因为…所以…

Kanca

Geç kalan biri Türkçede ya «Yol çok kalabalık olduğu için geç kaldım» der ya da «Geç kaldım, çünkü yol çok kalabalıktı». İkisinde de bağı tek bir işaret kurar: birincide sebebin sonundaki «için», ikincide sonucun arkasından gelen «çünkü».

Çince aynı özrü çoğu zaman iki işaretle verir: 因为路上车太多，所以我来晚了. Sebebin başında 因为, sonucun başında 所以. Bir Türkçe kulağa fazladan bir kelime varmış gibi gelir; Çince konuşan için ise bu çift, cümlenin en açık hâlidir. Bu derste iki kelimenin cümledeki yerini, hangisinin ne zaman tek başına yettiğini ve Türkçedeki hangi işarete denk düştüğünü göreceksin.

Anlatım

İki yarım, iki işaret

Sebep-sonuç cümlesi iki yarımdan kurulur. İlk yarım sebebi söyler ve 因为 yīnwèi ile açılır; ikinci yarım o sebepten doğan sonucu söyler ve 所以 suǒyǐ ile açılır. Aradaki virgül iki yarımı ayırır.

İkinci satırda sonucun öznesi düşmüş: iki yarımın öznesi aynı kişi olunca ikinci kez söylemek gerekmez. Bu yapının adı izlencede 因果复句'dir ve 选择复句 gibi iki cümleyi tek cümlede toplayan birleşik cümlelerin bir türüdür.

Yalnız biri de yeter

İki kelime her zaman birlikte gelmez. 因为 tek başına kullanılınca çoğunlukla sonuç önce söylenir, sebep arkadan eklenir: 我没吃早饭，因为起晚了 «Kahvaltı etmedim, çünkü geç kalktım». Burada 因为 Türkçedeki «çünkü»nün yerinde duruyor.

所以 tek başına kullanılınca sıra tersine döner: önce sebep, sonra 所以 ve sonuç. 这家饭馆很便宜，所以学生都喜欢来 «Bu lokanta ucuz, o yüzden öğrenciler gelmeyi seviyor». Bu kullanım gündelik konuşmada çok duyulur; çiftin tamamı ise ilişkiyi en açık biçimde gösterir.

Özne nerede durur?

所以'nın yeri sabittir: sonuç yarımının en başına gelir, öznenin önüne. 所以我没去 doğrudur; 所以'yı öznenin arkasına itmek olmaz.

因为 daha serbesttir. İki yarımın öznesi aynıysa özne 因为'nın önüne de geçebilir: 我因为起晚了，没吃早饭. Bu sırada özne konuyu baştan koyar, 因为 öbeği de fiilin önündeki bir zarf gibi çalışır. Özneler farklıysa 因为 genellikle başta, sebebin öznesinin önünde durur: 因为妈妈给我打电话了，所以我没去跑步. Burada telefonu açan anne, koşuya gitmeyen ben; iki yarım iki ayrı kişiden söz ediyor.

为什么 sorusu ve 因为 cevabı

为什么 «neden» sorusunu zaten biliyorsun; 为 karakteri de 这么 ve 那样 dersinde köşeye girmişti. Bu sorunun doğal cevabı 因为 ile başlar ve çoğu zaman sonucu tekrar etmez: 你为什么没来？——因为我身体不舒服. Soru sonucu zaten söylemiş, cevap yalnız sebebi getiriyor. Tam cümle (因为我身体不舒服，所以没来) da yanlış değil, ama konuşmada ağır kaçar.

Sonuç önde, sebep arkada: 是因为

Bazen konuşan önce bir durumu söyler, sonra onun sebebini vurgulayarak ekler: 我今天很累，是因为昨天晚上没睡好 «Bugün yorgunum; sebebi dün gece iyi uyuyamamam». Buradaki 是 bildiğin 是'dir, 因为 öbeğini cümlenin odağına koyar. İzlence bunu ayrı bir madde olarak saymaz; daha resmî akrabası 之所以……是因为…… ise çok daha üst bir seviyenin kalıbı. Şimdilik 是因为'yı tanıman yeter.

因为 bir isimle: edat olarak

İzlence 因为'yı iki kez listeler: bir kez bağlaç (因为2), bir kez de sebep getiren edat (因为1). Edat 因为'nın arkasında bir cümle değil, bir isim öbeği durur: 因为这件事，他很不高兴 «Bu mesele yüzünden çok üzgün». Türkçedeki «yüzünden» bu kullanıma yakındır.

Bağlaçsız sebep

Konuşmada iki yarım bağlaçsız yan yana gelince de sebep-sonuç okunur, çünkü sıra kendisi bir şey söyler: 外边太冷了，我不出去了 «Dışarısı çok soğuk, çıkmıyorum». Bağlaç, ilişki dinleyene açık değilse ya da vurgulanmak isteniyorsa eklenir. Her cümleye 因为 ile 所以 koymak ise dili hantallaştırır; bağlamın zaten anlattığı bir sebebi iki kez işaretlemek, Çince kulağa abartılı gelir.

Karakter köşesi

因 ile 所 bu dersin iki bağlacının ilk heceleri; ikisi de HSK 2 karakter listesinde. 因 bir çerçevenin (囗) içine yerleşmiş bir 大'dır. 所 iki yarımdan kurulur: solda 户, sağda 斤; kendi başına «yer» anlamı taşır, 所以'da ise bu anlam silinmiştir ve kelime bir bütün olarak «o yüzden» demektir.

原 ile 故'yu sebebin çevresinden aldık. 原因 yuányīn «sebep» kelimesi dördüncü düzeyin listesinde; 原来 yuánlái «meğer, demek ki» de öyle, diyalogda 张老师 onu kullanacak. 故'nun sağında 攵 duruyor, solundaki 古 okunuşa yakın bir ses getiriyor (gǔ → gù); 故事 gùshi «hikâye» üçüncü düzeyin kelimesi.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe sebebi anlatmak için birkaç ayrı yol kullanır ve bunlar sırayı farklı kurar. En sık olanı, sebebi bir yan cümleye çevirip başa koyan «-DIğI için»dir: «Bana kızdığın için öyle söylüyorsun». Sıra Çincedeki 因为……所以…… ile aynıdır, sebep önde, sonuç arkada. Ama Türkçede işaret sebebin sonunda bir ektir, Çincede sebebin başında ayrı bir kelime.

«Çünkü» ise sıralamayı ters çevirir: önce durum, sonra açıklama. «Partiye gelmek istemiyor, çünkü kimseyi tanımıyormuş.» Tek başına kullanılan 因为'nın en yakın karşılığı budur: 他不想来，因为…… Göksel ve Kerslake «çünkü»nün daha çok gündelik dilde tercih edildiğini, resmî üslupta sebebi öne alan yan cümlenin seçildiğini belirtir. Bir fark da var: Türkçede «çünkü» cümlenin sonuna da kayabilir («Param yoktu çünkü»); 因为 kayamaz, her zaman sebebin başında durur.

«Bu yüzden», «onun için», «bu nedenle» önceki cümlede anlatılanın sonucunu sunar: 所以 bunların karşılığıdır ve onlar gibi sonucu taşıyan cümlenin başına gelir. Türkçede «ben de bu yüzden gitmedim» diyerek bağlacı öznenin arkasına alabilirsin; Çincede 所以 öznenin önünde kalır.

En belirgin fark çift işaretlemede. Göksel ve Kerslake bu yolları birbirinden ayrı stratejiler olarak sıralar: yan cümle, «çünkü», «bu yüzden». Çince ise sebebi ve sonucu aynı cümlede birlikte işaretlemeyi olağan sayar; 因为 ile 所以 bir çift olarak öğretilir.

Örnekler

İlk örnek çiftin tamamını kullanıyor; ikincide 因为 «çünkü» gibi arkadan geliyor, üçüncüde 所以 yalnız. Dördüncüde özne 因为'nın önüne geçmiş, beşincide iki yarımın öznesi ayrı olduğu için 因为 başta. Yedincide 是因为 sebebi vurguluyor, sekizincide 因为 bir isim öbeği alıyor, dokuzuncuda bağlaç hiç yok.

Örnek diyalog

Hafta sonundan sonraki pazartesi, sabah dersi. 张老师 tahtaya büyük harflerle 为什么？ yazmış. Kapı açılıyor, 马克 nefes nefese içeri giriyor.

马克'in özrü çiftin tamamıyla kurulmuş; hoca onu dersin malzemesine çeviriyor. Deniz 是因为 ile sebebi öne çıkarıyor, 马克'in şakacı sorusu aynı sebebi 因为……所以…… kalıbına geri döküyor. Deniz'in ikinci sebebi 也因为 ile ekleniyor ve kendi 所以'sıyla kapanıyor. Hocanın sorusuna gelen iki cevap 为什么 sorusunun doğal cevap biçimini gösteriyor: yalnız 因为, sonuç tekrarlanmadan.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 因为我的手机没电了，所以我没给妈妈打电话。 (Yīnwèi wǒ de shǒujī méi diàn le, suǒyǐ wǒ méi gěi māma dǎ diànhuà.) Sonuç yarımında 我 düşebilir, çünkü özne aynı.
2. 我没给妈妈打电话，因为我的手机没电了。 (Wǒ méi gěi māma dǎ diànhuà, yīnwèi wǒ de shǒujī méi diàn le.) Sonuç önde, 因为 «çünkü» gibi arkada.
3. (b) ve (c) doğru. (a) yanlış: 所以 öznenin önüne gelir. (c)'de özne 因为'nın önünde, bu 因为 için serbest.
4. 因为外边太冷了。 (Yīnwèi wàibian tài lěng le.) Soru sonucu zaten söyledi, cevap yalnız sebebi getirir.
5. 我今天很累，是因为昨天晚上学习了很长时间。 (Wǒ jīntiān hěn lèi, shì yīnwèi zuótiān wǎnshang xuéxíle hěn cháng shíjiān.) Durum önde, sebep 是因为 ile vurgulanarak arkada.

Özet kartı

1. 因为 + sebep，所以 + sonuç: sebep-sonuç birleşik cümlesinin tam biçimi; sıra sebep → sonuç.
2. Sonuç önce söylenirse 因为 tek başına arkadan gelir, Türkçedeki «çünkü» gibi.
3. Sebep önce söylenirse 所以 tek başına da yeter, Türkçedeki «bu yüzden» gibi.
4. 所以 sonuç yarımının başında, öznenin önünde durur; 因为 aynı özneyle öznenin arkasına da geçebilir.
5. 为什么 sorusuna 因为 ile cevap verilir; sonuç genellikle tekrarlanmaz.
6. ……，是因为……: önce durum, sonra vurgulanan sebep.
7. 因为 + isim öbeği: edat olarak «… yüzünden» (因为这件事).
8. Bağ açıksa bağlaç düşer: 外边太冷了，我不出去了.

Sonraki derse köprü

马克'in annesi Çince konuşamıyor, ama Çin'le ilgili kitapları seviyor. Bu cümlede sebep yok; ilk yarımın uyandırdığı beklenti ikinci yarımda boşa çıkıyor. Sıradaki ders, «虽然…但是…», bu bağı da iki uçtan işaretliyor: 但是'yi tanıyorsun, karşısına 虽然 geliyor. 所以 gibi 但是 de yerinden oynamıyor mu, 虽然 ise 因为 gibi öznenin iki yanına geçebiliyor mu? Türkçede bu kez hangi kelime, «gerçi» mi «-masına rağmen» mi, Çince sıraya daha yakın duruyor?