8.1Değerlendirmenin katmanları
- Güncel güvenlik: İntihar düşüncesi, kendine/başkasına zarar riski, devam eden şiddet, güvenli barınma, çocuk veya bağımlı kişinin güvenliği.
- Tıbbi durum: Nörolojik, kardiyak, solunumsal, hormonal ve ağrıyla ilgili olası açıklamalar; ilaç ve madde etkileri.
- Travma ve zaman çizgisi: Ayrıntılı anlatmaya zorlamadan olay türleri, yaş, tekrar, faille güncel temas, destek ve sonuçlar.
- Belirti örüntüsü: Yeniden yaşantılama, kaçınma, tehdit, duygu düzenleme, dissosiyasyon, uyku, ağrı ve işlev.
- Bedensel örüntü: Tetikleyici, ilk fark edilen işaret, kişinin verdiği anlam, hareket dürtüsü, davranış ve sonrasında olanlar.
- Kaynaklar: İlişkiler, kültür, inanç, fiziksel kapasite, yaşam düzeni, önceki başa çıkma ve tedavi deneyimleri.
- Tercih ve erişim: Dokunma, göz teması, terapistin cinsiyeti, dil, engellilik, çevrimiçi/yüz yüze tercih, maliyet.
8.2Bedensel döngü formülü
Öğretici bir vaka haritası şu sırayla kurulabilir:
Tetikleyici → beden sinyali → tehlike yorumu → duygu/hareket dürtüsü → davranış/kaçınma → kısa vadeli sonuç → uzun vadeli öğrenme
Örnek: Kalabalık otobüs → kalp hızlanması ve omuzların kasılması → “sıkışacağım” → kaçma dürtüsü → ilk durakta inme → kısa vadede rahatlama → uzun vadede kalabalığın tehlikeli olduğuna dair inancın güçlenmesi.
Bu harita “belirtiyi kişinin seçtiği” anlamına gelmez. Ama değişimin hangi halkada mümkün olabileceğini gösterir.
8.3Ölçüm araçları
- CAPS-5: Eğitimli klinisyen tarafından uygulanan yapılandırılmış görüşme; PTSD değerlendirmesinde altın standart kabul edilir. VA CAPS-5.
- PCL-5: 20 maddelik özbildirim ölçeği; tarama ve belirti değişimini izlemek için kullanılabilir. Tek başına kesin tanı koymaz. VA PCL-5.
- ITQ: ICD-11 PTSD ve kompleks PTSD belirti örüntülerini değerlendirir.
- DSS/DSS-B veya DSPS: Dissosiyatif belirtilerin daha sistematik değerlendirilmesine yardımcı olabilir. VA DSS.
- İşlev ölçümleri: Uyku, işe/okula devam, ilişkiler, madde kullanımı, ağrı, kaçınma ve yaşam kalitesi.
Ölçekler eğitim sitesinde “kendine tanı koy” aracı olarak sunulmamalıdır. Kullanıcıya sonuçların profesyonel değerlendirme gerektirdiği açıkça anlatılmalıdır.
8.4Bedensel izlem formu
| Alan | Sorulabilecek nötr soru |
|---|---|
| Bağlam | “Bu değişiklik nerede ve ne zaman başladı?” |
| Duyum | “Baskı, sıcaklık, titreşim, uyuşma gibi hangi kelime en yakın?” |
| Yoğunluk | “0–10 arasında şu anda kaç?” |
| Sınır | “Belirli bir bölgede mi, yaygın mı?” |
| Hareket | “Yaklaşma, uzaklaşma, itme, saklanma gibi bir dürtü var mı?” |
| Anlam | “Bu duyum size ne söylüyor gibi geliyor?” |
| Kesinlik kontrolü | “Bu bir yorum mu, doğrudan gözlem mi?” |
| Seçim | “Devam etmek, yavaşlamak, konuyu değiştirmek veya durmak mı daha uygun?” |