Adını ve ülkeni söylemek: 叫, 姓, 哪国人

Kanca

Kütüphane kartı başvurusunda Deniz'in önüne iki kutu konuyor: üstte 姓, altta 名. Türkiye'deki formlarda hep önce «Adı», sonra «Soyadı» yazdığı için kalemi ilk kutuya «Deniz» yazmak üzere indiriyor. Görevli gülümseyip ilk kutuyu gösteriyor: orası soyadın yeri.

Çincede bir insanın adı ailesinden başlar. 张老师'nin kendi adını söylerken ağzından ilk çıkan hece, bütün ailesinin taşıdığı 张'dır; kişiye ait kısım arkadan gelir. Bu derste adını iki yoldan söylemeyi, soyadını kibarca sormayı ve hangi ülkeden geldiğini anlatmayı öğreniyorsun. Böylece selamlaşmayla başlayan ilk tanışma konuşması tamamlanıyor.

Anlatım

叫: «adım …»

Adını söylemenin en sık yolu 叫 jiào fiilidir. Sözlük anlamı «seslenmek, çağırmak»tır, ama ad söylerken «… diye çağrılmak» işini görür: 我叫小明 «Benim adım Xiao Ming», kelimesi kelimesine «Ben Xiao Ming diye çağrılırım». Arkasına tam ad da gelebilir, yalnız ilk ad da: Deniz kendini 我叫Deniz diye de, 我叫Deniz Kaya diye de tanıtabilir.

Sorusu 你叫什么名字？ «Adın ne?» kalıbıdır. 名字 míngzi «ad» demektir, ikinci hecesi hafif okunur. 什么 bu kalıpta sorulan boşluğun yerini tutar; bu kelimenin tek başına nasıl çalıştığına gelecek dersin konusu olarak döneceksin. Şimdilik kalıbı bütün olarak al. Cevap da aynı iskeleti kullanır: soru 你叫什么名字, cevap 我叫 + ad. Konuşmada 名字 sık sık düşer ve 你叫什么？ kısaltması duyulur.

Ders HSK1.4'te öğrendiğin 是 de ad söylemek için kullanılabilir: 我是Deniz «Ben Deniz'im». Bu cümle daha çok kendini tanıtırken ya da telefonda kim olduğunu söylerken duyulur. 叫 adın kendisini, 是 kim olduğunu söyler; tanışmada ikisi de yerindedir.

姓: soyadını söylemek

姓 xìng hem «soyadı» ismi, hem de «soyadı … olmak» fiilidir. 我姓张 «Soyadım Zhang» cümlesinde 是 yoktur, çünkü 姓 fiilin işini kendisi görür. Olumsuzunu Ders HSK1.5'teki 不 ile kurarsın: 我不姓张 «Soyadım Zhang değil».

Bir yetişkine, öğretmene ya da yeni tanıştığın birine soyadını sormanın kibar yolu 您贵姓？ Nín guìxìng? kalıbıdır. 贵 guì tek başına «pahalı» demektir ve HSK 1 kelimesidir; burada «değerli, saygın» anlamıyla soyadının önüne konur. Cevapta 贵 kullanılmaz, çünkü insan kendi adını yüceltmez: 我姓张 denir. Yeni izlencede 姓 HSK 2, 贵姓 ise HSK 5 listesindedir. Bu kalıbı şimdiden tanıman, sorulduğunda ne istendiğini anlaman için.

Önce soyadı, sonra ad

Çince ad düzeni sabittir: soyadı + kişisel ad. 张 soyadıdır; arkasından bir ya da iki heceli bir kişisel ad gelir. Unvan da soyadına bağlanır: 张老师 «Zhang Hoca», bir mağazadaki müdire 张女士 «Zhang Hanım» diye seslenilir. Arkadaşlar arasında ise soyadı çoğu zaman düşer, ya da 小明'deki gibi kişisel ada 小 eklenerek samimi bir hitap kurulur.

Yabancı bir ad Çinceye geçerken iki yol vardır. Birincisi ses aktarımıdır: adın heceleri benzer okunan karakterlerle yazılır. Çin Halk Cumhuriyeti'nde yabancı kişi adları için ölçünlü başvuru kaynağı Xinhua Haber Ajansı'nın ad çeviri biriminin hazırladığı 世界人名翻译大辞典'dir; içindeki aktarım tablolarından biri Türkçeye ayrılmıştır. Tablo her Türkçe heceye bir karakter karşılık getirir. Kelime başındaki «de» için 德, «ni» için 尼, sondaki «z» için 兹 verir; kuralı uygulayınca Deniz 德尼兹 Dénízī olur. Tablo bazı heceler için kadın adlarına ayrı karakter de önerir, «ni» hecesinin kadın biçimi 妮'dir.

Bu tablo gazetelerin ve resmî yazıların yabancı adları tek biçimde yazması içindir. Gündelik hayatta ikinci bir yol da yaygındır: bir öğretmen ya da Çinli bir arkadaş, adın anlamından ya da sesinden yola çıkarak sana Çince ad düzeninde bir ad önerir. Böyle bir ad önce soyadı yerine geçen bir hece, sonra kişisel ad taşır ve kulağa Çince bir ad gibi gelir. Kimi öğrenci bu adı benimseyip her yerde kullanır, kimi yalnız sınıfta, kimi hiç almaz ve kendi adını Latin harfleriyle söylemeyi sürdürür. Üçü de yaygın tercihlerdir.

哪国人: hangi ülkeden?

Milliyet, ülke adına 人 rén «insan» eklenerek kurulur. 中国 Zhōngguó «Çin», 中国人 «Çinli»; 美国 Měiguó «Amerika Birleşik Devletleri», 美国人 «Amerikalı»; 土耳其 Tǔ'ěrqí «Türkiye», 土耳其人 «Türk, Türkiyeli». Kural düzenlidir, istisna aramana gerek yok.

Sorusu 你是哪国人？ Nǐ shì nǎ guó rén? «Hangi ülkedensin?» kalıbıdır. 哪 nǎ «hangi» anlamında 国'nin önüne gelir ve cevabın gireceği yeri gösterir: 你是哪国人？ — 我是土耳其人。 Soru ile cevap aynı dizilişi taşır, yalnız 哪国 yerine ülke adı yerleşir. Sorunun sonunda 吗 yoktur: soruyu 哪 zaten kurmuştur. Gündelik konuşmada 哪 için něi okunuşu da duyulur ve sözlükler ikisini birlikte verir; bu derste nǎ okunuşunu kullanıyoruz.

Türkiye 2022'de yabancı dillerdeki adının «Türkiye» olarak kullanılmasını istedi ve Birleşmiş Milletler bunu kabul etti. Bu değişiklik Latin harfli adlarla ilgiliydi; Çince ad olduğu gibi kaldı. Çin Dışişleri Bakanlığı'nın ülke sayfası bugün de 土耳其共和国 başlığını taşır ve parantez içinde İngilizce adı «Republic of Türkiye» diye verir.

Karakter köşesi

Kalıpların omurgası olan 叫, 名, 字, 国, 人 ve 哪'yı Ses ve Yazı seviyesinin tablolarından tanıyorsun. Burada eksik parçalar duruyor: soyadı sorusunun iki karakteri ile ülke adlarının sesleri. 姓 solunda 女 taşır; bileşen verisi onu anlam ve ses karakteri sayar, sağdaki 生 sesi verir. 贵'nin altındaki 贝 «deniz kabuğu» köküdür ve para ile değerle ilgili pek çok karakterde görünür.

土耳其'nin üç karakteri yalnız ses için seçilmiştir. 土 «toprak», 耳 «kulak», 其 ise yazı dilinde «onun» demektir; üçünün anlamı ülke adına katılmaz. 美 ise 美国'de ses için durur, ama ülke adının dışında da sık kullanılan bir karakterdir ve kendi anlamı «güzel»dir. Make Me a Hanzi verisi 贵'yu da anlam ve ses karakteri sayar; anlamı taşıyan parça alttaki 贝'dir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede ad, soyadından önce gelir: Deniz Kaya. Unvan da ada bağlanır; «Ayşe Hanım», «Mehmet Bey», «Deniz Hoca» deriz, soyadıyla «Kaya Bey» demek resmî ve seyrek bir kullanımdır. Çince bu iki alışkanlığı tersine çevirir. Soyadı önce gelir ve unvan soyadına yapışır: 张老师. Bir Türk öğrenci «Zhang Hoca» dediğinde aslında «Kaya Hoca» gibi bir şey söylemiş olur; Çincede doğal olan budur.

Soru biçimi de farklı kurulur. Türkçede «Adın ne?» sorusunda soru kelimesi «ne» cümlenin sonundadır ve cevap «Adım Deniz» diye iyelik ekiyle gelir. Çincede ad bir fiille söylenir. 你叫什么名字 «Sen ne ad diye çağrılırsın?» gibi kurulur; cevapta iyelik eki yerine özne ile fiil vardır: 我叫Deniz. Türkçe «adım» bir isim cümlesidir, Çince 我叫 bir fiil cümlesidir.

«Nerelisin?» sorusu Türkçede çoğu zaman memleketi sorar: «İzmirliyim», «Karslıyım». Yurt dışında aynı soru ülkeye kayar, ama kelime aynıdır. Çincede bu iki soru ayrılır. 哪国人 yalnız ülkeyi ve milliyeti sorar; Türkiye'den biri kendi şehrini değil 土耳其人 cevabını verir. Şehir ya da memleket için ayrı bir soru kalıbı vardır.

Milliyet ekinde de bir benzerlik var. Türkçe «-li» ekiyle Ankaralı, Amerikalı der. Çince aynı işi ülke adına 人 ekleyerek yapar ve bu ek her ülkede aynıdır. Türkçede «Türkiyeli» ile «Türk» ayrı çağrışımlar taşır; Çincede 土耳其人 ikisini birden karşılar.

Örnekler

İlk iki örnek soru ile cevabın aynı iskeleti nasıl paylaştığını gösteriyor: 你 yerine 我, 什么名字 yerine ad. Üçüncü ve dördüncü örnek saygılı soruyu ve onun 贵 taşımayan cevabını veriyor. Beşincide 姓 fiil olduğu için 不 doğrudan onun önüne geliyor. Son örnekte soru kalıbı üçüncü kişiye taşınıyor; kimden söz edildiğini yine yazıdaki 她 belli ediyor.

Örnek diyalog

Üniversite kütüphanesinin giriş masası. Deniz kart çıkartmaya gelmiş, 小明 da ona eşlik ediyor. Görevli formu doldururken soruyor.

Görevlinin kafası Türkçe ad düzenine takılıyor: ilk duyduğu adı soyadı sanıyor ve soruyor. Deniz cevabı 姓 ile 名字'yi ayırarak veriyor. 小明'nin önerisi ses aktarımını değil anlamı izliyor: 石 shí «taş» soyadı yerine, 海 hǎi «deniz» kişisel ad yerine geçiyor ve ad Çince düzenle kuruluyor. Deniz isteseydi Latin harfli adıyla da devam edebilirdi; formda ikisine de yer var.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) 名字. (b) 贵, 姓. (c) 国, 人.
2. 我姓Kaya。 贵 karşıdakinin soyadına gösterilen saygıdır; insan kendi soyadını yüceltmez.
3. (a) 他不是美国人，他是中国人。 (b) 我不姓张。 (c) 她叫什么名字？
4. 姓 kutusuna Demir, 名 kutusuna Elif. Görevli 你叫什么名字？ ve 你是哪国人？ diye sorabilir; daha kibar biçimde soyadı için 您贵姓？ de olur.

Özet kartı

1. Adını 叫 ile söylersin: 我叫Deniz. Sorusu 你叫什么名字？
2. 姓 «soyadı … olmak» fiilidir, 是 almaz: 我姓张, 我不姓张.
3. Kibar soyadı sorusu 您贵姓？; cevapta 贵 yoktur: 我姓张.
4. Çince ad düzeni soyadı + kişisel addır; unvan soyadına bağlanır: 张老师.
5. Yabancı adlar ya ses aktarımıyla (Xinhua tablosu, 德尼兹) ya da önerilen Çince bir adla yazılır.
6. Milliyet = ülke + 人: 中国人, 美国人, 土耳其人. Sorusu 你是哪国人？
7. Türkiye'nin Çince adı 土耳其 Tǔ'ěrqí'dir; 2022'deki ad değişikliği Çince adı etkilemedi.

Sonraki derse köprü

Bu derste 什么 ve 哪 yalnız birer kalıbın içinde göründü: biri ad sorusunda, öteki ülke sorusunda. Sıradaki ders «Soru zamirleri: 什么, 谁, 哪儿» onları kalıptan çıkarıyor. Bir şeyi soran 什么'yi, kişiyi soran 谁'yi ve yeri soran 哪儿'yi ayıracak. Orada soru kelimesinin cümlede tam olarak cevabın oturacağı yerde durduğu kuralı, bu dersin iki kalıbından bütün sorulara genişliyor.