Yemek ve içecek: lokantada sipariş

Kanca

Menünün ikinci sayfasında Deniz bir satır görüyor: 鱼香茄子. Dört karakterin üçünü tanıyor: 鱼 balık, 茄子 patlıcan; ortadaki 香 de «güzel kokulu» demek olmalı. Balıklı patlıcan mı? Bunu ısmarlasa, gelen tabakta tek bir balık parçası bulamazdı.

Sözlük tahmini doğrulamıyor: 鱼香 yúxiāng tipik olarak sarımsak, yeşil soğan, zencefil, şeker ve acı biberle yapılan bir sostur, adında «balık» geçse de içinde deniz ürünü bulunmaz. Menüyü karakter karakter okumak yetmiyor; garsona sormak da siparişin bir parçası. Bu derste yeni bir kural yok. 要, 吧, 几, 还, 再, ölçü kelimeleri ve soru kalıpları zaten elinde. Lokantada onları hangi anda, hangi sırayla kullanacağını kuruyoruz.

Anlatım

Kapıda: 几位？

Lokantaya girdiğinde ilk soru çoğu zaman kaç kişi olduğunuzdur. Garson bunu 几 ile sorar, ama ölçü olarak 个 yerine 位'yi kullanır: 几位？ ya da 您几位？ CC-CEDICT 位'yi kişiler için «saygı bildiren ölçü kelimesi» diye verir; garsonun müşteriye seslenirken onu seçmesi bu yüzden. Kendi grubunu sayarken saygıya gerek yok: 三个人 ya da 我们三个人 yeter.

Ardından garson bir yer gösterir. 这儿坐吧 ya da 请坐 duyarsın; birincisi 吧'nin öneri anlamıyla kurulmuş, ikincisi kibar bir davet.

Garsonu çağırmak: 服务员

Siparişe hazır olduğunda ya da bir şey eksik kaldığında garsonu çağırmanın en yaygın yolu onu görevinin adıyla anmaktır: 服务员！ Kelimenin yapısı açık: 服务 fúwù «hizmet etmek», 员 yuán «bir işte çalışan kişi». Wiktionary bu kullanımı not eder: 服务员 bir garsonun dikkatini çekmenin kibar yoludur ve işlevi İngilizcedeki «excuse me»ye yakındır.

Başka bölgelerde başka adlar duyulur. Wiktionary eş anlamlılar listesinde 侍应 ve 侍应生'i «daha çok Kantonca», 服务生'i «çoğunlukla erkek garson için» diye işaretler.

Sipariş: 要 ve 来

Siparişin iskeleti HSK 1'den: 要 + sayı + ölçü + yemek. 我要一个鱼香茄子 «Bir 鱼香茄子 istiyorum», 我们要两碗米饭 «İki kâse pilav istiyoruz». Bir yemek tabağı için genel ölçü 个 iş görür; içecek bardakla gelir, Ders HSK1.13'teki ödünç ölçü 杯 ile: 一杯茶. Pilav ve çorba kâseyle gelir: 一碗米饭. 碗 izlencede HSK 3'ün ödünç ölçüleri arasında; lokantada her gün duyulduğu için onu şimdiden karakter köşesine aldık.

想 ile 要 arasındaki fark burada işe yarar. 我想吃鱼 bir isteği söyler: canın balık çekiyor, ama henüz bir şey ısmarlamadın. 我要一个水煮鱼 garsonun not defterine geçecek cümledir.

Siparişte sık duyacağın ikinci fiil 来'dir. Garsona 来一个水煮鱼 dersen «gel» demiyorsun; 来 burada daha belirli bir fiilin yerine geçer ve «getirin, verin» anlamına kayar. Aynı 来, hesap anında başka bir işe yarar: 我来！ «Ben hallederim, ben öderim!».

Siparişi büyütmek için iki zarf var. 还 «bir de, ayrıca» listeye yeni bir kalem ekler: 还要一个鸡蛋汤 «Bir de yumurtalı çorba». Garsonun 还要什么？ sorusu da aynı zarfla kurulur: «Başka ne istersiniz?». 再 ise «bir … daha» der ve masada zaten olanı yeniler: 再来一碗米饭 «Bir kâse pilav daha». 还 menüde yeni bir satıra geçer, 再 bitmiş bir kâseyi tekrarlar.

Siparişin adı 点菜 diǎncài'dir: 点 burada «seçip işaretlemek, ısmarlamak» anlamında bir fiil. İzlence bu 点'yi HSK 2 fiili olarak listeler; HSK 1'deki 点 saat bildiren ölçüdür.

Acı mı? 辣

Menüde en çok soracağın şeylerden biri acılık. 辣 là «acı (biber acısı)» bir sıfat ve sıfat yüklemli cümlenin bütün kurallarını izler: 这个菜很辣, 有点儿辣, 太辣了. Acılığı sormanın iki biçimi bulunur: 这个菜辣吗？ ya da olumlu-olumsuz soru 辣不辣？. Acı istemiyorsan garsona 不要辣 dersin; biraz acı istersen 不要太辣.

Kendinden söz ederken 我不吃辣 «Acı yemem» ve 我爱吃辣 «Acıyı çok severim» gündelik konuşmada çok duyulur; burada 辣 sıfat olduğu hâlde «acı yemek» diye fiilin nesnesi gibi davranır. Bu kişisel bir tercihtir, bir şehrin ya da ülkenin özelliği değil.

Hesap: 买单 ve 结账

Yemeğin sonunda garsonu yine 服务员 ile çağırırsın, ama bu kez 买单 mǎidān dersin: «Hesap!». CC-CEDICT 买单'yi «hesabı ödemek; masayı üstlenmek» diye verir. Wiktionary onu Kantonca 埋单 maai4 daan1'nin Mandarine ses ve anlam uyarlaması sayar; 埋单 mái dān yazımı da kullanılır ve CC-CEDICT onu «Kantoncadan ödünç» diye işaretler. Aynı iş için daha resmî bir fiil 结账 jiézhàng «hesabı kapatmak»; Tayvan yazımında 結帳 biçimiyle de görülür.

Hangisini seçeceğin yere ve kişiye bağlı: Wiktionary'nin lehçe tablosu resmî kayıt için 结账'yı gösterir, Tayvan satırına ikisini birden yazar. Bulunduğun lokantada masaların ne dediğini duymak bir kural ezberlemekten daha sağlam.

Kimin ödeyeceğini masada sen konuşursun. Ders HSK1.39'dan bildiğin 请 burada «ısmarlamak» anlamıyla döner: 我请你们 «Ben ısmarlıyorum». Ortaya bir 我来！ atılırsa iki kişi aynı hesaba uzanıyor demektir; 下次我请 «Bir dahaki sefer benden» konuşmayı tatlıya bağlar.

Karakter köşesi

务 ile 员 服务员'yu tamamlar. Make Me a Hanzi 务'yu üstte 夂, altta 力 diye ayrıştırır ve kökünü 夂 olarak verir; Kangxi sözlüğü onu 力 altına koyar. 员'yu üstte 口, altta 贝 olarak gösterir. 员 kelime sonuna eklenip bir meslek ya da görev sahibini adlandırır; izlence onu HSK 3'te bir son ek (后缀) olarak sayar.

单 菜单 «menü» ve 买单 «hesap» kelimelerinde «liste, fiş» anlamını taşır. Make Me a Hanzi kökünü 丷, Kangxi sözlüğü 十 olarak verir.

Bileşenlerine ayrıldığında 碗 ile 辣'nın her biri bir anlam ve bir ses parçası taşır (Make Me a Hanzi). 碗'da solda 石 «taş» anlam bileşeni, sağda 宛 wǎn ses bileşeni; ikisinin okunuşu bugün de aynı. 辣'da solda 辛 «yakıcı, keskin» anlam bileşeni, sağda 束 ses bileşeni olarak gösterilir; ama bugünkü okunuşta shù ile là arasında bir benzerlik kalmamış.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede garsonu çoğu zaman bir soruyla çağırırız: «Bakar mısınız?». Cümle görevi değil, dikkati ister. Çince ise kişiyi işinin adıyla anar: 服务员！ Türkçe bunu yapsa «Garson!» derdi ve kulağa sert gelebilirdi; Çincede aynı jest olağan bir sesleniştir.

Acılıkta Türkçe isme bir ek takar: «acısız», «acılı». Göksel ve Kerslake -sIz ekini, isimden «köke ait olanın eksikliğini» anlatan sıfatlar türeten verimli bir ek diye tanımlar. Çince eki bilmez; 不要辣 «acı istemiyorum» bir yasak, 不辣 «acı değil» bir olumsuzlama, 不太辣 bir derece. Türkçede tek bir ek, Çincede birkaç ayrı ayar.

Sipariş cümlesinin sırası da farklı. Türkçe kalemi istediği yere koyabilir; Göksel ve Kerslake'in örneğinde nesne fiilin arkasına bile geçer: «Bana da ver bir çay». Çincede 来 ya da 要 başta, ölçülü nesne arkada durur: 来一杯茶. «Bir çay daha» derken Türkçe «daha»yı ismin arkasına koyar; Çince 再'yi fiilin önüne: 再来一杯茶. Hesapta Türkçe bir isimle yetinir, «Hesap lütfen»; Çince bir fiil öbeği kurar: 买 «almak, satın almak» ile 单 «fiş» yan yana gelir, Kantoncadaki «fişi kapatmak» deyişinin izini taşır.

Örnekler

İkinci örnekte müşteri kendi grubunu 个 ile sayıyor; 位 garsonun ağzında kalıyor. Altıncıda aynı 不 iki farklı iş görüyor: 不吃辣 bir alışkanlığı, 不要太辣 bir isteği anlatıyor. Yedinci ile sekizinci yeni bir kalem eklemekle eskisini yenilemek arasındaki farkı gösteriyor.

Örnek diyalog

Cumartesi akşamı, okulun yakınında küçük bir lokanta. Mark dün Fransa'dan döndü; telefonda kararlaştırılan yemek bu akşam. Garson kapıda karşılıyor.

Bir saat sonra masa boşalmış. Mark kâsesini öne itiyor.

Deniz kancadaki tuzağa düşmüyor: tabağı beklemek yerine garsona soruyor, 里 ile yemeğin «içini» kastediyor. Mark ile Xiao Ming aynı masada acılığın iki ucunu söylüyor ve siparişe 要 ile, sonra 还要 ile yeni satırlar ekliyor; 再来 ancak Mark'ın kâsesi boşalınca geliyor. Xiao Ming'in 你吃了三碗了 cümlesinde iki 了 birlikte çalışıyor: ilki yemenin gerçekleştiğini, ikincisi sayının şu ana kadar ulaştığı yeri bildiriyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 五个人。 (Wǔ ge rén.) ya da 我们五个人。 Müşteri kendini 个 ile sayar; 五位 garsonun saygılı ölçüsüdür.
2. 来两碗米饭，一个鸡蛋汤，一杯茶。 (Lái liǎng wǎn mǐfàn, yí ge jīdàn tāng, yì bēi chá.) Her kalem kendi ölçüsüyle: kâse, tabak, bardak.
3. 这个菜辣吗？ (Zhège cài là ma?) / 这个菜辣不辣？ (Zhège cài là bu là?) Birincisi 吗'lı evet-hayır sorusu, ikincisi olumlu-olumsuz soru.
4. Pilav için 再来一碗米饭 (zài lái yì wǎn mǐfàn): aynı şeyi yeniliyorsun. Yeni içecek için 还要一杯茶 (hái yào yì bēi chá) ya da başka bir içecek adı: siparişe yeni bir kalem ekliyorsun.

Özet kartı

1. Garson kişi sayısını 几位？ diye sorar; 位 saygılı ölçüdür. Müşteri kendini 个 ile sayar: 三个人.
2. Garsonu çağırmanın yaygın yolu görevinin adıdır: 服务员！ Bölgeye göre başka adlar da duyulur.
3. Sipariş: 要 ya da 来 + sayı + ölçü + yemek. Tabak 个, içecek 杯, pilav ve çorba 碗.
4. 还要 yeni bir kalem ekler, 再来 bitmiş bir şeyi yeniler.
5. 辣 bir sıfattır: 很辣, 有点儿辣, 辣不辣？; istek olarak 不要辣, 不要太辣.
6. Hesap 买单 ya da 结账 ile istenir; 买单 Kantonca 埋单'den gelir.
7. 我来 «ben öderim», 我请你们 «ben ısmarlıyorum», 下次我请 «bir dahaki sefere benden».

Sonraki derse köprü

Lokantada fiyat menüde yazılıydı ve kimse onu tartışmadı; tek pazarlık, hesabı kimin ödeyeceği üzerineydi. Sıradaki ders «Alışveriş ve pazarlık» seni sabah pazarına, tartıyla satılan malların arasına götürüyor. Orada fiyat bir tabağa değil bir ağırlık birimine bağlanır, ve tezgâhta konuşulan birim çoğu zaman kilogram değildir. Meyve tezgâhında 多少钱？ sorusu neden tek başına yetmez? 能便宜一点儿吗？ nerede sorulabilir, nerede tuhaf kaçar?