请, 叫, 让 ile birine yaptırmak

Kanca

Türkçede «Hoca bize ödev yazdırdı» cümlesi bütün işi tek bir fiile yükler. «Yaz-» köküne bir ek gelir, yazan kişi «-e» haliyle kenara çekilir, buyuran özne olur. Çincede böyle bir ek yok. 写 her durumda 写'dir; ona «-dır» takılamaz.

Çince bunun yerine kişileri sıraya dizer: 老师让我们写作业. Önce buyuran, sonra bir buyruk fiili, sonra buyruğu alan kişi, en sonda yapılacak iş. Ortadaki 我们 iki fiilin arasında durur ve ikisine birden hizmet eder: 让'ın kime yöneldiğini söyler, 写'yi kimin yapacağını da. Peki 请, 叫, 让 arasında nasıl seçilir?

Anlatım

İki cümle, bir kişi

Yapının iskeleti şu: A + 请/叫/让 + B + fiil (+ nesne). A isteyen ya da izin veren kişidir, B işi yapacak olan.

Böyle bir cümleyi ikiye bölünce yapının mantığı açılır. 老师让我们写作业 iki cümleden örülmüştür: 老师让我们 «Hoca bize söyledi» ve 我们写作业 «Biz ödev yazıyoruz». İlk cümlenin nesnesi ile ikincinin öznesi aynı kişidir; Çince onu iki kez söylemez, bir kez söyleyip iki işe koşar. İzlence bu yapıya ortak öğeli cümle der ve HSK 2'deki biçimini «buyurma, yaptırma» (使令, shǐlìng) başlığıyla verir.

Ders HSK1.31'deki ardışık fiil cümlesiyle bu yapı ilk bakışta birbirine benzer, çünkü ikisinde de iki fiil arka arkaya gelir. Fark öznededir. 我去商店买东西 cümlesinde gitmek de almak da 我'nun işidir. 我让他去商店 cümlesinde ise 让 benim, 去 onun işidir. Ortada yeni bir kişi belirdiyse ve ikinci işi o yapıyorsa, ortak öğeli cümledesin.

叫 ile adlandırmak, 叫 ile buyurmak

叫'yu ilk derslerden ad söylerken tanıdın: 我叫马克. Ders HSK1.32'de iki nesneyle de kullandın: 大家叫他小林 «Herkes ona Xiao Lin diyor». Şimdi aynı 叫'nun arkasına bir ad değil bir fiil geliyor: 妈妈叫他回家 «Annesi ona eve gelmesini söyledi». Ayırt etmenin yolu basit. B'den sonra bir isim varsa B'ye ad veriliyor, bir fiil varsa B'ye iş veriliyor.

Bir okul günü sahnesinde 小明'in ablasının 叫 Deniz 也来 «Deniz'e de söyle gelsin» cümlesi zaten bu yapıydı; şimdi adını koyuyoruz.

Üç fiil, üç ses tonu

Üçü aynı kalıba girer, ama aynı şeyi söylemez.

请 bir davet ya da kibar bir ricadır. B'den bir şey yapmasını rica edersin ya da onu bir şeye davet edersin: 张老师请大家参加晚会, 能不能请你照顾一下我的猫？ Ders HSK1.39'da 请 cümlenin başında dinleyene yöneliyordu: 请坐. Burada 请'in önünde bir özne, arkasında bir üçüncü kişi var. Yemek ısmarlamak da bu kalıba girer: 我请你们吃饭 «Yemek benden» çünkü sen davet edersin, onlar yer.

叫 gündelik konuşmada bir buyruk ya da talimat iletir. Çoğu zaman aile içinde, arkadaşlar arasında ya da sözü geçen birinden ötekine giden bir işi anlatır: 妈妈叫我回家吃饭.

让 en geniş olanıdır. Hem konuşmada hem yazıda kullanılır ve iki anlamı vardır: birine bir iş vermek (老师让我们写作业) ve birine izin vermek (让我看看 «Bırak bakayım»). İkisini ayıran şey çevredeki cümlelerdir.

Kaynaklar kibarlık ölçeğinde aynı yöne bakıyor ama sınırı kesin çizmiyor. Japonca bir dilbilgisi sayfası 让 ve 叫'yu üstün asta verdiği iş için, 请'i üste ya da pek tanımadığın birine yapılan rica için ayırır; 叫'yu biraz buyurgan bulur. Aynı sayfaya göre 让 bir özrün içinde kibarlaşır. 对不起，让你们久等了 «Kusura bakmayın, sizi beklettim» kalıbında konuşan, başkasını beklemeye «zorladığını» kabul eder.

Bu yüzden öğretmenine 张老师，我想请您看看我的作业 dersin; ona 叫 ile seslenmek, ondan bir şey «istemek» değil onu «yönlendirmek» gibi duyulabilir. Ama bu bir ton ayarıdır, kesin bir kural değil: aynı aile içinde 叫 ile 让 çoğu zaman yer değiştirir.

Olumsuz: 不让 ve 没让

Olumsuzluk ikinci fiile değil yaptırma fiiline gelir. 妈妈不让我喝咖啡 «Annem kahve içmeme izin vermiyor»: engel annede. 不让 bir izinsizliği ya da süregelen bir yasağı anlatır.

没让 geçmişte olmamış bir buyruğu ya da izni anlatır. 老师没让我们写作业 «Hoca bize ödev vermedi»: yazmamızı istemedi. Soru için 让 ikilenir: 你妈妈让不让你一个人去？

Bir de B'ye «yapma» denen cümle var: 妈妈叫我不要喝咖啡 «Annem bana kahve içme dedi». Bu da doğrudur, ama başka bir şey söyler. 不让 annenin izin vermediğini, 叫……不要 annenin bir uyarıda bulunduğunu anlatır.

Sınır: 让 «sebep olmak»

让 bir duygunun ya da durumun sebebini de anlatabilir: 这件事让我很高兴 «Bu olay beni çok sevindirdi». İzlence bu kullanımı (表致使) dördüncü düzeye koyar. Bu derste 让'ın arkasında hep bir kişi ve o kişinin yapacağı bir iş var.

Karakter köşesi

让 yalnız beş çizgi; solunda konuşmayla ilgili karakterlerin 讠'sı, sağında 上 şeklinde bir parça var. Geleneksel yazıda 讓 olarak yazılır ve sağ tarafı çok daha kalabalıktır; Tayvan ve Hong Kong metinlerinde bu biçimi görürsün.

参 ile 加 birlikte 参加 cānjiā «katılmak» kelimesini kurar: 参加晚会 «geceye katılmak», 参加考试 «sınava girmek». 参'nin sözlükte cēn ve shēn okunuşları da var; bu derste ve gündelik kelimelerin çoğunda cān. 加 tek başına «eklemek» demektir; 力 kökünü 男'dan tanıyorsun.

顾 照 ile birleşir: 照顾 zhàogù «bakmak, ilgilenmek». Sağdaki 页, 题 ve 颜'de gördüğün «baş» kökü.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe yaptırmayı fiilin içine işler. Ettirgen eki köke göre değişir: «-DIr» (yaptır-, yazdır-), «-t» (uyut-, kapat-), «-Ir» (bitir-, pişir-), «-Ar» (çıkar-) gibi biçimleri vardır. Türkçe dilbilgisinde (Göksel ve Kerslake) işi yapan kişinin, yani yaptırılanın, geçişli bir fiilde «-e» haliyle gösterildiğini örnekler: «Nuran Deniz'e kapıyı açtırdı». Çince aynı cümleyi Nuran 让 Deniz 开门 diye kurar ve Deniz'i hiçbir hal eki almadan 让'ın arkasına koyar. Türkçede yaptırılanın yerini ek gösterir, Çincede sıra.

Aynı dilbilgisi ettirgenin olumsuz bağlamda «izin vermek» anlamına kaydığını da gösterir: «Annesine bulaşık yıkatmıyor», yani annesinin bulaşık yıkamasına izin vermiyor. Çincede bunun en yakın karşılığı 不让'dır: 他不让妈妈洗碗. İki dilde de aynı yaptırma biçimi hem «zorla yaptırmak» hem «izin vermek» anlamına açıktır; Türkçede ek, Çincede 让 bu çift anlamı taşır.

Türkçenin ikinci bir yolu yan cümledir: «-mAsInI söyle-», «-mAsInI iste-», «-mAsInI rica et-». «Otel müdürü odayı hemen boşaltmalarını söyledi.» Burada dikkat çeken bir ayrıntı var: «iste-» ve «rica et-» ile muhatap «-den» haliyle gelir, «Turgut bizden (…) yardım etmemizi istedi». Çince bütün bunları tek bir sırayla çözer. 叫 «söylemek», 请 «rica etmek, davet etmek» kadar ağırlık taşır, ama muhatap her zaman çıplak, her zaman fiilin hemen arkasında: 他请我们帮他.

Örnekler

Beşincide 请 ricayı bir sorunun içine yerleştiriyor; 你能……吗？ ile de kurulurdu, 请 onu bir kademe kibarlaştırıyor. Altıncı ile yedincide olumsuzluk 让'ın önünde. Sonuncuda A söylenmiyor, çünkü izni isteyen konuşanın kendisi: 让我 + fiil, «bırak da ben …».

Örnek diyalog

Pazar sabahı, yurdun önü. Deniz ile 马克 bisikletlerinin yanında bekliyor; parka gidecekler. 小明 bisikletiyle, biraz soluk soluğa geliyor.

Hocanın ödevi 让 ile, annenin çağrısı 叫 ile, 小林'nin yemeği 请 ile anlatılıyor; 小明 açılışta 让'ı özür kalıbında kullanıyor. Deniz 不让我睡觉 derken şakayla sitem ediyor, 叫我跟他一起写 asıl isteği söylüyor. Deniz'in 今天让他好好写作业 cümlesindeki 让 bir buyruk değil, bir «bırakalım»: 小林'ye ödeviyle baş başa kalma fırsatı veriliyor. 马克'in 叫他不要等我们 cümlesi ise B'ye bir «yapma» iletiyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Ortak öğe 马克: 小明请马克 «Xiao Ming Mark'ı davet etti» + 马克参加他的生日晚会 «Mark onun doğum günü gecesine katılıyor». 马克 birinci cümlenin nesnesi, ikincinin öznesi.
2. 爸爸不让我一个人回土耳其。 (Bàba bú ràng wǒ yí ge rén huí Tǔ'ěrqí.) Olumsuzluk 让'ın önünde, ikinci fiil olumlu kalıyor.
3. Birincide hoca ödevle ilgili bir şey söylemedi, ödev yok. İkincide hoca açıkça «yazmayın» dedi: bir buyruk var, içeriği olumsuz.
4. 能不能请你照顾一下我的猫？ (Néng bu néng qǐng nǐ zhàogù yíxià wǒ de māo?) / 你能照顾一下我的猫吗？ (Nǐ néng zhàogù yíxià wǒ de māo ma?) İkisi de rica; 请 cümleyi biraz daha resmî yapar.

Özet kartı

1. Kalıp: A + 请/叫/让 + B + fiil (+ nesne). B iki rol üstlenir: ilk fiilin aldığı kişi, ikinci fiilin yapanıdır (兼语).
2. 请 davet ve kibar rica: 我请你们吃饭, 张老师请大家参加晚会.
3. 叫 gündelik talimat, çoğu zaman yakın ya da daha genç birine: 妈妈叫我回家.
4. 让 hem iş vermek hem izin vermek: 老师让我们写作业, 让我看看.
5. Olumsuzluk yaptırma fiilinin önüne gelir: 不让 (izin yok), 没让 (istenmedi); soru 让不让.
6. 叫 + B + ad başkadır (叫他小林), 叫 + B + fiil başka (叫他回家).
7. Türkçe yaptırmayı ettirgen ekiyle (yazdır-, yıkat-) ya da «-mAsInI söyle-/iste-» ile kurar; Çince sırayla.

Sonraki derse köprü

Bu derste 小明 bir geceye davet edildi, 小林 yemeğe çağrıldı; el değiştiren hep bir iş ya da bir davetti. Sıradaki ders «给 ile vermek: 送给他一本书» elden ele geçen bir nesneye bakıyor. İki nesneli fiillerle 送朋友东西 gibi cümleleri zaten kurmuştun. Şimdi fiilin hemen arkasına bir 给 geliyor: fiil + 给 + kişi + şey. Bu küçük ek, cümleye ne katıyor?