Aile ve akrabalar

Kanca

Türkçede bir çocuk annesinin ağabeyine «dayı», babasının ağabeyine «amca» der; iki adam aynı yaşta olsa da kelime değişir, çünkü Türkçe önce hangi taraftan geldiğine bakar. Çince de tarafa bakar. Ama babanın erkek kardeşlerine gelince bir soru daha sorar: babadan büyük mü, küçük mü? Büyüğü 伯伯, küçüğü 叔叔.

Bu ders yeni bir dilbilgisi kuralı getirmiyor. Şimdiye kadar öğrendiğin 有, 是, 的, 都, 多大 ve 了 bu kez bir aile ağacının dallarında çalışacak; dallara asılacak kelimeler ise yeni.

Anlatım

Elindeki araçlar

Aileyi anlatacak kalıplar elinde. Kaç kişi olduğunu 口 ile sayarsın: 你家有几口人？ Kimin kim olduğunu 是 söyler: 他是我哥哥. Kardeşin olup olmadığını 有 ve 没有: 我有一个姐姐，没有妹妹. Aile bağında 的'nin çoğu zaman düştüğünü Ders HSK1.23'te gördün; 我妈妈 olağan biçim. Bir akrabayı ötekine bağlarken ise 的 geri gelir, çünkü bu kez arada bir zincir kurulur: 我妈妈的哥哥 «annemin ağabeyi». Yaşı 多大 ile sorarsın, yaşlı birine 您多大年纪了 ile (Ders HSK1.19).

Yeni olan, 我妈妈的哥哥 gibi bir zinciri tek kelimeyle söylemek. Türkçe onu «dayı» diye kısaltır; Çince de kısaltır, başka ölçütlerle.

İki taraf, dört kelime

Annenin ve babanın kardeşleri için gündelik kelimeler şunlar. Son sütun kelimenin yeni HSK izlencesindeki seviyesi: hiçbiri HSK 1'de değil, ama konuşmada ilk günden duyulurlar.

CC-CEDICT 伯伯'yu «babanın ağabeyi», 叔叔'yu «babanın küçük erkek kardeşi» diye tanımlar. Babanın tarafındaki erkekler yaş sırasıyla ayrılıyor; annenin erkek kardeşleri ise, büyük de olsa küçük de olsa, hep 舅舅. Kadınlarda bu ayrım yok: babanın kız kardeşleri 姑姑, annenin kız kardeşleri 阿姨.

Kız kardeşler arasında sıra gerektiğinde ön ek iş görür. 大 «büyük» ve 小 «küçük» kelimenin önüne gelir: CC-CEDICT 大姨'yı «annenin en büyük kız kardeşi», 小姨'yı «annenin en küçük kız kardeşi» diye verir.

Büyükanne ve büyükbaba: 外 kelimesi

Bir kuşak yukarıda taraf ayrımı iki cinste de var. Babanın anne babası 奶奶 nǎinai ve 爷爷 yéye; ikisi de izlencede HSK 2'de. Annenin anne babası için iki çift kelime var: 姥姥 lǎolao ile 姥爷 lǎoye, ya da 外婆 wàipó ile 外公 wàigōng. Dört kelime de HSK 5'te.

İkinci çiftte tanıdık bir karakter göze çarpar: 外 «dış». Babanın tarafındaki 爷爷 ve 奶奶 onu taşımaz; CC-CEDICT 外孙'yu da «kızın oğlu» diye verir, yani 外 torun kuşağında da kız çizgisini işaretliyor.

姥姥 mı, 外婆 mı

İki çift kelime aynı kişileri adlandırıyor ve ikisi de ortak dile (普通话) ait; aralarındaki fark bölgeye göre. 2018'de Şanghay'da bir ilkokul kitabında 外婆 kelimesi 姥姥 olarak değiştirilince sosyal medyada bir «kuzey–güney tartışması» çıktı. BBC Çince'nin görüştüğü Pekin Üniversitesi'nden 项梦冰'ye göre 姥姥 daha çok Pekin, Hebei ve çevresinde, 外婆 ise güneyin birçok yöresinde yaygın; iki kelime de çoktan ortak dile girmiş, yalnız biri kuzey, öteki güney rengini taşıyor.

Seçim konuştuğun ailenin: Pekinli arkadaşın büyükannesini 姥姥 diye anıyorsa sen de öyle anarsın, Şanghaylı arkadaşın 外婆 diyorsa 外婆.

Aile kelimesiyle yabancıya seslenmek

Marketteki teyzeye neden 阿姨 dendiğini Ders HSK1.34'te gördün. Aynı kullanım öteki akrabalık adlarında da var. CC-CEDICT 叔叔'nun ikinci anlamını «çocukların bir kuşak büyük erkeğe seslenme sözü», 阿姨'ninkini «anne kuşağından bir kadına seslenme sözü» diye verir; Wiktionary 爷爷'yu yaşlı bir erkeğe seslenme sözü olarak da kaydeder. Otobüste yer verdiğin yaşlı adama 爷爷 dersin, bir arkadaşının babasına 叔叔.

Kimin hangi kuşağa sayılacağının ise kesin bir çizgisi yok. Wiktionary 叔叔 için «babanın yaşında ya da biraz daha genç bir erkek» der, 姐姐'yi ise «kendinden pek büyük olmayan bir kadına» seslenmede kaydeder. Yirmi iki yaşındaki birine altı yaşında bir çocuk 叔叔 da diyebilir, 哥哥 da.

Karakter köşesi

Dört kadın akrabanın karakterinde 女 «kadın» var. Make Me a Hanzi 姑'yu 女 ile 古'nun, 姥'yu 女 ile 老'nun birleşimi olarak gösterir; sağdaki parça okunuşu da taşır: gǔ ile gū, lǎo ile lǎo. 姨'de 夷 ses bileşenidir, 婆'de 波; ikisinde de 女 anlamı taşır.

舅'nün alt yarısında tanıdık bir karakter oturuyor: 男. Make Me a Hanzi'nin ayrışımında o anlamı, üstteki 臼 ise sesi verir; sözlük kökü de 臼'dür. 爷'nin kökü 父 «baba»; Make Me a Hanzi geleneksel biçim 爺'deki 耶'yi ses bileşeni olarak gösterir. 婆 dışındakiler akrabalık adı olarak ikilenir; tekrar eden hece hafiftir: yéye, shūshu, gūgu, jiùjiu, lǎolao.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe akraba adlarında Çinceyle beklenmedik ölçüde yakın duruyor. TDK amcayı «babanın erkek kardeşi», dayıyı «annenin erkek kardeşi», halayı «babanın kız kardeşi», teyzeyi «annenin kız kardeşi» diye tanımlar. Yani anne tarafını baba tarafından ayırmak Çinceye özgü değil; dört kutudan üçü birebir karşılık buluyor: hala 姑姑, teyze 阿姨, dayı 舅舅. Babaanne ile anneanne ayrımı da iki dilde var.

Ayrıldıkları iki yer var. Birincisi amca: Türkçe babanın bütün erkek kardeşlerine aynı adı verir, Çince yaşa göre 伯伯 ile 叔叔'ya böler. İkincisi dede: TDK dedeyi «torunu olan erkek» diye tanımlar, taraf belirtmez; Türkçe gerekirse «anne tarafından dedem» diye açıklar. Çincede anne tarafının dedesi baştan başka bir kelimedir: 姥爷 ya da 外公.

Yabancıya seslenmede de iki dil aynı yolu tutuyor. TDK teyzenin ikinci anlamını «anne yaşıtı kadınlara söylenen bir seslenme sözü», amcanınkini «yaşlı erkeklere saygı için kullanılan bir söz» diye verir; dede de dayı da yaşlı erkeklere seslenmede kullanılır. Hala ise TDK'de yalnız akraba anlamıyla geçiyor. Çincede 阿姨 ve 叔叔 aynı işi görür. İyelik ise ayrı yoldan gider: Türkçe «dayım» der ve iyeliği kelimeye ekler, Çince 我舅舅 der ve zamiri öne koyar.

Örnekler

Üçüncü örneğin Türkçesi uzun, çünkü Türkçede 叔叔 ile 伯伯'yu ayıran kelime yok. Altıncıda 了 bir değişimi bildiriyor: dün oğlu yoktu, artık var. Sonuncusu otobüste tanımadığın yaşlı bir adama söylenmiş; Türkçede ona «dede» de denebilir, «amca» da.

Örnek diyalog

Salı akşamı, son sınav bitmiş. 小明 yurt odasına uğruyor ve telefonunda bir fotoğraf açıyor: büyük bir masanın çevresinde kalabalık bir aile. Deniz, 小东'in doğum gününde 小明'in babaannesiyle tanışmıştı; masanın başındaki yaşlı kadını ona benzetiyor.

Deniz'in 吧'lı tahminini 小明 hemen düzeltiyor: masada iki büyükanne var, adları farklı. 小明 kimin kim olduğunu iki yoldan söylüyor: önce tek kelimeyle (我姥姥), sonra 的 zinciriyle (我妈妈的妈妈). Son üç replikte 小东 meselesi açılıyor; 小明'in cevabı bir kural koymuyor, iki seslenmeyi de kabul ediyor. 叫 burada «birine bir adla seslenmek» anlamında.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Annesinin ablası: 阿姨 (āyí) ya da 大姨 (dàyí, en büyük teyzeyse). Babasının kız kardeşi: 姑姑 (gūgu). Babasının ağabeyi: 伯伯 (bóbo). Annesinin babası: 姥爷 (lǎoye) ya da 外公 (wàigōng), ailenin kullandığına göre.
2. 我舅舅在上海工作，他有两个儿子。 (Wǒ jiùjiu zài Shànghǎi gōngzuò, tā yǒu liǎng ge érzi.) Aile bağı olduğu için 我舅舅 的'siz; 在 yeri, 有 sahip olmayı taşıyor.
3. Evet, ikisi de annenin annesi. Seçim o ailenin: Pekinli arkadaşının büyükannesine 姥姥, Şanghaylı arkadaşınınkine 外婆 demek doğal düşer.
4. Burada akrabalık değil, bir seslenme: çocuk seni annesinin ya da babasının kuşağından sayıyor. Kendine daha yakın görseydi 姐姐 ya da 哥哥 diyebilirdi.

Özet kartı

1. Aileyi anlatan kalıplar zaten elinde: 有/没有, 是, 几口人, 多大, aile bağında 的'siz iyelik (我妈妈).
2. Çince, Türkçe gibi, anne ve baba tarafını ayırır: hala 姑姑, teyze 阿姨, dayı 舅舅.
3. Babanın erkek kardeşleri yaşa göre ikiye ayrılır: ağabeyi 伯伯, küçük kardeşi 叔叔.
4. Babaanne ve dede (baba tarafı) 奶奶 ve 爷爷; anne tarafı 姥姥/姥爷 ya da 外婆/外公.
5. 姥姥 daha çok kuzeyde, 外婆 daha çok güneyde duyulur; ikisi de ortak dilin kelimesi.
6. 叔叔, 阿姨, 爷爷 akraba olmayanlara seslenmede de kullanılır; kimin hangi kuşağa sayılacağı kesin değildir.
7. Akrabalık kelimelerinin çoğu ikilenir ve ikinci hecesi hafif tonludur: shūshu, jiùjiu, gūgu.

Sonraki derse köprü

Bu derste tanımadığın birine de akrabalık adıyla seslendin: marketteki kadına 阿姨, otobüsteki yaşlı adama 爷爷. Sıradaki ders «Yemek ve içecek: lokantada sipariş» seni bir lokantaya oturtuyor ve orada iki şey değişiyor. Kapıda kaç kişi olduğun sorulacak, ama aileyi sayan 口 ile değil, başka bir ölçüyle. Garsona seslenirken de bir aile kelimesine uzanmayacaksın. Peki onu hangi adla çağıracaksın, siparişi hangi fiille vereceksin?