Derece zarfları: 非常, 太…了, 真, 有点儿

Kanca

Deniz okulun yanındaki meyve tezgâhında bir kilo elmanın fiyatını soruyor. Satıcı kadın «十五块» diyor. Deniz yüzünü buruşturup 太贵了！ diye karşılık veriyor. Yarım saat sonra, yurtta 小明 ona annesinin yaptığı yemeği tattırıyor ve Deniz aynı iki karakteri bu kez gülümseyerek kullanıyor: 太好吃了！

Birinde şikâyet, ötekinde övgü. Aynı 太, aynı 了, aynı sıra. Dinleyen hangisini kastettiğini nereden anlıyor? Bu ders, Çincenin «ne kadar» sorusuna verdiği dört cevabı ayırıyor: 非常, 太…了, 真 ve 有点儿.

Anlatım

Önce yerleri: zarf sıfatın önündedir

Ders HSK1.20'de sıfatın Çincede tek başına yüklem olabildiğini ve yalın cümlede çoğu zaman 很 ile geldiğini gördün: 苹果很贵. Bu derste 很'nin durduğu yere başka zarflar giriyor. Kuruluş değişmiyor: özne, derece zarfı, sıfat.

Hiçbiri sıfatın arkasına geçmez. 贵非常 ya da 冷有点儿 diye bir sıra yoktur.

非常: ölçeğin üst basamağı

非常 fēicháng, 很'den belirgin biçimde güçlüdür. Türkçede «son derece, çok çok» gibi düşün. Kalıbı dersin en düz kalıbıdır: sıfatın önüne geçer, başka bir parçacık istemez.

• 这个菜非常好吃。 «Bu yemek son derece lezzetli.»
• 张老师非常忙。 «Zhang Hoca çok yoğun.»

Kelimenin iki parçası kendi anlamını taşır: 非 «değil», 常 «olağan». 非常 kelime kelime «olağan olmayan» demektir; Türkçedeki «olağanüstü»ye yakın bir kuruluş.

太…了: hem «fazla» hem «harika»

太 tài sıfatın önüne, 了 le sıfatın arkasına gelir; ikisi bir çerçeve kurar. Bu çerçevenin iki kullanımı var.

Birincisi aşırılık: nitelik istenen ölçüyü aşmıştır, konuşan da çoğu zaman bundan yakınır. 太贵了 «fazla pahalı», 太远了 «çok uzak (gidilmez)», 太晚了 «çok geç oldu».

İkincisi coşku: konuşan bir şeyden çok hoşlanmıştır ve 太…了 burada «ne kadar da…» anlamına gelir. 太好了！ «Harika!», 太好吃了！ «Çok lezzetli!» Bu kullanımda aşan bir ölçü yoktur; sevinç vardır.

İkisini ayıran şey sıfatın kendisi ve durum. 好, 好吃 gibi olumlu bir sıfat genellikle coşku okunur; 贵, 远, 晚, 难 gibi sıkıntı veren bir nitelik aşırılık okunur. Kancadaki satıcı 太贵了'yı şikâyet, 小明 太好吃了'yı iltifat olarak duyar. 了'yi atlama: 太贵 tek başına yarım kalmış gibi duyulur.

不太: «pek değil»

太'nin önüne 不 gelince anlam yumuşar: 不太好 «pek iyi değil», 不太贵 «pek pahalı değil». Burada 了 kullanılmaz. 不 dördüncü tonlu 太'den önce ikinci tona döner ve bú tài diye okunur.

不太 bir şeyi açıkça kötülemeden olumsuz söylemenin yolu. 这个菜不好吃 «bu yemek lezzetsiz» der ve sert duyulur; 这个菜不太好吃 «bu yemek pek lezzetli değil» der ve kapıyı aralık bırakır.

真: ünlem tonunda «gerçekten»

真 zhēn, konuşanın o anda yaşadığı izlenimi yüksek sesle paylaşır: 今天真冷！ «Bugün gerçekten soğuk!», 你真好！ «Ne iyisin!» Cümle bir bilgi aktarmaktan çok bir tepki gibidir; sonuna çoğu zaman ünlem işareti yakışır.

真'nin alanı dardır. Sıfat öbeği bir ismi nitelediğinde, yani 的 ile ismin önüne geçtiğinde 真 kullanılmaz; orada 很 ya da 非常 gerekir. Öğrenci yazılarında sık görülen bir hata 真不错的工作 gibi bir öbektir; doğrusu 很不错的工作 ya da 非常不错的工作. 的 ile niteleme ayrı bir derste gelecek; şimdilik kuralı şöyle tut: 真 yüklemde, ünlemde yaşar.

有点儿: biraz, ama hoşa gitmeyen bir biraz

有点儿 yǒudiǎnr «biraz» demektir ve sıfatın önüne gelir: 有点儿冷 «biraz soğuk», 有点儿贵 «biraz pahalı». Tam biçimi 有一点儿'dir; konuşmada 一 çoğu zaman düşer. Sondaki 儿 Ders S.16'daki r renklenmesidir; 儿'siz 有点 biçimini de sık duyacak ve okuyacaksın.

Bu zarfın bir yönü var: arkasındaki sıfat genellikle istenmeyen, rahatsız eden bir niteliktir. 有点儿累, 有点儿难, 有点儿远 olağandır. 有点儿好吃 ya da 有点儿高兴 ise kulağa tuhaf gelir; olumlu bir şeyin «biraz»ını söylemek için başka yollar kullanılır. 有点儿 bir yakınmanın kibar biçimidir: 太贵了 kadar sert değil, ama memnuniyetsizlik açık.

有点儿 ile 一点儿 karıştırılmasın

一点儿 yìdiǎnr da «biraz» demektir ama sıfatın ARKASINA gelir ve karşılaştırma ya da rica bildirir: 便宜一点儿 «biraz daha ucuz». Bu yapıyı HSK 2 işler; şimdilik yalnız tanı: önde 有点儿 durumdan yakınır, arkada 一点儿 bir şeyin biraz daha öyle olmasını ister.

Karakter köşesi

非 kendi köküdür; sol ve sağ yarısı birbirine bakan iki dizi çizgiden oluşur. 常 üstteki çatı biçimli parçayla 尚'yi andırır, altında 巾 «bez» kökü durur. HSK 1'de bu iki karakter en sık 非常 kelimesinde birlikte görünür.

真 Kangxi sözlüğünde 目 «göz» kökünün altındadır; karakterin ortasındaki kutu o köktür. Tek başına «gerçekten» zarfı olarak bu derste girdi; 认真 «özenli» gibi kelimelerde sonra tekrar karşına çıkacak.

便 ile 宜 bir arada 便宜 piányi «ucuz» kelimesini kurar: 贵'nin karşıtı. 宜 kelimede hafif tonla okunur. 便'nin ikinci bir okunuşu var, biàn; o okunuş 方便 «elverişli» gibi kelimelerde geçer. Pazarda ise hep pián duyacaksın.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede de derece kelimesi sıfatın önüne gelir: «çok pahalı», «biraz soğuk», «gerçekten güzel». Sıra iki dilde aynı olduğu için bu ders, kuruluştan çok seçim üzerine kuruludur.

«Çok» Türkçede geniş bir alan kaplar. «Çok pahalı» bir bilgi de olabilir, bir şikâyet de; «Çok güzel!» bir ünlem de olabilir. Çince bu alanı paylaştırır. Düz bir bilgi için 很 ya da güçlüsü 非常; şikâyet için 太…了; anlık bir hayranlık için 真 ya da coşkulu 太…了. Türkçede «Çok güzel!» diye bağırdığın yerde Çince 真好！ ya da 太好了！ der, 很好 ise aynı yerde serin bir değerlendirme gibi kalır.

TDK «fazla»yı «gereğinden, alışılmıştan çok» diye tanımlar. 太贵了'nin şikâyet kullanımı tam bu «gereğinden çok»tur. Türkçede «fazla» ise sevinç bildirmek için pek kullanılmaz; Çince aynı 太 ile 太好了 der. Coşku kullanımının Türkçedeki en yakın eşi «Ne güzel!» ünlemidir.

«Pek» de iyi bir köprü. TDK zarf anlamını «gereken, beklenen veya alışılmış olandan çok» diye verir, ama gündelik dilde en çok olumsuzla yaşar: «pek iyi değil», «pek pahalı değil». 不太好 bu kullanımın neredeyse birebir karşılığıdır.

Asıl tuzak «biraz»da. TDK «biraz»ı «az miktarda» diye tanımlar ve Türkçede bu kelime yansızdır: «biraz yorgunum» da olur, «biraz rahatladım» da, «biraz tatlı olmuş» da. 有点儿 ise yansız değildir; arkasına çoğunlukla istenmeyen bir nitelik alır. «Bugün biraz mutluyum» cümlesini 有点儿 ile çevirmeye kalkarsan Çince kulağa garip gelir.

Örnekler

İkinci ve üçüncü örnek aynı 太…了 çerçevesini kullanıyor; birinde sıfat 贵, ötekinde 好, ve anlamı sıfat belirliyor. Dördüncü ile beşinci birer tepki: konuşan bir izlenimi o anda dile getiriyor. Altıncı ve yedinci 有点儿'nın hoşnutsuzluğunu taşıyor; yedincide 今天 zarftan önce duruyor, çünkü zaman ifadesi derece zarfının da önüne geçer. Dokuzuncu örnek, çorbanın soğuduğunu kırıcı olmadan söylüyor.

Örnek diyalog

Akşamüstü, okulun arka kapısındaki meyve tezgâhı. Deniz ile 小明 alışverişte; tezgâhın başında orta yaşlı bir satıcı kadın, 阿姨 āyí, var.

Satıcı malını 非常 ile över; bu bir bilgi gibi sunulmuş bir reklam. Deniz'in 太贵了'si açık bir itiraz. 小明 aynı fiyata 有点儿贵 der: arkadaşına hak verir ama satıcıyı kırmaz. Tadımdan sonra iki genç aynı lezzete iki farklı biçimde tepki verir: Deniz 真 ile, 小明 coşkulu 太…了 ile. Son replikte 太好了 satıcının ağzında da sevinçtir: satış yapıldı. 斤 jīn Çin'de pazarda kullanılan ağırlık birimidir, yarım kiloya eşittir; tezgâhtaki fiyatlar çoğu zaman ona göre söylenir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. 这件衣服有点儿贵。 (Zhè jiàn yīfu yǒudiǎnr guì.) 有点儿 hoşnutsuzluğu yumuşak taşır; 太贵了 aynı yerde daha sert bir itirazdır.
2. 这杯茶不太热。 (Zhè bēi chá bú tài rè.) 不太 «pek değil»; arkasına 了 gelmez.
3. 太好了！ (Tài hǎo le!) 太…了'nin coşku kullanımı; olumlu sıfat aşırılık değil sevinç okunur.
4. 有点儿 çoğunlukla istenmeyen bir niteliğe bağlanır, 高兴 ise olumlu. Doğal biçim: 我今天非常高兴。 ya da ünlem olarak 我今天真高兴！

Özet kartı

1. Derece zarfı sıfatın önüne gelir: 非常好吃, 有点儿冷.
2. 非常 很'den güçlüdür; düz bir bilgi verir, ek parçacık istemez.
3. 太…了 iki işe yarar: aşırılık ve şikâyet (太贵了), coşku ve beğeni (太好了). Ayrımı sıfat ve durum yapar.
4. 不太 «pek değil» der ve kırıcı olmadan olumsuzlar; 了 almaz: 不太远.
5. 真 ünlem tonunda bir izlenim bildirir (今天真冷！); 的 ile ismi niteleyen öbekte kullanılmaz, orada 很 ya da 非常 gelir.
6. 有点儿 «biraz» der ama çoğunlukla istenmeyen bir nitelikle: 有点儿贵, 有点儿累.
7. 一点儿 sıfatın arkasında karşılaştırma ve rica bildirir (便宜一点儿); HSK 2 konusu.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki her cümlede yüklem bir sıfattı ve önündeki zarf onun ölçüsünü ayarladı. Sıradaki ders «İsim yüklemi: 今天星期一» yüklem yerine bir isim koyuyor: tarih, gün, yaş ya da fiyat. 今天星期一 cümlesinde 是 nerede? Ve olumsuza çevirdiğinde kaybolan 是 neden geri geliyor?