是…的 (1): ne zaman, nerede, nasıl

Kanca

Arkadaşın Çin Seddi'nden dönmüş. İlk sorun basit: 你去长城了吗？ «Çin Seddi'ne gittin mi?» Cevap 去了. Artık olay ikinizin de bildiği bir şey. Şimdi merak ettiğin başka: nasıl gitti, kiminle gitti, ne zaman döndü?

Bu ikinci sorularda 了 işe yaramaz. *你跟谁去了？ diye soran biri bir Çinlinin kulağında tuhaf bir yerde durur, çünkü 了 olayın olup olmadığını sorar ve o soru çoktan cevaplandı. Çince bu durum için ayrı bir çerçeve kurar: olayın etrafına 是 ve 的 koyar, ortadaki ayrıntıyı ışığın altına çeker. 你是怎么去的？ «Nasıl gittin?»

Anlatım

Çerçeve ve ortasındaki ayrıntı

Yapı şöyle: özne + 是 + vurgulanan ayrıntı + fiil + 的. 是'den hemen sonra gelen öğe cümlenin ağırlık merkezidir; fiil ise herkesin zaten bildiği olayı adlandırır.

Dört satır, izlencenin saydığı dört ayrıntıyı gösteriyor: zaman (上个月), yol ya da araç (坐地铁), yer (在图书馆) ve eylemi yapan kişi (马克). Kiminle yapıldığı da aynı yere girer: 我是跟马克一起去的 «Mark'la birlikte gittim».

Önce olay, sonra ayrıntı

Önce olayın kendisi konuşulur ve orada 了 çalışır: 马克来了吗？ «Mark geldi mi?» — 来了. Olay artık masada. Ardından ayrıntı sorulur ve orada 是…的 çalışır: 他是坐出租车来的 «Taksiyle geldi».

了 haber verir: bir şey oldu. 是…的 haber vermez, bilinen bir haberi netleştirir. Bu yüzden konuşmayı 是…的 ile açmak çoğu zaman yadırganır. Kapıdan girip selam vermeden 我是昨天买的自行车 dersen dinleyen «Hangi bisiklet? Kim sordu?» diye bakar. Önce 我买自行车了, sonra gelen 什么时候买的？ sorusuna 昨天买的.

Ders HSK1.35'te 了'nin geçmiş zaman eki olmadığını, bir eylemin sınırına varmasını işaretlediğini görmüştün. 是…的 da bir zaman eki değildir, ama işlediği olay hemen her zaman geride kalmıştır; olmamış bir şeyin «nasıl» olduğu sorulmaz. Ayrıntıyı vurgulamak için olayın gerçekleşmiş olması bir ön koşuldur, amaç değildir.

是 düşebilir, 的 düşmez

Konuşmada 是 çoğu zaman söylenmez: 我昨天到的, 你怎么来的？ Anlam değişmez, çünkü vurgu fiilden önceki öğede zaten belli. 的 ise kalır. 的'yi atınca cümle başka bir şey söyler: 我坐地铁来 gelecekteki bir planı ya da bir alışkanlığı anlatır, olmuş bir gelişi değil.

Bir istisna var: olumsuzda 是 yerinde durur. 是…的 cümlesi 不是 ile olumsuzlanır, 没 ile olumsuzlanamaz, çünkü 没 bir eylemin hiç olmadığını söyler. 我不是坐地铁来的 cümlesi gelişini inkâr etmez; geldim, ama metroyla değil. Olumsuz 是…的 bu yüzden bir düzeltme gibi çalışır ve arkasına çoğunlukla doğru ayrıntı gelir: 不是坐地铁来的，是骑自行车来的.

Bu düzeltme işlevi yapının konuşmadaki asıl yeridir. 李海燕'nın gerçek metinlerden derlenmiş örnekler üzerinde yaptığı incelemede 是…的'nin temel kullanım anlamı şöyle özetlenir: konuşan, bir olgunun yanlış anlaşılabileceğini ya da gözden kaçabileceğini düşündüğünde onu bu çerçeveyle savunur ya da dinleyenin dikkatine sunar. Aynı inceleme bu yapının büyük çoğunlukla diyalogda geçtiğini ve 是'nin düşmesinin en çok konuşmada görüldüğünü kaydeder.

Nesne nereye?

Fiilin bir nesnesi varsa 的 iki yerde durabilir. 马克是在法国学汉语的 ve 马克是在法国学的汉语 ikisi de «Mark Çinceyi Fransa'da öğrendi» demektir. İkincisinde 的 fiile yapışır ve nesne arkasına geçer.

İki dizilişin ince bir farkı var. 的 sonda durduğunda cümle, bağlam yetersizse, bir alışkanlık gibi de okunabilir: 我们是在图书馆学习的 «Biz kütüphanede çalışırız» da olabilir, «O gün kütüphanede çalıştık» da. 的 nesneden önce gelince tek bir geçmiş olaya bağlanır. Bağlam belliyse sondaki 的 güvenli bir varsayılandır; bu derste ikisini de göreceksin.

Bir de 是…的 (2) var

İzlence yapının ikinci kullanımını, konuşanın kanaatini güçlendirmeyi, üçüncü düzeye ayırır. Şimdilik ölçütün şu: 是 ile 的 arasında olmuş bir olayın fiili varsa, bu dersin yapısındasın.

Karakter köşesi

Beşi de bu dersin sorularına cevap veren fiiller ve araçlar. 谁接你的？ havalimanında seni kimin karşıladığını, 在哪儿借的？ kitabı nereden aldığını, 在哪儿拍的？ fotoğrafın nerede çekildiğini sorar. 图 kendi başına «resim»dir ama günlük konuşmada en çok 图书馆 túshūguǎn «kütüphane» içinde duyulur; 馆'yi köşeden zaten tanıyorsun. 船 坐 ile birleşir: 坐船 «gemiyle gitmek», tıpkı 坐飞机 gibi.

接 ve 拍 aynı el kökünü, 扌'yı taşır; ikisi de elle yapılan bir iş. 借'nin solunda insanı gösteren 亻 durur. 图'nin dışındaki 囗 bir çerçevedir; 国'de de aynı kutuyu görmüştün. 船'nin solundaki kök 舟 zhōu da «tekne» demektir. Beşi de üçüncü düzeyin listesinden.

Dikkat: 借 iki yöne bakar, hem «ödünç almak» hem «ödünç vermek» demektir; hangisi olduğunu bağlam söyler. Bu dersin cümlelerinde 借 hep «ödünç almak» anlamında.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe bir ayrıntıyı öne çıkarmak için yeni kelime eklemez, cümlenin sırasını ve vurgusunu kullanır. Göksel ile Kerslake'in dilbilgisi odak öğesinin en tipik yerini fiilin hemen önü olarak tarif eder ve bu öğenin ağır vurgu taşıdığını belirtir: «Fatma çiçekleri BUgün sulayacak». Aynı yolla «Ben DÜN geldim» dediğinde dinleyen gelişin değil zamanın söz konusu olduğunu anlar; «Ben dün METROyla geldim» dediğinde yolu. İki tarafın bildiği bilgi ise konuşmada fiilin arkasına bile atılabilir ve vurgusuz kalır: «GELDİM ben, merak etme».

Çince bu işi kelimeyle yapar. Odak 是'nin hemen arkasına, bilinen olay 的'nin önüne girer.

Türkçenin ikinci bir yolu bilinen kısmı bir ortaç öbeğine çevirip yeni bilgiyi yüklem yapmaktır: «Pekin'e geldiğim ay eylüldü», «Bu kitabı aldığım yer kütüphane». Burada «-DIK» ortacı olayı arka plana iter, «-DIr» ya da ek-fiil ayrıntıyı ileri taşır. Bu yapı 是…的'nin ikiye bölünmesine çok yakındır: bir yanda önvarsayım (geldim), öbür yanda odak (eylülde). Fark şurada: Türkçede bu biçim ağır ve biraz resmî durur, gündelik konuşmada «Eylülde geldim» daha olağandır; Çincede ise 我是九月来的 sohbetin en sıradan cümlesidir.

«Metroyla gelmedim, bisikletle geldim» derken Türkçe olumsuz eki fiile koyar ama inkâr ettiği yoldur. Çince olumsuzluğu doğrudan odağın önüne, 是'ye bağlar: 不是坐地铁来的.

Örnekler

İlk ikisi zamanı, üçüncüsü yolu, dördüncü ve beşincisi yeri öne çıkarıyor; altıncıda odak eylemi yapan kişi, 谁 ve 小明. Yedincide 不是 gelişi değil aracı inkâr ediyor ve doğru araç hemen arkadan geliyor. Sekizincide 的 nesneden, 汉语'dan önce. Dokuzuncu, 了 ile 是…的'nin sırasını tek satırda gösteriyor: önce olay, sonra ayrıntı; ikinci yarıda 是 düşmüş, 的 yerinde.

Örnek diyalog

Birkaç gün sonra, akşamüstü yurdun önü. 小明 kapıda, bisiklet parkında yeni görünen mavi bir bisikletin yanında duruyor. Deniz elinde bir kitapla dışarı çıkıyor.

小明'in ilk sorusu 了 ile olayın kendisini soruyor; Deniz 买了 deyince olay masaya konuyor ve bundan sonraki bütün sorular 的 ile kapanıyor. 小明 sorularında 是'yi atıyor, Deniz'in cevabı da; düzeltme gelince Deniz 不是…，是… çiftine dönüyor. 马克'in 是我帮他选的'sı odağı eylemi yapan kişiye taşıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 你是什么时候来的？ (Nǐ shì shénme shíhou lái de?) (b) 这张照片是在哪儿拍的？ (Zhè zhāng zhàopiàn shì zài nǎr pāi de?) (c) 这本书是谁借的？ (Zhè běn shū shì shéi jiè de?) Soru kelimesi ayrıntının yerine, 是'nin hemen arkasına geçer.
2. 我不是坐船来北京的，是坐飞机来的。 (Wǒ bú shì zuò chuán lái Běijīng de, shì zuò fēijī lái de.) Olumsuz 不是 yolu inkâr ediyor, geliş yerinde kalıyor.
3. 吃了。我是在学校吃的。 (Chī le. Wǒ shì zài xuéxiào chī de.) Önce 了 ile olay, sonra 是…的 ile yer; yer farklı olabilir.
4. 马克是在法国学的汉语。 (Mǎkè shì zài Fǎguó xué de Hànyǔ.) 的 fiile yapışır, nesne arkasına geçer.

Özet kartı

1. 是…的 gerçekleşmiş ve bilinen bir olayın tek bir ayrıntısını öne çıkarır: zaman, yer, yol ya da araç, eylemi yapan, kiminle.
2. Vurgulanan öğe 是'nin hemen arkasında durur: 我是九月来的, 我是坐飞机来的, 是小明接我的.
3. Önce 了 ile olay (你买自行车了？ — 买了), sonra 是…的 ile ayrıntı (什么时候买的？).
4. Konuşmada 是 düşebilir (我昨天到的), 的 düşmez.
5. Olumsuz 不是…的 olayı değil ayrıntıyı inkâr eder ve 没 ile kurulmaz: 我不是坐地铁来的.
6. Nesne varsa 的 ondan sonra da önce de gelebilir: 在法国学汉语的 / 在法国学的汉语; sondaki 的 güvenli varsayılandır.
7. Türkçe aynı işi vurgu ve fiilin hemen önündeki yerle yapar («Ben DÜN geldim») ya da ortaçla («Geldiğim ay eylüldü»).

Sonraki derse köprü

Bu dersin cümlelerinde birçok kişi başkası için bir şey yaptı: 马克 Deniz'e bisiklet seçti, 小明 Deniz'i karşıladı. Ama hiç kimse birinden bir şey yapmasını istemedi. Sıradaki ders «请, 叫, 让 ile birine yaptırmak» tam bunu açıyor: bir kişinin başka birini bir işe davet etmesi, ona bir iş buyurması ya da bir işe izin vermesi. Bunu söylerken Çince ikinci kişiyi iki rolde birden kullanır: hem birinci fiilin nesnesi, hem ikinci fiilin öznesi. Bu iki rol aynı cümlede nasıl birleşiyor?