对 ile yönelmek

Kanca

«Bana gülümsüyor», «sana soruyorum», «ona yardım ediyorum». Üç cümlede de kişi aynı ekle işaretlenmiş: Türkçenin yönelme hâli, «-e/-a». Çinceye geçerken bu üç cümle üç ayrı yola dağılır. İlki 她对我笑 olur, araya küçük bir 对 girer. İkincisi 我问你, üçüncüsü 我帮你; bu ikisinde kişi fiilin hemen arkasına, hiçbir ek ya da edat almadan oturur.

Demek ki Türkçede «-e» alan her kişi Çincede 对 almaz. Bu derste 对'nin hangi cümlelerde gerektiğini, hangilerinde fazlalık olduğunu ayırmayı öğreneceksin.

Anlatım

Tanıdık bir karakter, yeni bir görev

对 duì ile çok erken tanıştın: Ders HSK1.5'te bir tahmini onaylayan «doğru» olarak (对！), nezaket kalıplarında da 对不起'nin ilk hecesi olarak. Bu derste aynı karakter başka bir iş görüyor: bir kişiyi ya da bir şeyi fiilin önüne getirip «eylem buna yöneliyor» diyor.

İki görev birbirine karışmaz, çünkü yerleri farklıdır. «Doğru» anlamındaki 对 kendisi yüklemdir ya da tek başına bir cevaptır: 对！, 不对, 对不对？ Edat olan 对 ise her zaman bir ismin önündedir ve arkasından mutlaka bir fiil ya da sıfat gelir: 对我笑, 对他说, 对我们很好. Kısacası, 对'nin ardında bir isim, o ismin ardında da bir yüklem duruyorsa karşındaki edattır.

Sözlükler bu karakterin altında «cevap vermek», «karşı», «doğru» ve edat anlamlarını ayrı maddeler olarak dizer. 汉典'nin aktardığı en eski sözlük tanımı (广韵) «答也», yani «cevap vermektir». Bu bilgi bir hikâye değil, sözlüğün kaydı; anlamlar arasındaki bağı burada kurmaya çalışmayacağız.

Yapı: özne + 对 + kişi + fiil

Edatı 在家吃饭 öbeğinden tanıyorsun: bir isim alır ve onu fiile bağlar. 对 da aynı yere oturur, öznenin arkasına ve fiilin önüne. Aldığı isim eylemin hedefidir: gülümseme kime, söz kime, tavır kime yöneliyor?

İzlence 对'yu 介词 başlığının «引出对象» satırına koyar; Türkçesiyle «eylemin hedefini getiren edatlar». Aynı satırda bir kelime daha var: 和. Ders HSK1.30'da 我想和你说话 cümlesinde kişiyi fiile bağlayan 和 buydu. İki edat aynı kutudadır, çünkü ikisi de bir kişiyi fiilin önüne getirir. Ayrıldıkları yer, o kişinin eylemde ne yaptığı.

Konuşmanın yönü: 和 mi, 对 mı?

和 ile kurulan cümlede iki kişi aynı işin içindedir. 我和小明说话 «Xiao Ming'le konuşuyorum» dediğinde Xiao Ming de konuşmaya katılır, söz iki yöne akar. 他对我说话 ise konuşmanın bir yönünü gösterir: o konuşuyor, sözü bana çevrilmiş; benim cevap verip vermediğim cümlenin konusu değil.

Bu ayrım her fiilde aynı keskinlikte değil, ve 说 bunun en iyi örneği. «Ona söyledim» anlamında 我对他说 de, 我和他说 de kurulur; ikisinde de söz bir kişiden ötekine gider. Fark, fiil karşılıklı bir eyleme dönünce belirginleşir. 说话 bir sohbet, 和 ona uyar. 笑 ise karşılıklı değildir: birine gülümsersin, o da sana gülümseyebilir ama bu ayrı bir eylemdir. Bu yüzden «bana gülümsüyor» yalnızca 她对我笑 diye kurulur.

Pratik bir ölçü: eylemi tek bir kişi yapıyor ve öbürü yalnızca onu alıyorsa, 对 düşün. Eylemi iki kişi birlikte yapıyorsa, 和 düşün.

Hangi fiiller 对 ister?

对 her fiille kurulmaz; kullanıldığı fiillerin sayısı sınırlı. HSK 1 düzeyinde en sık karşılaşacağın üç küme var.

Söz bildiren fiiller: 对他说, 对老师说. Sözün kime yöneldiğini 对 gösterir. 告诉 «bildirmek, söylemek» ise farklıdır: kişiyi doğrudan nesne olarak alır (我告诉你), araya 对 girmez.

Yüz ve beden hareketleri: 对我笑 «bana gülümsüyor». Bu fiillerde eylem havaya değil bir kişiye yöneliyor; bu seviyede o yönü gösteren edat 对.

Tavır bildiren sıfatlar: 张老师对我们很好 «Zhang Hoca bize karşı çok iyi». Burada yüklem bir sıfattır, 很 ile kurulan tanıdık sıfat yüklemli cümle; 对 öbeği yine onun önüne, 很'den önceye gelir. Türkçedeki «bize karşı» tam olarak bu işi görür.

对'nin hedefi her zaman bir kişi olmak zorunda değil. 喝茶对身体好 «Çay içmek vücuda iyi gelir» cümlesinde hedef 身体; öznesi de bir kişi değil, bir eylem. Bu kullanım günlük konuşmada çok yaygındır ve kuruluşu öbürleriyle aynı: 对 + hedef + sıfat.

Sonraki seviyelerde 对'nin arkasına «ilgilenmek», «memnun olmak» gibi duygu fiilleri gelecek; 对……感兴趣 HSK 3'ün kalıbıdır. Bu seviyede yapı aynı, yalnız fiiller sana henüz gelmedi.

Olumsuz cümlede 不 nereye girer?

Fiilli cümlede 不 edat öbeğinin önüne geçer: 他不对我说 «Bana söylemiyor». Sıfatlı cümlede ise 不 doğrudan sıfatın önündedir ve 对 öbeği yerinde kalır: 他对我不好 «Bana karşı iyi değil». İkinci kalıpta değerlendirilen şey tavrın kendisidir; bu yüzden olumsuzluk sıfata yaslanır.

Karakter köşesi

笑 bu dersin anahtar fiili; Türkçedeki «gülmek» ile «gülümsemek» arasındaki ayrımı yapmaz, ikisini de karşılar. Kökü 竹 «bambu», karakterin tepesinde daralmış biçimiyle (⺮) durur; anlamla ilgisi yok, sözlük onu bu kökün altına dizer.

帮 «yardım etmek» kişiyi doğrudan arkasına alan fiillerdendir: 我帮你. Türkçe konuşanın 对'yu yanlış yere koyduğu yer tam burası, aşağıda hatalar bölümünde göreceksin. Alt kısmındaki 巾 «bez, kumaş» köküdür.

意 ile 思 birlikte 意思 yìsi «anlam» kelimesini kurar; kelimenin içinde 思 hafif tonla okunur. 这是什么意思？ «Bu ne demek?» dil öğrenenin en çok sorduğu cümlelerden biri olacak. İki karakterin de altında 心 «kalp» var. 意'nin üstündeki 音 ise «ses» karakterinin kendisidir.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçenin yönelme hâli çok geniş bir alanı tek bir ekle kapatır. «Eve gidiyorum», «sana soruyorum», «ona yardım ediyorum», «bana gülümsüyor», «bize karşı iyi»: hepsinde «-e». Çince bu alanı en az üç parçaya böler.

Birinci parça yer: «eve gitmek» Çincede 回家, «Pekin'e gitmek» 去北京. Yer, hareket fiilinin doğrudan arkasındadır; edat yoktur.

İkinci parça doğrudan nesne alan fiiller: 问 «sormak», 帮 «yardım etmek», 告诉 «söylemek, bildirmek» kişiyi arkalarına alır. Türkçede «sana soruyorum» derken kişi «-e» ile işaretlenir, Çincede 我问你 derken kişi «seni» gibi çıplak bir nesnedir. Bu fiiller Türkçede hangi eki istiyorsa istesin, Çincede kendi yapılarıyla gelir.

Üçüncü parça 对: söz, bakış, gülümseme ya da tavır bir kişiye yöneliyor ama o kişi fiilin nesnesi değil. «Bize karşı iyi» kalıbındaki «karşı» kelimesi 对'ye en yakın Türkçe sezgiyi verir. Bir cümlede «-e karşı» diyebiliyorsan (bize karşı nazik, çocuklara karşı sabırlı), Çincede büyük ihtimalle 对 gerekir.

Sıra konusunda ise iki dil buluşur. Türkçede «ona» fiilin önünde durur: «Ona söyledim». Çincede de 对他 fiilin önündedir: 我对他说. Burada Türkçe sezgin işine yarar.

Örnekler

Dördüncü örnekte iki kişi aynı masada ama her biri sözünü ötekine kendi dilinde çeviriyor; iki 对 iki ayrı yönü gösteriyor. Beşinci örnekte 和 bir sohbeti kuruyor, Xiao Lin bunun dışında kalıyor. Yedinci örnek iki edatı tek cümlede yan yana getiriyor: tavır 对 ile, istenmeyen sohbet 和 ile. Son örnekte 对 hiç yok, çünkü 问 ve 帮 kişiyi doğrudan arkalarına alıyor.

Örnek diyalog

Akşam, yurdun önü. Deniz elinde bir poşetle köşedeki süpermarketten dönüyor, yüzünde geniş bir gülümseme. 小明 merdivende oturmuş telefonuna bakıyor.

Sahnede 对 hep tek yönlü bir şeyi taşıyor: teyzenin gülümsemesi, «màn zǒu» sözü, Deniz'in söyleyeceği teşekkür. 和 ise iki kez geliyor ve ikisinde de iki kişi aynı işin içinde: sohbet etmek, birlikte markete gitmek. 小明'in son cümlesindeki 她对你说话很慢 ilginç bir ara durum: teyze konuşmayı Deniz'e yöneltiyor ve yavaşlığı onun için seçiyor, o yüzden burada 对 yerinde. 阿姨 āyí «teyze», Çincede tanımadığın orta yaşlı bir kadına seslenmenin yaygın yoludur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 我对他说汉语，他对我说土耳其语。 (Wǒ duì tā shuō Hànyǔ, tā duì wǒ shuō Tǔ'ěrqíyǔ.) Her iki söz de tek yönlü; her biri kendi 对'sini alır.
2. (a) 我问你。 (b) 她对我笑。 (c) 我帮他。 Yalnız (b)'de 对 var; 问 ile 帮 kişiyi doğrudan nesne olarak alır.
3. 和: 我想和小明说话. Sohbeti ikisi birlikte yapıyor, ikinci cümle de bunu söylüyor (我们一起学汉语).
4. 他对我说"慢走"。这是什么意思？ (Tā duì wǒ shuō "màn zǒu". Zhè shì shénme yìsi?) Söz sana yöneldiği için 对我说; anlamı soran kalıp 是什么意思.

Özet kartı

1. Edat 对 bir ismin önüne gelir ve arkasından mutlaka bir fiil ya da sıfat bekler: 对我笑, 对他说, 对我们很好.
2. 对 öbeği özneden sonra, yüklemden önce durur; sıfatlı cümlede 很'nin önüne geçer.
3. 和 iki kişinin birlikte yaptığı işi kurar (和你说话); 对 bir eylemin ya da tavrın tek yönde birine çevrildiğini gösterir (对你笑).
4. 说 ile iki edat da kurulur (我对他说, 我和他说); 笑 ve tavır sıfatları yalnız 对 ister.
5. Türkçedeki her «-e» 对 değildir: 问你, 帮你, 告诉你 kişiyi doğrudan nesne yapar; yer de hareket fiilinin arkasına gelir (去北京).
6. Hedef kişi olmak zorunda değil: 喝茶对身体好.
7. Olumsuzda fiilli cümle 不对我说, sıfatlı cümle 对我不好 diye kurulur.

Sonraki derse köprü

Bu derste her sahne şimdide geçti: teyze gülümsüyor, Xiao Ming açıklıyor. Ama Deniz ertesi gün Zhang Hoca'ya anlatırken «teyze bana "màn zǒu" dedi» diyecek ve 说 fiili Çincede hiç çekime girmeyecek. Türkçede «-di» ekinin taşıdığı yükü Çince fiilin kendisine yüklemez. Sıradaki ders «了 (1): eylem tamamlandı» bunu ele alıyor: bir eylemin bittiğini ne işaret eder, ve 她对我说 ile bir 了 eklenmiş hâli arasında ne değişir?