吧 ile öneri ve tahmin; telefonda 喂

Kanca

Gece on bir, Deniz'in telefonunda tanımadığı bir numara. Açıyor ve ders kitabındaki gibi düşen bir tonla «wèi» diyor. Karşı taraftan yükselen, soru gibi bir ses geliyor: «wéi?» Aynı karakter, iki ayrı ton. Hangisi doğru?

Konuşmada bir şaşkınlık daha var. Arayan önce 你是Deniz吧？ diye soruyor; birkaç cümle sonra Deniz de 我们一起吃饭吧 diyor. İlk 吧 bir soru, ikincisi bir davet. Tek hecelik, tonsuz bir sözcük nasıl iki ayrı iş görüyor? Bu ders ikisini birbirinden ayırıyor ve telefonun ilk kelimesini yerine oturtuyor.

Anlatım

Fiilin arkasında değil, cümlenin sonunda

吧 ba hafif tonla okunur ve hep cümlenin en sonunda durur. Ders HSK1.5'te tanıdığın 吗 gibi bir kip edatıdır: cümlenin anlamını değiştirmez, konuşanın o cümleyle ne yapmak istediğini gösterir. 我们走 kuru bir bilgi gibi durur; 我们走吧 bir öneridir, 我们走吗 ise bir soru.

Bu sözcük aslında önceki derslerin diyaloglarında defalarca geçti: 我们去吃饭吧, 你坐吧, 好吧. Şimdi kuralı açıkça koyuyoruz. Çince sözlükler 吧'ye birkaç ayrı iş yükler; bu derste üçünü ayırıyoruz: öneri ve yumuşak rica, kabul, tahmin.

Öneri ve yumuşak rica

Öznesi 我们 olan bir cümlenin sonuna 吧 koyduğunda Türkçedeki «-alım» ortaya çıkar: 我们走吧 «Gidelim», 我们回家吧 «Eve dönelim». Özne 你 ya da 你们 olduğunda cümle bir ricaya döner: 你来我家吧 «Bize gel», 你们坐吧 «Oturun». Özne hiç söylenmese de olur: 喝杯茶吧 «Bir çay iç», 快来吧 «Hadi gel».

吧'siz bir emir de dilbilgisi olarak kurulur: 坐！ Ama kısa ve sert duyulur; komut veriyormuş gibi. 吧 aynı isteği bir teklife çevirir, karşı tarafa bir pay bırakır. Bu yüzden misafire, arkadaşa, iş arkadaşına söylenen davetlerin çoğu 吧 ile biter.

Bir öneriye verilen cevapta da 吧 duyarsın. 好吧 hǎo ba «Peki, olur» bir kabuldür; çoğu zaman biraz düşünüp razı olmayı anlatır. Coşkulu bir evet için 好！ ya da 太好了！ daha uygun düşer.

Tahmin: «…değil mi?»

吧'nin ikinci işi soru cümlesinde ortaya çıkar. 你是学生吧？ «Öğrencisin, değil mi?» Konuşan cevabı aşağı yukarı biliyor; karşısındakinin sırt çantasını, elindeki kitabı görmüş, yalnız onay istiyor. 你很累吧？ «Çok yorgunsun galiba?», 他不来了吧？ «Gelmiyor artık herhalde?»

吗 ile 吧 arasındaki fark tam burada. 你是学生吗？ cevabı açık bırakır; soran evet de duyabilir, hayır da. 你是学生吧？ ise bir tahmini ortaya koyar ve onaylanmasını bekler. Telefonda tanımadığın bir sesin seni adınla çağırması bu yüzden 你是Deniz吧？ biçiminde gelir: arayan kimi aradığını biliyor, emin olmak istiyor.

İzlence bu iki işi ayrı seviyelere koyar. Öneri ve yumuşatma 吧1 olarak HSK 1'de, tahmin 吧2 olarak HSK 2'de listelenir. Tahmin sorusunu burada tanıyacak kadar öğren; gündelik konuşmada ilk günden duyacaksın. Kurallarını genişleten ders HSK 2'de gelecek.

Telefonun ilk kelimesi: 喂

喂 Ders HSK1.28'in karakter köşesine «alo» anlamıyla girmişti. İzlence onu HSK 1'de bir ünlem olarak listeler ve okunuşunu wèi diye verir; bu derste örnek kutularında da wèi yazıyoruz.

Gerçek telefon konuşmalarında ise çoğu zaman yükselen tonla wéi duyarsın ve sözlükler bu kullanımı da kaydeder. CC-CEDICT 喂'yü iki ayrı maddede verir: wèi «hey» ve wéi «telefonu açarken alo». Wiktionary de telefonda karşılık verirken söylenen wéi okunuşunu ayrı bir telaffuz olarak gösterir. Öte yandan 汉典 ünlemi yalnız wèi okunuşuyla verir, üstelik örneklerini telefon konuşmasından seçerek: 喂，您是哪位？ ve 喂，请接312号分机 «Alo, 312 numaralı dahiliyi bağlar mısınız». Kısacası standart yazım wèi, kulağına en sık gelen wéi. Sen ikisini de doğal karşılayabilirsin; telefonu açarken soru tonuyla wéi demek gündelik konuşmada yadırganmaz.

Yüz yüze konuşmada ise 喂 Türkçedeki «hey!» gibi çalışır: birinin dikkatini çekmek için söylenir. Arkadaşına seslenirken işe yarar; bir öğretmenin dikkatini bununla çekmek, Türkçede hocaya «hey!» demek kadar tuhaf kaçar.

Telefonda açılış ve kapanış

Kısa bir telefon konuşmasının iskeleti HSK 1 kelimeleriyle kurulur. Açan taraf 喂，你好！ der. Arayan biri soruyorsa 请问，小林在吗？ «Affedersiniz, Xiao Lin orada mı?» Kim olduğunu söylemek için 我是Deniz ya da tanıyan birine yalnız 是我 «Benim». Arayanı tanımıyorsan 你是谁？ dilbilgisi olarak doğru ama sert duyulabilir; 您是哪位？ nín shì nǎ wèi «Kiminle görüşüyorum?» daha kibar kalıptır. 位 kişiler için kullanılan, saygı bildiren bir ölçü kelimesidir. Kapanış ise bildiğin gibi: 再见！ ya da arkadaşlar arasında 拜拜.

Karakter köşesi

位 HSK 2 listesinde; 哪位 «hangi kişi» kalıbında telefonun en kibar sorusunu kurar, 这位老师 «bu hocamız» gibi saygılı tanıtımlarda da geçer. Solundaki 亻 «insan» kökü.

介 ile 绍 birlikte 介绍 jièshào «tanıtmak, tanıştırmak» kelimesini kurar. İki karakter bu derste yalnız bu kelimenin içinde kullanılıyor; tek başlarına verilen anlamlar sözlük anlamlarıdır, gündelik konuşmada ayrı ayrı duyulmazlar. 我介绍一下吧 telefonda da, kapıda da kendini ya da birini tanıtmanın kibar açılışıdır. 绍'nun solundaki 纟 «ipek» köküdür.

希 ile 望 da bir çift: 希望 xīwàng «ummak, dilemek». 吧 ile kurulan tahmin «öyle sanıyorum» der, 希望 ise «öyle olmasını istiyorum». 望 tek başına «uzağa bakmak» anlamını da taşır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçe öneriyi fiilin kendisinde kurar. Göksel ve Kerslake birinci çoğul istek ekini (-(y)AlIm) konuşanın dinleyenle birlikte yapmayı önerdiği eylem olarak tanımlar: «Biraz konuşalım». Çince aynı anlamı fiile dokunmadan, cümlenin sonundaki 吧 ile verir: 走 «gitmek» olduğu gibi kalır, 我们走吧 «Gidelim» olur. Türkçedeki «hadi» de bu işe yakındır; «Hadi gidelim» ile 我们走吧 aynı anı karşılar.

Birinci tekil istek eki aynı yoldan gider: «Sana yardım edeyim». Çince bunu da sondaki 吧 ile söyler: 我介绍一下吧 «Tanıştırayım». Göksel ve Kerslake bu iki biçimin soruya dönünce danışma anlamı kazandığını gösterir: «Sana yardım edeyim mi?», «Şu tabakları nereye koyalım?». Türkçe konuşanın «Gidelim mi?» derken 吗'ye uzanması buradan gelir. Oysa Çincede danışan bir öneri için öneriyi soru tonuyla söylemek (我们走吧？) ya da öneriden sonra 好吗？ diye sormak yeter: 我们走，好吗？ «Gidelim, olur mu?»

Tahmin sorusunda Türkçenin karşılığı «değil mi». Göksel ve Kerslake bu soru türünü, konuşanın doğru olduğuna inandığı bir ifadeyi onaylatmak için sorduğu soru diye tanımlar. 你是学生吧？ ile «Öğrencisin, değil mi?» tam bu noktada buluşur. Soru eki olmadan söylenen tahmin için Türkçe «herhalde», «galiba» gibi zarflara başvurur: «Gelmiyor herhalde». Çince bu zarfı da cümle sonundaki aynı hecede toplar.

Fark şurada: Türkçede öneri bir fiil ekidir, tahmin bir soru ekiyle bir sözcüğün birleşimidir; ikisinin biçimi ayrıdır. Çincede ikisi aynı sözcükte, 吧'de buluşur ve dinleyen hangisini duyduğunu cümlenin türünden, öznesinden ve tonlamadan çıkarır.

Örnekler

İlk dört örnek öneri: özne 我们 ise «-alım», 你 ise kibar bir rica, özne yoksa çoğu zaman karşıdakine yönelik bir teklif. Üçüncü ve dördüncü örnekte önerinin gerekçesi virgülün öbür yanında duruyor; Beşinci örnekte 好吧 bir karara razı olmayı anlatıyor. Altıncı ve yedinci örnekler soru işaretiyle bitiyor ve bir tahmin taşıyor; yedincide değişim bildiren 了2 de var: konuşan, planın değiştiğinden şüpheleniyor. Sekizinci ve dokuzuncu örnekler telefonun açılış cümleleri. Onuncuda 吧 konuşanın kendi yapacağı bir işi önerir, Türkçedeki «-ayım» gibi. Sonuncu bir dilek; 希望 xīwàng «ummak» tahmin değil istek bildirir, bu yüzden soru işareti almaz.

Örnek diyalog

Gece, yurt odası. Deniz ertesi sabahki sınav için erkenden yatmış, ışıkları söndürmüş. Telefonu çalıyor; ekranda tanımadığı, yabancı bir numara.

Konuşma iki 喂 ile açılıyor: Deniz'inki uykulu, düz bir selam; Mark'ınki soru tonunda ve hemen bir tahminle sürüyor. Deniz sesi çıkaramayınca 您是哪位 diye soruyor; tanımadığı bir numaraya karşı kibar kalmayı seçiyor. Mark kendini tanıtınca Deniz de 您'yü bırakıp 你'ye dönüyor. Deniz'in iki 吧 sorusu tahmin: Mark'ın Fransa'da olduğunu biliyor, annesinin iyi olduğunu umuyor. Cumartesi için yaptığı iki teklif ise öneri 吧'si; ikincisinde özne bile yok. Mark'ın 你那儿很晚了吧 sorusu da bir tahmin: sesten saati çıkarıyor ve 了 ile «geç oldu» değişimini ekliyor. 你睡吧 ise bir öneri, ama izin verir gibi: geç saatte aradığını anlayıp konuşmayı kibarca bitiriyor. 一起 yìqǐ «birlikte» demek.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 你坐吧！喝杯茶吧。 (Nǐ zuò ba! Hē bēi chá ba.) İki öneri de 吧 ile biter; özne söylenmese de konuşma karşıdakine yöneliktir.
2. 他是老师吗 diyen bilmiyor, cevabı açık bırakıyor. 他是老师吧 diyen öyle olduğunu tahmin ediyor ve onay bekliyor: «Öğretmen, değil mi?»
3. 喂，你好！ (Wèi, nǐ hǎo!) ardından 您是哪位？ (Nín shì nǎ wèi?) Telefonda açılış çoğu zaman yükselen tonla wéi duyulur; 你是谁 kurulur ama daha serttir.
4. 好吧。 (Hǎo ba.) Kabul ediyor ama coşkusuz; hevesli bir evet için 好！ ya da 太好了！

Özet kartı

1. 吧 ba hafif tonlu bir kip edatıdır ve cümlenin sonunda durur; anlamı değil, cümlenin işini değiştirir.
2. Öneri ve rica: 我们走吧 «gidelim», 你来我家吧, 你坐吧. 吧 bir emri teklife çevirir.
3. 好吧 «peki, olur» bir kabuldür, çoğu zaman düşünüp razı olmayı anlatır.
4. Tahmin: 你是学生吧？ «…değil mi?» Konuşan cevabı tahmin ediyor; 吗 ise cevabı açık bırakır. Soru zamirli soruya 吧 eklenmez.
5. İzlencede öneri 吧 HSK 1'de, tahmin 吧 HSK 2'de.
6. 喂 telefonda «alo»: izlencede ve sözlükte wèi, gündelik telefonda çoğu zaman wéi. Yüz yüzeyken «hey!».
7. Telefon kalıpları: 喂，你好 · 请问，X在吗？ · 是我 · 您是哪位？ · 再见 / 拜拜.

Sonraki derse köprü

你坐吧 bir isteği teklife çevirir ve kararı dinleyene bırakır. Ama her istek bir teklif değildir: kapıya asılan bir duyuru, sınıfa seslenen bir öğretmen, birini bir şeyden alıkoymak isteyen bir arkadaş başka araçlara uzanır. Sıradaki ders «Rica ve uyarı: 请 ve 不要» emir cümlesini (祈使句) ele alıyor: fiilin önüne gelip ricayı açan 请, yapmamayı isteyen 不要 ve ikisinin aynı cümlede buluştuğu kibar yasak. Sondaki 吧 ile baştaki 请 aynı nezaketi mi taşır?