Rica ve uyarı: 请 ve 不要

Kanca

Sınav sabahı. Sınıfın kapısına bir kâğıt yapıştırılmış: 请不要说话. Deniz beş karakterin hepsini tanıyor, ama yan yana okuyunca ortaya garip bir şey çıkıyor. 请 «buyurun, lütfen» diye bir davet; 不要 «yapma» diye bir yasak. Davet ile yasak aynı cümlede buluşmuş.

Türkçe aynı kâğıda «Lütfen konuşmayınız» yazardı ve kimse bunu çelişkili bulmazdı. Rica ile yasak birbirini dışlamıyor: biri cümlenin tonunu, öteki içeriğini taşıyor.

Anlatım

Emir cümlesi: fiil başta, özne çoğu zaman yok

Çincede emir cümlesinin en yalın biçimi tek bir fiildir: 坐！ «Otur!», 看！ «Bak!». Fiil çekilmez, kişi eki almaz; dinleyen belli olduğu için özne de genellikle söylenmez. Söylenirse başa gelir ve vurgu katar: 你看！ «Sen bak!», 你们听！ «Siz dinleyin!».

İzlence emir cümlesini HSK 1'in cümle türleri arasında sayar ama altına kalıp yazmaz. Kalıbı kuran sözcükler başka başlıklarda durur: 请 kelime listesinde, 不要 olumsuzluk zarflarının arasında.

请 + fiil: rica

请'i ilk kez hazır kalıplarla öğrendin: 请坐, 请进, 请喝茶. Hepsinde 请 bir fiilin önüne geçip onu buyruktan ricaya çeviriyor. Kalıbın dışına çıkmak için fiilin yerine daha uzun bir öbek koymak yeter: 请写你的名字 «Lütfen adını yaz», 请看这个字 «Lütfen bu karaktere bakın».

Dinleyeni adlandırmak istersen zamir 请'in arkasına girer: 请你听 «Lütfen dinle», 请您慢一点儿说 «Lütfen biraz yavaş konuşun». Bir gruba seslenirken 大家 aynı yeri alır: 请大家看书 «Herkes kitabına baksın lütfen». 请 her durumda cümlenin en önünde durur; «lütfen» gibi sona kaçamaz.

Aynı sayfa bir uyarı da ekliyor: 请 İngilizcedeki «please» kadar sık kullanılmaz, çünkü kulağa oldukça resmî gelir; aile içinde, arkadaşlar arasında, hatta iş yerinde birçok kişi onu gerekli bulmaz. Gündelik bir rica için sayfa yardımcı fiilli soruları gösterir: 你能帮我吗？ «Bana yardım edebilir misin?». 吧 da başka bir yol açar. Kapıyı açan ev sahibinin 请进'i bir davettir; 进来吧 aynı daveti bir öneri olarak sunar.

Bir tuzak: 请 fiil olarak «davet etmek, ısmarlamak» da demektir; 我请你吃饭 «Yemek benden» olur, «Lütfen ye» değil. Birine bir şeyi yaptırmak anlamındaki 请 ise HSK 2'nin konusu; Ders HSK2.22 onu 叫 ve 让 ile birlikte işler.

不要 + fiil: yasak ve uyarı

Yapmamayı istemenin HSK 1'deki yolu 不要'dır. Yapı ricanınkiyle aynı: 不要 fiilin önüne gelir, özne çoğu zaman düşer. 不要走 «Gitme», 不要说话 «Konuşmayın», 晚上不要喝咖啡 «Akşam kahve içme». Zaman ya da yer bildiren bir kelime varsa 不要'nun önünde durur: 上课不要看手机 «Derste telefona bakma».

Söyleyişte 不 dördüncü tonlu 要'nun önünde ikinci tona döner: búyào. 不要'yu yardımcı fiillerin dersinde bir tuzak olarak görmüştün: 我不要去 «Gitmek istemiyorum» demek değildir, olağan biçim 我不想去'dür. Nedeni şimdi açık: 不要 + fiil karşıdakine yöneltilmiş bir yasaktır, konuşanın isteksizliğini anlatmaz.

İki parçayı birleştirince kapıdaki kâğıt çıkar: 请不要说话. 请 başa, 不要 ortaya, fiil sona gelir. Bu kibar yasak tabelalarda ve duyurularda sık görülür: 请不要在这儿吃东西 «Lütfen burada yemek yemeyin».

不要……了: artık yapma

不要看了 «Bakma» değil, «Yeter, bakmayı bırak»tır: dinleyen zaten bakıyor ve konuşan bunun sona ermesini istiyor. 不要玩手机了 «Telefonla oynamayı bırak artık», 不要说了 «Tamam, sus artık».

Bu 了, Ders HSK1.36'daki değişim 了'sidir. Orada konuşan kendi planının değiştiğini söylüyordu: 我不去了 «Vazgeçtim, gitmiyorum». Burada aynı değişimi karşısındakinden istiyor. Bu yüzden 不要……了 henüz başlamamış bir eylem için de kurulur, eğer dinleyen ona niyetlenmişse: 下雨了，不要去了 «Yağmur başladı, gitme artık».

别 nerede duruyor

Yukarıdaki kaynakta 不要'nun yerinde 别 bié var. 别 de bir yasak sözcüğü, yapısı 不要'yla aynı ve gündelik konuşmada çok sık; izlence onu HSK 2'ye koyar, Ders HSK2.26 işler. Farkı kaynaklar aynı biçimde anlatmıyor: Chinese Grammar Wiki 别'i «biraz daha çabuk ve sert» bir «yapma» sayar, ImproveMandarin kısalıktan başka gerçek bir fark görmez. Hangisinin sert duyulduğu konuşana, sese ve duruma bağlı.

Kime hangisi

Rica ile uyarının dozunu 请'in varlığı, 您 ile 你 arasındaki seçim ve sesin tonu ayarlar. Öğretmene, tanımadığın bir yetişkine, bir görevliye 请您 ile başlayan cümle doğal düşer: 请您再说一次 «Lütfen bir kez daha söyler misiniz». Oda arkadaşına aynı cümleyi kurarsan yanlış olmaz ama mesafeli duyulabilir; ona 你再说一次 ya da 你能再说一次吗？ yeter.

Yasakta da benzer bir kayma var. 不要说话'yu öğretmen sınıfa da söyler, bir arkadaş fısıldayarak da; önüne 请 gelince aynı içerik bir duyuruya dönüşür. Bu ayarların nasıl duyulduğu kişiden kişiye, şehirden şehre değişir; tek bir «kibar biçim» ezberlemek yerine o ortamda insanların nasıl konuştuğunu dinlemek daha çok işe yarar.

Karakter köşesi

酒 iki parçadan oluşur: solda 氵 «su», sağda 酉. Make Me a Hanzi kökü 酉 olarak verir ve 酉'nin bir içki kabını gösterdiğini, okunuşa da katkı verdiğini not eder. 喝酒 hējiǔ «içki içmek».

眼 ile 睛 birlikte 眼睛 yǎnjing «göz» kelimesini kurar; ikinci hece kelimenin içinde hafif tonla söylenir. İkisinin de kökü 目 «göz». 睛'nin sağındaki 青 tanıdık: Make Me a Hanzi onu 请 ve 晴'de de ses bileşeni olarak gösterir; üçü birbirine yakın okunur: qǐng, qíng, jīng.

急 «telaşlı, aceleci» demek. Make Me a Hanzi onu ses ve anlam karakteri sayar: altta 心 «kalp» anlam bileşeni, üstte 刍 ses bileşeni. 不要急 «Acele etme, telaşlanma» bir yasaktan çok bir yatıştırmadır: 不要急，慢慢说 «Telaşlanma, yavaş yavaş anlat».

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe emri fiilin kendisine işler. Göksel ve Kerslake ikinci kişi emrini samimi ve resmî biçimlere ayırır: ekisiz «gel» samimi tekil, «-(y)In» çoğul ya da kibar biçim, «-(y)InIz» resmî ve kamusal duyuruların dili («Lütfen kemerlerinizi bağlayınız»), «-sAnA/-sAnIzA» ise buyruktan çok bir hatırlatma. Son biçimin ayrı bir rengi var: konuşan, yapılması apaçık bir şeyin hâlâ yapılmamış olmasından biraz sabırsızdır («Artık yatsanıza, uyukluyorsunuz»). Olumsuz emir de fiile bağlanır: «-mA» eki köke gelir, «yıkma», «gitme», «konuşmayın».

Çincenin fiili ise hiç biçim değiştirmez; 说 sana da, öğretmene de, bütün sınıfa da 说'dur. Kibarlık 请 ve 您 ile gelir, olumsuzluk 不要 ile, «artık» rengi cümle sonundaki 了 ile. «Konuşmayınız» tek bir kelimede saygıyı, çokluğu ve yasağı taşır; 请不要说话 aynı yükü üç ayrı parçaya böler.

«Lütfen» ile 请 arasında da bir yer farkı var. TDK «lütfen»i bir şey isterken «dilerim, rica ederim» anlamında kullanılan söz diye tanımlar; Türkçede başa da sona da gelir: «Lütfen oturun», «Oturun lütfen». 请 yalnız başa gelir. Göksel ve Kerslake ricanın bir başka yolunu da gösterir: geniş zamanlı soru, «Bana yardım edebilir misiniz?». Çincenin 你能帮我吗？ cümlesi bu yola yakındır; emir kipine hiç dokunmadan rica eder.

Örnekler

Üçüncü örnekte rica bir yasağı taşıyor. Dördüncüde 不要走 yasaklıyor, 吧 bir yol gösteriyor. Beşincide 上课 «derste» 不要'nun önüne geçiyor. Yedinci ve sekizincide 了 iki durumu ayırıyor: birinde bakma sürüyor, ötekinde gitmek henüz bir niyet. Sonuncu yasak biçiminde bir teselli.

Örnek diyalog

Sabah dokuz, Çince sınavı. Deniz koşarak gelip sınıfın kapısını aralıyor; herkes oturmuş.

Gece, yurt odası. Deniz masada ertesi günün sınavına çalışıyor; 小林 yatağında telefonuyla oynuyor.

张老师 geç kalan Deniz'e 请进 diyor, hemen ardından 你坐这儿 ile sade bir yönlendirmeye geçiyor; bütün sınıfa seslenirken 请 her cümlenin başında. Odada ise 请 hiç geçmiyor. 小林 ile Deniz birbirine 不要……了 ile «bırak artık» diyor ve ikisi de 不……了 ile «bıraktım» diye karşılık veriyor: biri değişim istiyor, öteki kararını bildiriyor. 先 xiān «önce», 考试的时候 «sınav sırasında» demek.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Arkadaşa: 不要说话！ (Búyào shuōhuà!) Tabelada: 请不要说话。 (Qǐng búyào shuōhuà.) 请 kişisel uyarıyı bir duyuruya çeviriyor.
2. 不要喝咖啡: akşam kahve sipariş etmeyi düşünen birine «içme»; eylem başlamadı. 不要喝咖啡了: üçüncü fincanını dolduran birine «bırak artık».
3. 天太冷了，不要去了。 (Tiān tài lěng le, búyào qù le.) İlk parça gerekçe, ikinci parça dinleyenin niyetini değiştirmesini istiyor.
4. 请您慢一点儿说。 (Qǐng nín màn yìdiǎnr shuō.) / 老师，您能慢一点儿说吗？ (Lǎoshī, nín néng màn yìdiǎnr shuō ma?) İkincisi soru olduğu için karşıdakine söz bırakıyor.

Özet kartı

1. Emir cümlesinde fiil biçim değiştirmez, özne çoğu zaman düşer: 坐！ 看！
2. 请 + fiil (öbeği) ricadır; 请 her zaman başta durur, zamir arkasına girer: 请你听, 请您慢一点儿说.
3. 请 resmî duyulabilir; gündelik ricada 你能……吗？, 你可以……吗？ ve 吧 de iş görür.
4. 不要 + fiil yasak ya da uyarıdır, okunuşu búyào: 不要走, 晚上不要喝咖啡.
5. 请不要 + fiil kibar yasaktır; tabelanın ve duyurunun dili.
6. 不要……了 «artık yapma» der: süren bir eylemi durdurur ya da bir niyeti değiştirir.
7. 别 aynı işi görür, HSK 2'de; sertlik farkını kaynaklar farklı anlatır.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki kibarlık ayarları hep kişiye bakıyordu: öğretmene 请您, oda arkadaşına çıplak bir fiil. Sıradaki ders «Aile ve akrabalar» konuşmayı evin içine taşıyor. 爸爸 ve 妈妈'yı zaten biliyorsun; peki Çince, Türkçenin «amca», «dayı», «teyze», «hala» diye ayırdığı akrabaları nasıl adlandırıyor?