirli nesne -(y)I alıp başa yakın durur; sonuç fiil önünde (tertemiz) ya da ikinci fiilde (yazıp bitirmek) söylenir.
8. Yeni karakterler: 脏, 衬, 衫, 解.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki her 把 nesnenin hâlini değiştirdi: kompozisyon bitti, gömlek temizlenecek, ışık açıldı. 小明'in şemsiyesi ise başka bir şey yaşadı; bir gece onun elinde kaldı, şimdi yeniden Deniz'in. 小明 bunu 带来 ile söyledi, yani şemsiyenin nereye geldiğini anlattı, kimin eline geçtiğini değil. «把 cümlesi (3): birine vermek» tam bu el değiştirmeyi ele alıyor: 还, 送, 借 gibi fiillerin arkasına 给 ve bir alıcı geliyor, nesne yine 把 ile öne geçiyor. Bir şeyi sahibine geri verirken Çince alıcıyı cümlenin neresine koyar?