Hava ve mevsimler

Kanca

Deniz'in telefonundaki hava uygulaması cumartesi için tek satır gösteriyor: «晴转多云 8～19℃». Sayılar kolay; ama okumaya kalkınca takılıyor. Her sabah koşan Deniz için ilk soru şu: sekiz derece, saat yedide ne kadar soğuk demek? Peki 晴 ile 多云 arasındaki 转 ne söylüyor, ve bütün bunları 小明'e sesli nasıl aktarırsın?

Gereken yapıların hepsini tanıyorsun: sıfat yüklemi, değişim 了'si, 在……呢, 太……了, 有点儿, tahmin bildiren 吧 ve 怎么样 zaten elinde. Hava, bu parçaların hepsinin aynı konuşmada bir araya geldiği belki de en sıradan konu. Yeni olan kelimeler: gökyüzünün hâli, rüzgâr, derece, dört mevsim ve hava durumunun kendi dili.

Anlatım

Soru ve ilk cevap

今天天气怎么样？ sorusunu 怎么样'yu öğrenirken görmüştün. 天气 tiānqì «hava» HSK 1 kelimesi; soru yüklemin yerine 怎么样'yu koyar ve cevap da çoğu zaman bir sıfat yüklemidir: 很好, 不错, 有点儿冷. Cevap daha kısa da olabilir. Pencereden bakan biri yalnız gökyüzünü söyler: 晴天 «açık bir gün», 阴天 «kapalı bir gün». Bunlar isim yüklemli cümlelerdir, tıpkı 今天星期六 gibi; arada 是 yoktur.

Gökyüzü için üç kelimeyi tanımak işini görür. 晴 qíng «açık, güneşli» ve 阴 yīn «kapalı» izlencede HSK 2 kelimesi. Aradaki hâl 多云 duōyún «parçalı bulutlu, bulutlu»; kelime olarak listede yok, karakteri 云 HSK 4'te. Üçünün sınırı keyfe kalmış değil: Çin Meteoroloji İdaresi gökyüzünü bulutun kapladığı paya göre ayırır.

Kancadaki 转 zhuǎn «dönmek, değişmek» buradan anlaşılır. 晴转多云 «önce açık, sonra bulutlu» demektir; dönüşü haber verir. İdarenin aynı yazısı bunu 晴间多云'den ayırır: o ikincisinde gün çoğunlukla açık kalır, yalnız arada bulut geçer. Bu kalıpları konuşmada kurmana gerek yok; uygulamada okuyup anlaman yeter.

Rüzgâr ve yağış: fiille kurulan hava

Yağmuru değişim 了'sini öğrenirken tanıdın: 下雨 «yağmur yağmak», kelime kelime «yağmur iner». Rüzgâr da aynı biçimde fiille kurulur: 刮风 guā fēng «rüzgâr esmek». 风 «rüzgâr» isim, 刮 «esmek» fiil; ikisi bir fiil-nesne çifti oluşturur ve 下雨 ile 下雪 gibi davranır. Cümle sonuna değişim 了'si gelince haber olur: 刮风了 «rüzgâr çıktı». Sürmekte olduğunu söylemek için Ders HSK1.37'deki çerçeve yeter: 外边在刮风呢.

Bu cümlelerin dikkat çeken yanı öznesiz olmalarıdır. 下雨了'de yağan bir «o» yoktur; cümle doğrudan olaydan başlar.

Derece: 度 ve 零下

Sıcaklık 度 dù «derece» ile söylenir ve sayı önüne gelir: 十九度, 八度. Soru 多少: 今天多少度？ «Bugün kaç derece?». Uygulamadaki ℃ işaretinin tam adı 摄氏度 shèshìdù «Celsius derecesi»dir (HSK 4); günlük konuşmada yalnız 度 yeter. İki sayılı aralık 到 ile okunur: 8～19℃ yüksek sesle 八到十九度 olur.

Sıfırın altı için 零下 língxià: kelime kelime «sıfırın altı». 零 sıfırı sayılardan biliyorsun, 下 «alt» yön kelimesi. Sayı arkadan gelir: 零下五度 «eksi beş derece». Kelime izlencede HSK 4; ama Pekin kışında her sabah duyulduğu için şimdiden tanımak işine yarar.

Dört mevsim: 春夏秋冬

Mevsimler dört karakterle sayılır: 春 chūn, 夏 xià, 秋 qiū, 冬 dōng. Konuşmada her biri 天 alır: 春天 «ilkbahar», 夏天 «yaz», 秋天 «sonbahar», 冬天 «kış». Dört kelime de izlencede HSK 3'te; bir kez görünce kalıcıdır, çünkü dördü de aynı biçimde kurulur.

Mevsim adı cümlede zaman kelimesi gibi çalışır ve özneden önce ya da sonra durabilir: 北京的秋天很好, 秋天北京不冷也不热. Değişim 了'si de bir mevsime yapışabilir, tıpkı saat söylerken kurduğun 七点了 gibi (Ders HSK1.36): 秋天了 «Sonbahar geldi». Burada fiil yok; isim yüklemine eklenen 了 zamanın el değiştirdiğini haber veriyor.

Pekin'in mevsimleri, sayılarla

Hikâyemiz ekimde geçiyor ve Pekin'de ekim, gündüz ile gece arasındaki farkın açıldığı aydır. Çin Meteoroloji İdaresi'nin 1991–2020 ortalamalarına göre Pekin istasyonunda ekimde günlük en yüksek sıcaklığın ortalaması 19,3, en düşüğünün ortalaması 8,8 derece. Ocakta en düşük ortalama sıfırın altına iner (−6,9); temmuzda ise en yüksek ortalama 31,8 dereceyi bulur. Yağış da eşit dağılmaz: yıllık 528 milimetrenin 283'ü temmuz ve ağustosta düşer, yani yarısından fazlası yazın iki ayında.

Bu sayılar dilin nerede işe yarayacağını da gösteriyor. Ekim sabahı için 早上有点儿冷 doğru bir tarif; ocak sabahı için 零下 kelimesine ihtiyacın olacak; temmuz öğleninde 太热了 diye yakınacaksın.

Hepsi bir arada: aynı havayı altı yoldan söylemek

Bu dersin asıl işi, bildiğin yapıların her birinin havada neyi söylediğini ayırt etmek:

Son satırdaki 吧 Ders HSK1.38'in tahmin 吧'sıdır: konuşan bir şeyi neredeyse bildiğini, yalnız onay beklediğini söyler. 会 ise yardımcı fiiller arasında öğrendiğin «olacağını öngörmek» anlamında. İkisi birlikte hava hakkında en sık kurulan sorulardan birini verir.

Karakter köşesi

春 güneş kökü 日'nin altında sözlüğe girer; 秋'nin solundaki 禾 ise tahıl başağını gösteren köktür ve 和'nin standart tablodaki köküyle aynıdır. 夏 Kangxi sözlüğünde 夊 kökünün altında durur, on çizgidir. 冬'nin altındaki iki nokta Kangxi'de 冫 «buz» kökü sayılır; kısa bir karakter, beş çizgi.

风, geleneksel yazıdaki 風'nin sadeleşmiş biçimidir ve kendisi de bir köktür. 刮'nin iki ayrı geçmişi var: sadeleşmiş yazıda hem «kazımak» anlamındaki eski 刮'yi hem de «rüzgâr esmek» anlamındaki geleneksel 颳'yu karşılar (CC-CEDICT her iki kaydı da 刮 altında verir). Sağdaki 刂 bıçak köküdür.

度'nin kökü 广, üstteki yarı çatı biçimi. Derece dışında 度 birçok kelimede «ölçü, ölçek» anlamında geçer; ileride 温度 wēndù «sıcaklık» ve 态度 tàidu «tavır» gibi kelimelerde yeniden karşına çıkacak.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe havayı çoğu zaman bir özneyle anlatır: «Hava soğuk», «Hava kapandı». Çince de 天 ya da 天气'yu özne yapabilir (天冷了, 今天天气很好), ama yağış ve rüzgârda bu özne düşer. Türkçe burada da bir özne bulur ve onu fiille ikiler: «yağmur yağıyor», «kar yağıyor», «rüzgâr esiyor». Yağan şey yağmurun kendisidir. Çince ise olayı fiil ile nesnesi olarak kurar: 下雨, 下雪, 刮风. «Yağmur» fiilin arkasında, nesne yerinde durur; cümlenin önü boştur.

Derecede iki dil birbirine çok yakın. Türkçe «Kaç derece?» diye sorar, Çince 多少度？ Ama sıfırın altında yollar ayrılır: Türkçe çoğu zaman «eksi beş» der, sayının önüne bir işaret koyar gibi. Çince 零下五度 der, kelime kelime «sıfırın altında beş derece»; işaret yerine bir yer bildirir.

Mevsim adlarında Türkçe dört ayrı kelime kullanır ve ilkbahar ile sonbahar «bahar» kelimesini paylaşır. Çincede dört mevsim de tek heceli karakterlerdir ve konuşmada aynı 天 ile tamamlanır; dört kelimenin ikinci hecesi ortaktır, ayırt edici olan ilk hecedir.

Bir fark da değişimi söyleyiş biçiminde. Türkçe «Hava soğudu» derken değişimi fiilin içine, «soğumak» fiiline koyar. Çince sıfatı olduğu gibi bırakır ve değişimi cümlenin sonuna, 了'ye taşır: 天冷了. «Sonbahar geldi» de Türkçede bir fiille kurulur; Çince yalnız 秋天了 der.

Örnekler

İlk örnek soruyu ve en kısa cevabı gösteriyor: gökyüzü bir isimle, sıcaklık iki olumsuz sıfatla. İkincisi iki değişimi art arda haber veriyor; üçüncüsü aynı rüzgârı sürmekte olan bir hâl olarak anlatıyor. Dördüncü ve beşinci 度'yu soruda, cevapta ve bir aralıkta kullanıyor; beşincide 说 hava durumunun «söylediğini» aktarıyor. Altıncıda 零下 tek başına yüklem: «sıfırın altı» bir derece bildirdiği için arkasında sayı olmasa da anlaşılır. Yedincide 了 bir planın değiştiğini söylüyor: hava sabah koşusunu iptal ettirdi. Sekizinci mevsimin değişimini haber veriyor. Sonuncu 会 ile bir öngörü kuruyor, 吧 ile onu karşıdakine onaylatıyor.

Örnek diyalog

Ekim ortası, bir perşembe akşamı, yurdun kantini. 小明 hafta sonu dışarı çıkmayı öneriyor; Deniz telefonunu masaya bırakmış.

Cumartesi sabahı saat dokuz. 小明 yurdun kapısında bekliyor; Deniz merdivenlerden iniyor.

İlk sahnede plan bir hava durumu üzerine kuruluyor ve Deniz'in 早上有点儿冷吧 cümlesinde 吧 bir öneri değil bir tahmin: o sabahı görmedi ama sayıdan çıkarıyor. 小明 kışı 太……了 ile anlatıyor; bu bir yakınma, bilgi değil. İkinci sahnede Deniz 天阴了 ile bir değişimi haber veriyor, sonra 在刮风呢 ile süren bir hâli. 小明'in son cümlesindeki 不刮了 de değişim 了'si: rüzgâr şimdi esiyor, onda duracak. Uygulamanın yeni satırı 阴转晴 kancadaki kalıbın tersi; 转 burada da dönüşü haber veriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 明天阴天，三到十一度。早上有点儿冷。 Gökyüzü isim yüklemi, derece aralığı 到 ile; yakınma için 有点儿 sıfatın önünde. 早上太冷了！ de bir yakınma olarak olur, ama üç derece için 有点儿 daha ölçülü.
2. (a) 下雨了！ — yeni bir durumun haberi. (b) 在下雨呢。 — süren bir hâl. (c) 明天会下雨吧？ — 会 öngörüyü, 吧 onay beklentisini taşıyor.
3. 秋天了，早上有点儿冷，可是中午不冷也不热。 秋天了'de 了 zamanın değiştiğini haber veriyor; 可是 iki parçayı karşıtlıkla bağlıyor.
4. 早上有点儿冷. Ekimde en düşük sıcaklığın ortalaması 8,8 derece; sıfırın altı ortalamanın çok uzağında. 零下 ocak sabahları için uygun: o ayın en düşük ortalaması −6,9.

Özet kartı

1. Soru: 今天天气怎么样？ Kısa cevap isim yüklemiyle: 晴天, 阴天. 晴转多云 «önce açık, sonra bulutlu».
2. Yağış ve rüzgâr fiille kurulur, cümle öznesizdir: 下雨了, 下雪了, 刮风了.
3. Derece: 多少度？ — 十九度; aralık 八到十九度; sıfırın altı 零下五度.
4. Mevsimler: 春天, 夏天, 秋天, 冬天. Mevsim değişimi: 秋天了.
5. Hâl 很冷, değişim 冷了, süreç 在刮风呢, aşırılık 太热了, hafif yakınma 有点儿冷, tahmin 会下雨吧？
6. Pekin (Çin Meteoroloji İdaresi, 1991–2020): ekimde ortalama en yüksek 19,3, en düşük 8,8 derece; ocakta en düşük ortalama −6,9.

Sonraki derse köprü

Bu derste altı yapıyı aynı gökyüzüne baktırdın ve her biri ayrı bir soruya cevap verdi. Sıradaki ders «HSK 1 Tekrar ve Seviye Sınavı» bu tür ayrımları seviyenin bütününde arıyor: hataların çoğunun doğduğu, iki kuralın birbirine değdiği yerleri. 在 bir yer mi bildiriyor, süren bir eylem mi? Fiilin arkasındaki 了 ile cümlenin sonundaki 了 aynı şeyi mi söylüyor? Beş soruluk bir sınav, hangisini kendi başına kurabildiğini, hangisini yalnız görünce tanıdığını gösterecek.