Farmakoloji ve bitki–ilaç etkileşimi

Açılış sahnesi

Bir cümle var, çok masum görünüyor ve çok yaygın.

"Doğal, zararı olmaz."

Bu cümleyi çürütmek için uzağa gitmeye gerek yok. Aristoloşik asit doğaldır. Bitkiden gelir. Güçlü bir böbrek toksinidir ve kanserojendir. Geri dönüşsüz böbrek hasarı yapabilir.

Ephedra doğaldır. Kilo verme ürünlerinde kullanıldı. Hipertansiyon, kalp krizi, inme, nöbet ve psikoz bildirildi; ABD'de efedrin alkaloidi içeren takviyeler yasaklandı.

He Shou Wu doğaldır. Saç ve yaşlanma iddialarıyla satılır. İyi belgelenmiş, bazen ağır, bazen ölümcül karaciğer hasarı yapabilir.

Üçü de bitki. Üçü de doğal. Ve "doğal" kelimesi bu üç cümlenin hiçbirini değiştirmiyor.

Bu ders, ağızdan alınan bir şeyin bedende neyle karşılaştığını öğretir.

Bu derste ne olacak

Önce bir maddenin bedende izlediği yolu takip edeceğiz: emilim, dağılım, dönüşüm, atılım. Sonra etkileşimin nerede olduğunu göreceğiz — çoğu insanın sandığı yerde değil. Ardından "Çin bitkisel tıbbı" diye tek bir şey olmadığını, değerlendirme biriminin ne olduğunu kuracağız. Sonra yüksek riskli kişileri ve yüksek riskli maddeleri ayrı ayrı ele alacağız. Ders bittiğinde bir ürün kutusuna bakıp neyin yazılı olması gerektiğini ve hangi soruyu hangi sağlık profesyoneline soracağını biliyor olacaksın.

Sıfır noktası

Bir maddenin bedende yolculuğu dört durakta geçer.

Birinci durak emilim. Yuttuğun şey mideden geçer, bağırsakta kana karışır. Ne kadarının karıştığı maddeye, mide asidine, yemek yiyip yemediğine ve aynı anda aldığın başka şeylere bağlıdır.

İkinci durak dağılım. Kana karışan madde bedende dolaşır. Bir kısmı kandaki proteinlere tutunur, bir kısmı serbest kalır. Etkiyi yapan genellikle serbest olan kısımdır.

Üçüncü durak dönüşüm. Karaciğer maddeyi işler; genellikle atılabilir hâle getirir. Bu işi yapan enzimler vardır ve bu enzimler bu dersin kalbidir.

Dördüncü durak atılım. Madde çoğunlukla böbrekten idrarla ya da safrayla dışarı çıkar.

Şimdi neden karaciğer ve böbrek hastalığının her uyarı listesinde geçtiği anlaşılıyor: üçüncü ve dördüncü durak orada. O duraklar yavaşlarsa madde bedende birikir.

Etkileşim çoğunlukla iki maddenin birbirine değmesi değil, birinin diğerinin yolunu değiştirmesidir.

Bunu bir trafik benzetmesiyle düşünelim. İki araba çarpışmaz. Biri, diğerinin kullandığı yolun şeritlerini daraltır. Sonuç aynıdır: ikincisi ya çok yavaş gider ya da bir yerde birikir.

Bu benzetme bir yere kadar doğru. Nerede kırıldığını söyleyeyim: trafikte darlığı görürsün. Bedende göremezsin. Bir bitkisel ürünün karaciğer enziminde yaptığı değişiklik, o enzimle işlenen ilacın kan düzeyi ölçülene kadar sessizdir — ve bazı ilaçlarda o düzey ölçülmez.

Mekanizma

Etkileşimin üç yolu

Birinci yol emilim düzeyinde. Bir madde diğerini bağlar ya da mide geçişini hızlandırır; ikincisi daha az emilir.

İkinci yol dönüşüm düzeyinde ve en sık olanıdır. Karaciğer enzimlerini hızlandıran bir madde, o enzimle işlenen ilacı hızla parçalar; ilacın kan düzeyi düşer ve ilaç işe yaramaz hâle gelir. Tersi de olur: enzimi yavaşlatan bir madde ilacı biriktirir ve zehirlenme sınırına yaklaştırır.

Üçüncü yol farmakodinamik. Burada yol değişmez, etki toplanır. Kanı sulandıran bir ilaç kullanırken kanamaya eğilimi artıran başka bir şey alırsan iki etki üst üste biner.

Bu terim uyarı listelerinin neden hep aynı ilaçları saydığını açıklar. Aralığı geniş bir ilaçta yüzde yirmilik bir düzey değişimi genellikle önemsizdir. Dar aralıklı bir ilaçta aynı değişim kanamaya ya da ritim bozukluğuna gidebilir.

"Çin bitkisel tıbbı" tek bir şey değildir

Buradaki en yaygın düşünce hatası, kategoriye tek bir not vermeye çalışmaktır. "Çin bitkileri işe yarar" ya da "Çin bitkileri tehlikelidir" cümlelerinin ikisi de anlamsızdır.

Sebebi şu: değerlendirme birimi bitkinin adı değildir. Değerlendirme birimi şudur — doğrulanmış tür, kullanılan kısım, işleme biçimi, kimyasal profil, miktar, formül, üretici ve parti, hasta grubu, sonuç ve süre. Bu alanlardan biri bilinmiyorsa çalışma başka bir ürüne genellenemez.

Bir örnekle somutlaştıralım. Aynı Latince türün kökü ile yaprağı farklı bileşikler taşır. Aynı kök çiğ ile işlenmiş hâlde farklı davranır — Paozhi denen işleme geleneği zaten bunun için vardır, toksisiteyi azaltmak ve özellikleri değiştirmek. İki üretici aynı adı taşıyan ürünü farklı standartlarda üretir. Yani "şu bitki üzerinde yapılmış çalışma" cümlesi, elindeki kutu hakkında sandığından çok daha az şey söyler.

İki kartı yan yana koymamın sebebi şu: birincisi zayıf bir olumlu sinyal, ikincisi ise sinyalin yokluğu. İkisi de "bilmiyoruz"un farklı tonlarıdır ve ikisi de bir tavsiye değildir.

Kalitenin beş katmanı

Bir bitkisel ürünün güvenliği tek bir soruyla değerlendirilemez. Beş katman birlikte bakılır.

Birinci katman kimlik: kutudaki şey gerçekten iddia edilen tür mü? Aristoloşik asit maruziyetlerinin bir kısmı tam olarak burada, tür ve ad karışıklığından doğdu.

İkinci katman işleme: çiğ mi, işlenmiş mi, hangi yöntemle? Aconitum gibi dar güvenlik aralıklı maddelerde işleme hatası ölümcül olabilir.

Üçüncü katman içerik doğruluğu: etikette yazan miktar gerçekten içeride mi?

Dördüncü katman kontaminasyon: ağır metal, pestisit ya da beyan edilmemiş ilaç katkısı var mı?

Beşinci katman uyumsuzluk ve etkileşim: ürün, kişinin kullandığı ilaçlarla birlikte alınabilir mi?

Kimler yüksek riskli

Bu liste ezberlenecek bir liste değil, bir eşiktir: aşağıdakilerden biri sendeyse, bitkisel ürün kararı artık kendi başına verilecek bir karar olmaktan çıkar.

Gebe ya da emziren olmak. Çocuk olmak. İleri yaş ya da kırılganlık. Karaciğer veya böbrek hastalığı. Kanama bozukluğu. Ameliyata hazırlanmak. Organ nakli olmuş olmak. Otoimmün hastalık. Kanser tedavisi görmek. Beş ya da daha fazla ilaç kullanmak. Varfarin, digoksin, antiepileptik gibi dar terapötik aralıklı bir ilaç kullanmak.

Etiket ne söylemeli

Bir kutunun üzerinde şunlar bulunmalıdır:

• Latince tür adı
• Kullanılan bitki kısmı
• Her bileşenin miktarı
• İşleme biçimi
• Üretici ve parti numarası
• Son kullanma tarihi
• Saklama koşulu
• Uyarı ve etkileşimler
• Ruhsat ya da kayıt bilgisi
• Bağımsız saflık ve kontaminasyon testi

Bu on maddenin pratik değeri şu: eksik olan her madde, senin karar veremeyeceğin bir belirsizlik ekler. "İçeriği açıklanmayan karışım" zaten yanıltıcı uygulayıcı işaretlerinden biridir.

Usta katmanı

Şimdi üç inceltme yapmam gerekiyor.

Birincisi, etkileşim her zaman ilacı zayıflatmaz. Sezgi genellikle "bitki ilacın etkisini azaltır" der. Bazen tam tersi olur ve daha tehlikelidir: enzim yavaşlarsa ilaç birikir. Kanı sulandıran bir ilacın birikmesi bir kanamadır.

İkincisi, "bitkisel" her zaman yalnız bitki demek değildir. Çin materia medica'sı mineral ve bazı hayvansal maddeleri de kapsar. Bu, hem toksisite hem de sürdürülebilirlik açısından ayrı bir mesele açar; "bitkisel ürün" etiketi içeriği tam olarak tarif etmeyebilir.

Üçüncüsü ve en önemlisi: bildirme yükümlülüğü. Bütün ilaçlar ve takviyeler tüm sağlık profesyonellerine bildirilir. Buradaki incelik "ilaç sayılmayan" şeylerin de bildirilmesidir — insanlar vitaminleri, bitki çaylarını ve takviyeleri genellikle söylemeye değer görmez. Ameliyat öncesi dönemde bu özellikle kritiktir, çünkü kanama ve anestezi etkileşimleri buradan doğar.

Bir de şu var. Yan etki gördüğünde "arınma belirtisidir" ya da "iyileşme krizidir" diyen bir açıklamayla karşılaşırsan, bu açıklamanın kendisi bir uyarı işaretidir. Toksisiteyi normalleştiren dil, bu alanda zararın en sık gizlendiği yerdir. Sarılık, koyu idrar, şiddetli karın ağrısı, yaygın döküntü, yüz ya da dil şişmesi, bayılma, çarpıntı, olağandışı kanama, idrar miktarında belirgin azalma ya da bilinç değişikliği — bunların hiçbiri arınma değildir. Ürün bırakılır ve aynı gün tıbbi yardım alınır.

Kendi kendine kontrol

Kapanış

Bu dersin tek bir cümlesi var.

Doğal olmak bir güvenlik iddiası değildir; güvenlik, kimliği, miktarı ve karşılaştığı şeyler bilindiğinde konuşulabilir.

Bir bitkisel ürünü ciddiye almak, onun bir etkisi olabileceğini kabul etmektir. Etkisi olan her şeyin yan etkisi ve etkileşimi olabilir. "Etkilidir ama zararsızdır" cümlesi kendi içinde çelişir.

Bir sonraki derste bu dersin en keskin ucuna bakacağız: hangi belirtilerde hiçbir açıklama beklenmeden yardım istendiğine.