Ulaşım: 坐, 骑, 开 ve 从…到…

Kanca

«Dün arabayla geldim» diyen bir arkadaşına, direksiyonda kendisinin olup olmadığını sormazsın; Türkçe bunu söylemez, sen de merak etmezsin. Çincede aynı cümleyi kuran kişi o bilgiyi vermeden konuşamaz. 我开车来的 diyorsa arabayı kendisi sürmüştür. 我坐车来的 diyorsa arkada ya da yanda oturmuş, birisi onu getirmiştir.

Bu derste iki soru var: araçta senin yerin neresi, ve buradan oraya ne kadar sürer? İkisini, cumartesi sabahı trene binecek iki arkadaşın cuma akşamki planı üstünden topluyoruz.

Anlatım

Fiili araç değil, senin yerin seçer

Ders HSK1.31'de 坐地铁去学校 gibi araç cümlelerinde fiil hazır verilmişti. Burada o fiilin neden seçildiğine bakıyoruz.

坐 «oturmak» demektir; sözlük ikinci anlamını «乘，搭» diye verir, yani bir araca yolcu olarak binmek. Otobüste, trende, uçakta, taksideki arka koltukta işi başkası yapar, sen taşınırsın: 坐公交车, 坐火车, 坐飞机, 坐出租车, 坐船.

骑 ise «bir şeyin üstüne bacaklarını iki yana atarak oturmak» demektir; atta, bisiklette, motosiklette fiil bu duruşu anlatır: 骑马, 骑自行车. Önceki derslerdeki 骑车, 骑自行车'nin kısasıydı.

开'nin «açmak» anlamının yanında bir de «bir makineyi çalıştırıp yönetmek» anlamı vardır: 开车 «araba sürmek». Taksiye binen 坐出租车 der, taksiyi süren şoför 开出租车.

Aynı 车 üç fiille üç ayrı yolculuk olur: 坐车 yolcu olmak, 开车 sürmek, 骑车 pedal çevirmek.

Taksi: 打车, 叫车, 坐出租车

坐出租车 en açık söyleyiş. Pekin'de konuşmada 打车 da duyarsın; izlence onu ikinci düzeye alıyor. 打的 dǎdī aynı anlamdadır; 的 burada Kantoncadaki 的士 «taksi»den gelir. 叫车 ise «araç çağırmak»: telefonla ya da el kaldırarak taksi istemek.

Tayvan'da taksi 计程车 jìchéngchē'dir, taksiye binmek 搭计程车; Hong Kong'da 搭的士 denir.

Otobüs: 公交车 mi, 公共汽车 mi?

Resmî dilin kelimesi 公共汽车 gōnggòng qìchē'dir. Pekin'de aynı otobüse 公交车 gōngjiāochē, kısaca 公交 da denir; 公交, 公共交通 «toplu taşıma»nın kısaltmasıdır. 2025 izlencesi ikinci düzeyde 公交车'yi alıyor. Tayvan'da 公车, Hong Kong ve Singapur'da 巴士 duyulur.

从 A 到 B 要 + süre: yolculuk ne kadar sürer?

从……到…… çerçevesini edatlar dersinde tanıdın. Ulaşım konuşmasında bu çerçevenin arkasına çoğu zaman 要 ve bir süre gelir: 从学校到火车站要四十分钟 «Okuldan istasyona kırk dakika sürer». 要 burada «gerektirmek»tir. Araç da girebilir, 要'nın önüne: 从学校到火车站坐地铁要四十分钟.

Soru: 从学校到火车站要多长时间？ ya da 要多久？ Daha resmî konuşmada 要'nın yerine 需要 xūyào geçer.

Bunu Ders HSK2.11'deki süre tümleciyle karıştırma. 我坐了四十分钟地铁 olmuş bir yolculuktur: süre fiilin arkasında, 了 ile. 坐地铁要四十分钟 ise yolun genel ölçüsüdür: süre 要'nın arkasında, 了 yok, çünkü kimse daha yola çıkmadı.

Aktarma da eklenir: 要换一次车 «bir aktarma gerekiyor»; sayı-次 fiil ile nesnenin arasına girer.

Yolculuğun sırası: nereden, neyle, nereye

Bütün yolculuk tek cümlede anlatılırken parçalar yolun kendisi gibi dizilir: çıkış, araç, varış. 我从学校坐地铁去火车站 «Okuldan istasyona metroyla gidiyorum»: önce okuldan çıkılır, sonra metroya binilir, en sonda istasyona varılır.

Yolculuk iki parçalıysa iki araç peş peşe gelir: 先坐地铁到火车站，再坐火车 «Önce istasyona metroyla, sonra trenle». 先 «önce» üçüncü düzeyin kelimesi; burada 再'yi karşılamak için bir kez kullanıyoruz.

Bilet, kart, kod

票 «bilet» ikinci düzeyde: 火车票, 机票. Pekin metrosunda ve otobüslerinde bilet almak yerine ulaşım kartını okutabilir (刷卡) ya da telefonla kod okutabilirsin (扫码). Mayıs 2020'den beri üç ulaşım uygulamasından biriyle hem otobüse hem metroya kodla binilebiliyor; metroda kod girişte de çıkışta da okutulur.

Hatlar numarayla anılır: 几号线？ «Kaç numaralı hat?» Dalıp durağı kaçırmak da olur. Çince bunu Ders HSK2.9'daki 过 tümleciyle söyler: 坐过站了 «durağı geçtim, kaçırdım».

Karakter köşesi

汽 su kökü 氵 ile 天气'den tanıdığın 气'den oluşur; 气 ona sesini de verir. 汽车 qìchē «otomobil» üçüncü düzeyde; 公共汽车 da bu karakterle yazılır.

需'nın üstünde yağmur 雨, altında 而 var. 需要 xūyào «gerekmek, ihtiyaç duymak» kelimesinin ilk hecesidir.

线 ipek kökü 纟 ile 戋'den oluşur; «iplik» demektir, metro hatlarına da bu ad verilir: 四号线 «4 numaralı hat».

堵'nun solunda toprak 土, sağında 者 duruyor; ezber için: yolun önüne yığılmış bir toprak. 堵车 dǔchē «trafik sıkışıklığı».

汽 ve 需 üçüncü, 线 ve 堵 dördüncü düzeyin karakter listesinde.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe ulaşım aracını tek bir ekle bağlar: «-(y)lA». Arabaya, otobüse, trene, bisiklete aynı ek gelir. Göksel ve Kerslake'in görünüş bölümündeki «Fatma genellikle Ankara'ya otobüsle gidiyor» cümlesinde de araç bu ekle bağlanıyor; ilgeçler bölümü ekin bu işini, ulaşım ya da iletişim aracını bildirmeyi, ayrı bir anlam olarak sayar. Ek, konuşanın araçtaki rolü hakkında hiçbir şey söylemez. Çince ise her seferinde bir fiil seçtirir, ve o fiil rolü söyler.

Fiil gerekince Türkçe «binmek» ya da «sürmek» der, ve iki dil burada çaprazlanır. Türkçe «binmek» hem otobüste hem atta kullanılır, yani 坐 ile 骑'nın ikisini de karşılar. «Sürmek» ise hem arabayı hem bisikleti alır; Çince arabada 开, bisiklette 骑 der. Türkçe «sürmek» aracı yönetmeye bakar, Çince 骑 ise bedenin duruşuna.

«Binmek» ayrıca yönelme hâli ister; dilbilgisinin koşul bölümündeki «9'daki otobüse binsek uçağa yetişir miyiz acaba?» örneği otobüsü yönelme ekiyle işaretler. Çincede 坐 ile 骑 araca doğrudan, hiçbir işaret almadan bağlanır: 坐公交车, 骑马.

«-DAn -(y)A kadar» çerçevesi 从……到……'ya yakındır, ama Türkçe süreyi çoğu zaman «sürmek» fiiliyle verir: «Okuldan istasyona kırk dakika sürüyor». Çincede o işi 要 görür, ve 要 sürenin önünde durur.

Örnekler

İlk örnekte aynı okul yolu üç fiille, üç rolle anlatılıyor. İkinci ve üçüncüde süre 需要 ve 要'nın arkasında; altıncıda yolculuk yaşanmış, süre fiilin arkasında ve 了 ile.

Örnek diyalog

Kasımın ortası, bir cuma akşamı. 姥姥 birkaç gün önce köyüne döndü; 小明 cumartesi onu görmeye gidecek ve Deniz'in kapısını çalıyor, telefonunda bir tren bileti.

Koridorun karşısındaki kapı açılıyor; 马克 elinde ders kitabıyla dışarı bakıyor.

小明 yolculuğu iki parçaya bölüp her birinin süresini 要 ile, 多 ile yaklaşık veriyor. 马克'nin kitabı ile durak arasındaki fark aynı otobüsün iki adı. 马克 Fransa'daki rolünü 开 ile, Pekin'dekini 坐 ile söylüyor. 坐过站'daki 过 bir deneyim değil, bir yön.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 开: Zhang Hoca arabayı kendisi sürüyor. (b) 骑: atın üstüne binilir. (c) 坐: trende yolcusun. (d) 开: taksiyi süren şoför.
2. 从宿舍到机场打车要多长时间？ (Cóng sùshè dào jīchǎng dǎchē yào duō cháng shíjiān?) 多久 da olur; 坐出租车 de 打车'nin yerine geçer.
3. (b): süre fiilin arkasında ve 了 ile, yolculuk olmuş. (a) yolun genel ölçüsünü veriyor; 要'nın arkasında, 了 yok.
4. 我从宿舍坐地铁去火车站。 (Wǒ cóng sùshè zuò dìtiě qù huǒchēzhàn.) Önce çıkış, sonra araç, en sonda varış.
5. 我们打车吧 (ya da 我们打的吧). 计程车 Tayvan'ın kelimesi, 出租车 ise Çin anakarasınınki.

Özet kartı

1. Fiili aracın adı değil, araçtaki yerin seçer: yolcuysan 坐, üstündeysen 骑, sürüyorsan 开.
2. Taksi: 打车 (Pekin, ikinci düzey), 打的, 坐出租车; Tayvan'da 搭计程车, Hong Kong'da 搭的士.
3. Otobüs: Pekin'de 公交车, 公交 ya da 公共汽车 (resmî dil); Tayvan'da 公车, Hong Kong'da 巴士.
4. 从 A 到 B + (araç) + 要 + süre: yolun genel ölçüsü. Soru: 要多长时间？ / 要多久？ Resmî: 需要.
5. 我坐了一个小时公交车: yaşanmış süre, fiilin arkasında ve 了 ile.
6. Yolculuk sırası: 从 + çıkış + araç + 去/到 + varış. Aktarma: 换一次车. Durağı kaçırmak: 坐过站了.
7. Türkçede tek ek, «-(y)lA», bütün araçları bağlar ve sürücüyü söylemez; Çince her araçta rolü söyleten bir fiil ister.
8. Karakter köşesi: 汽 (汽车), 需 (需要), 线 (号线), 堵 (堵车).

Sonraki derse köprü

Deniz istasyona kaç dakika sürdüğünü biliyor, ama ne kadar uzak olduğunu bilmiyor; süre araca göre değişir. İki yer arasındaki sabit uzaklığı ise 离 kurar, ve ona bir sayı eklenince «iki kilometre», «çok yakın» gibi bir ölçü çıkar. Sıradaki ders, «Yol tarifi: 往左, 往右, 离», uzaklığı sayıyla söylemeyi ve bir yerin hangi yanda durduğunu anlatmayı bir araya getiriyor. 往左 ile 往右'yı yön olarak tanıyorsun; peki bir binanın caddenin sol yanında durduğunu söylemek için 左 hangi kelimeye dönüşür?