Yol tarifi: 往左, 往右, 离

Kanca

Trenden küçük bir istasyonda iniyorsun: önünde tek bir yol, iki yanında tarla. Aradığın köyün adını biliyorsun, yönünü bilmiyorsun. Yanından geçen yaşlı bir adama soruyorsun ve o, tek nefeste üç bilgi veriyor: köy ne kadar uzakta, hangi yöne dönülecek, varınca neyin karşısında duracaksın.

Çincede uzaklığı 离 ölçer, dönüşü 往 gösterir, konumu 左边, 右边, 对面 gibi yer kelimeleri belirler. Üçünü, 小明 ile Deniz'in cumartesi indiği istasyonda bir araya getiriyoruz.

Anlatım

离: iki nokta ve aralarındaki boşluk

离'yı Ders HSK2.16'da bir soruda tanıdın: 你家离学校多远？ Şimdi cevabın iki biçimine bakalım.

Birincisi bir sıfatla gelir. Önce ölçülen yer, sonra 离, sonra referans noktası, en sonda 远 ya da 近: 我家离学校很近 «Evim okula çok yakın», 东山村离北京很远 «Dongshan köyü Pekin'e çok uzak». Sıfatın önünde çoğu zaman 很, 不, 不太 gibi bir derece kelimesi durur.

İkincisi bir sayıyla gelir ve sıfata gerek kalmaz: 车站离村子两公里 «İstasyon köye iki kilometre». Sayının önüne «o kadarı bulur» diyen 有 da girebilir: 车站离村子有两公里. Ölçülen yer konuşmada belliyse cümleden düşer, geriye 离 öbeği kalır: 离这儿五百米 «buradan beş yüz metre». Küsur Ders HSK2.32'deki kurala uyar; tek haneli sayıda 多 ölçünün arkasına geçer: 两公里多.

公里 gōnglǐ «kilometre» dördüncü, 米 mǐ «metre» üçüncü düzeyin kelimeleri; 米'yi 米饭'den tanıyorsun.

İzlence 离'yı ikinci düzeyin kelime listesine koyar ama dilbilgisi listesinin edatları arasında saymaz (orada 从, 往, 给, 比, 跟, 因为 var); bu düzeyde onu bir öbek olarak öğren: A 离 B + uzaklık.

从 bir hareketin çıkış noktasıdır, 离 ise kimse yürümezken de geçerli olan uzaklık: 从车站到村子要半个小时 yolculuğun süresini, 车站离村子两公里多 yolun kendisini ölçer. *从学校很近 hatasını edatlar dersinde görmüştün.

左 ile 左边: yön mü, yer mi?

往左拐'daki 左 bir yöndür; 往'nun arkasında durur ve hareketin nereye kıvrılacağını söyler. Bir binanın sol yanda durduğunu söylemek için ise bir yer adı gerekir, ve tek heceli 左 bunu kendi başına taşıyamaz. -边 ya da -面 eklenir: 左边, 右边, 左面, 右面. İzlence -面 sonekini ikinci düzeye alır; anlam farkı yok.

Referans nesnesi yön kelimesinin önüne geçer, araya istenirse 的 girer: 路的右边 ya da 路右边 «yolun sağı». Bulunma cümlesi de HSK 1'deki gibi kurulur: 商店在路的右边 «Dükkân yolun sağında», 路的右边有一个商店 «Yolun sağında bir dükkân var».

Tarifte ikisi peş peşe çalışır: 往右拐，商店就在右边 «Sağa dön, dükkân hemen sağda». İlk 右 yürüyene yön verir, ikincisi dükkâna yer.

对面 ve 旁边: karşı ve yan

旁边'yi ilk düzeyden biliyorsun: 车站旁边 «istasyonun yanı». 对面 duìmiàn «karşı» aynı biçimde kurulur: 果园对面 «bahçenin karşısı». 对面 dördüncü düzeyin kelimesi, ama iki karakterini de tanıyorsun: 对 «karşı», 面 «yüz, taraf». Yolun iki yanında yüz yüze duran iki yer birbirinin 对面'sidir.

Yer kelimesi bir isme sıfat gibi de bağlanabilir, o zaman 的 zorunludur: 对面的商店 «karşıdaki dükkân», 左边的路 «soldaki yol». 的 burada «-daki» işini görür.

Tarifin sonunda sık sık 就是 gelir: 过了河，果园对面就是东山村 «Dereyi geçince bahçenin tam karşısı Dongshan köyü». 就 burada «tam orası, başka yer değil» der; aranan yer artık gözünün önündedir.

Tarifin sırası: yer işaretinden yer işaretine

Tarifin iskeletini (往前走, 到路口往右拐) biliyorsun. Tarif yürünen yolun sırasını izler ve her adım bir yer işaretine bağlanır. 到了路口, 过了河, 看到果园 gibi 了'lı öbekler «şuraya varınca» der ve bir sonraki adımı başlatır: 过了河往左拐.

Adımları «önce … sonra …» diye sıralayan 先……然后…… üçüncü düzeyin kalıbı. Tek bir örnek: 先往前走，然后往右拐 «Önce ileri yürü, sonra sağa dön». Bu düzeyde tarifi 了'lı öbeklerle zincirlemek yeter; 然后 bir sonraki seviyede sırasını bekliyor.

Yön fiili için iki seçenek var. 拐 Pekin ve kuzeyde konuşmada çok sık; 转 zhuǎn ise her bölgede anlaşılan, tabelalarda da gördüğün kelime: 往左转, 左转. İkisi de «dönmek», biri ötekinden doğru değil.

Yol sormak: 请问 ve hitap

Yabancı birine yol sorarken cümle 请问 ile açılır, ardından yer ve 怎么走 gelir: 请问，东山村怎么走？ Yerin önüne 去 ya da 到 da girebilir: 请问，去火车站怎么走？ Cevap bir araç değil, dönüşler ve yer işaretleri olur.

Tanımadığın yaşlı bir adama 爷爷 «dede», annen yaşındaki bir kadına 阿姨 «teyze» denir; bunlar akrabalık değil, saygılı hitaptır. Uzaklığı da sorabilirsin: 离这儿远吗？ ya da 离这儿多远？

Karakter köşesi

附, 近 ile birleşip 附近 fùjìn «civar, yakın çevre» olur: 车站附近有商店吗？ «İstasyonun civarında dükkân var mı?» Solundaki 阝 burada bir yer, bir tepe anlamına gelir; sağdaki 付 sesini verir.

河'nın solunda su kökü 氵, sağında 可以'den tanıdığın 可 duruyor; 可 okunuşa yol gösterir. 河 nehri de dereyi de adlandırır: 河边 «dere kenarı».

园 bir çevirmenin, 囗'nin içine 元 yerleşmiş biçimidir; 元 sesi taşır. Ezber için: çitle çevrilmiş bir bahçe. 果园 guǒyuán «meyve bahçesi», 公园 gōngyuán «park».

向 Kangxi'de 口 kökü altında sayılır; 方向 fāngxiàng «yön» kelimesinin ikinci hecesidir. Edat olarak (向左 «sola doğru») üçüncü düzeyde; dört karakter de o düzeyin listesinden.

Türkçe ile karşılaştırma

«Ev okula yakın» cümlesinde Türkçe referans noktasını yönelme ekiyle işaretler. Göksel ve Kerslake yönelme hâlinin işleri arasında bazı sıfatların tümlecini de sayar ve örnek olarak tam bu kelimeyi verir: «Okula yakın bir ev arıyorlar». Çince 我家离学校很近 aynı sırayı izler: önce ölçülen yer, sonra referans, en sonda sıfat. Ayrıldıkları yer işaretin konumu: Türkçede ek ismin arkasına yapışır, Çincede ise 离 ismi önden karşılar ve kendi başına yazılır.

«Uzak» için Türkçede «okula uzak» da «okuldan uzak» da duyulur; Çincede 远 de 近 de 离 ile gelir. Ayrılma eki seni 从'ye çeker; tuzak orada. Sayı girince Türkçe çoğu zaman «uzaklıkta» gibi bir kelime ekler; Çince sıfatı bile bırakır: 村子离车站两公里.

«Karşı» Göksel ve Kerslake'in birinci öbek konum ilgeçleri arasında: «ön», «arka», «yan» gibi bir isimden türer, iyelik eki alır ve bulunulan yeri anlatırken bulunma eki taşır: «bankanın karşısında», «dolabın arkasında». Çince 银行对面 aynı sırayla kurulur, referans önde, konum arkada; ama ne ilgi eki var ne iyelik ne bulunma. Bulunmayı 在 söyler: 在银行对面. «Sağa dön»de de ek arkada, Çincenin 往'su önde: 往右拐.

Örnekler

İlk üç örnek uzaklığı sıfatla, sayı ve 有 ile, sonra yalnız 离这儿 ile ölçüyor. Altıncıda 的 yer kelimesini dükkâna bağlıyor.

Örnek diyalog

Cumartesi, öğleye doğru. Tren küçük bir istasyonda duruyor; 小明 ile Deniz inen tek yolcular. 小明 köye hep babasının arabasıyla gitmiş, istasyondan yürüyerek hiç gitmemiş.

Yirmi dakika sonra yol hâlâ tarlaların arasında; dere görünmüyor.

Dereyi geçiyorlar; sağda çıplak dallı elma ağaçları, solda bir kapının önünde el sallayan biri.

Yaşlı adamın tarifi uzaklığı 离 ile, yönü 往 ile, yeri 右边 ve 对面 ile veriyor. Deniz tarifi kendi cümlesiyle geri okuyup doğruluyor; 然后 onun ağzından yalnız «sonra?» diye çıkıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 学校离地铁站很近。 (Xuéxiào lí dìtiězhàn hěn jìn.) Sayıyla: 学校离地铁站三百米。 (Xuéxiào lí dìtiězhàn sānbǎi mǐ.) Sayı girince 近 düşer.
2. 往左拐，银行就在左边。 İlk boşluk yön ister (往), ikincisi bulunulan yer (在).
3. 阿姨，请问，去火车站怎么走？ (Āyí, qǐngwèn, qù huǒchēzhàn zěnme zǒu?) 离这儿远吗？ ile uzaklığı da sorabilirsin.
4. (a) iki yer arasındaki değişmeyen mesafe: 离; (b) yolculuğun süresi, 从……到…… ve 要 ile.
5. 对面的商店 ve 医院对面. 的 ilkinde zorunlu, çünkü 对面 dükkânı niteliyor; ikincisinde hastane referans nesnesi, 的 isteğe bağlı.

Özet kartı

1. A 离 B + 远/近: sabit uzaklık. Çoğu zaman önünde 很, 不, 不太.
2. A 离 B (+ 有) + sayı + 米/公里: ölçülen uzaklık; sayı gelince sıfat düşer. Ölçülen yer belliyse cümleden çıkar: 离这儿五百米.
3. Tek haneli sayıda küsur ölçünün arkasında: 两公里多.
4. 往左 / 往右 yön, 左边 / 右边 yer: 往右拐，商店就在右边.
5. Referans + 旁边 / 对面 / 左边 / 后面: 果园对面, 路的右边. Sıfat gibi bağlanınca 的 zorunlu: 对面的商店.
6. Tarif yer işaretlerinden zincirlenir: 到了路口, 过了河 + sonraki adım; 先……然后…… üçüncü düzeyde.
7. Yol sormak: (爷爷 / 阿姨,) 请问，(去) + yer + 怎么走？ 拐 kuzeyde ve Pekin'de sık, 转 her yerde.
8. Karakter köşesi: 附 (附近), 河, 园 (果园), 向 (方向).

Sonraki derse köprü

Yol sorarken 哪儿 bir haritayı işaret ediyordu; cevabı bir yön ve bir uzaklıktı. Aynı soru kelimesi muayene odasında bedene döner, ve sorulan şey hastalığın adı değil, bedenin neresinin yerinde olmadığıdır. Sıradaki ders, «Doktorda», bir muayeneyi baştan sona kuruyor: şikâyetini nasıl söylersin, ne zamandan beri sürdüğünü nasıl eklersin? Türkçede «ateşim var» derken kurduğun sahiplik cümlesi, Çincede neden 有 ile kurulmaz?