Tenvin: kelime sonundaki -n

Kanca

«Mesela», «tamamen», «kısmen», «aslen», «şahsen», «nispeten». Bu Türkçe zarfların ortak bir yanı var: hepsi Arapçadan gelir ve hepsinin sonunda, Türkçede başka hiçbir eke benzemeyen bir -en ya da -a durur. Arapçada bunlar مَثَلًا [mas̱alan], تَمَامًا [tamâman], أَصْلًا [aṣlan] gibi yazılır ve hepsi aynı kalıbın kelimeleridir: ismin sonuna eklenmiş bir -an. Bu ekin adı tenvindir.

Bugüne kadar okuduğun kelimelerin çoğunun sonunda iki küçük işaret vardı: كِتَابٌ ، قَلَمٌ ، بَيْتٌ. Okunuşta onları hep görmezden geldik ve [kitâb], [ḳalam], [bayt] yazdık. Bu derste o işaretin ne olduğunu, ne zaman okunduğunu ve ne zaman sessiz kaldığını göreceksin.

Anlatım

Çift hareke, ek bir n

Tenvin, kelimenin son harfindeki harekenin iki kez yazılmasıdır. İki kez yazılmış hareke, kısa ünlünün ardına bir n sesi ekler. Üç hareke olduğu için üç tenvin vardır.

Ötre tenvini, iki ötrenin yan yana ya da iç içe yazılmasıdır; bazı yazılarda küçük bir و ile kuyruğu gibi görünür. Esre tenvini harfin altında iki eğik çizgi, üstün tenvini harfin üstünde iki eğik çizgidir.

Üstün tenvininin bir yazım ayrıntısı var: çoğu kelimede tenvinin ardına fazladan bir alif yazılır ve bu alif okunmaz: كِتَابًا. Kelime ة ile bitiyorsa alif eklenmez: سَاعَةً [sâʿatan]. Kelime alif ve ardından hemze ile bitiyorsa da eklenmez: سَمَاءً [samâʾan].

Tenvin belirsizliği gösterir

Tenvin, Türkçedeki «bir» kelimesine yakın bir iş görür: كِتَابٌ «bir kitap» demektir. Kelime H.11'de gördüğün ال ile belirli hâle gelince tenvin düşer ve yerine tek bir hareke kalır: الْكِتَابُ [al-kitâbu] «kitap», yani bilinen, sözü geçen kitap. Bir kelime hem ال hem tenvin taşıyamaz; ikisi birbirini dışlar.

Hangi tenvinin kullanılacağını ise kelimenin cümledeki görevi belirler: özne ötre tenvini, edatın ardındaki isim esre tenvini, nesne üstün tenvini alır. فِي كِتَابٍ [fî kitâbin] «bir kitapta», قَرَأْتُ كِتَابًا [ḳaraʾtu kitâban] «bir kitap okudum». Bu sistemin adı iʿrâb'dır ve A2 seviyesinde kendi modülünü alacak. Şimdilik üç biçimi tanıman ve okuyabilmen yeter.

Durakta tenvin

Arapçada cümlenin ya da kelimenin sonunda durulduğunda son kısa ünlü söylenmez. Buna durak (vakf) denir ve H.20'de ayrıntısıyla göreceksin. Durak tenvine de uygulanır: ötre ve esre tenvini tamamen düşer, üstün tenvini ise uzun bir â'ya döner.

Bu yüzden şimdiye kadar okunuşlarda tenvini yazmadık: tek başına söylenen bir kelime durak biçimindedir. Ama bazı kalıplaşmış ifadelerde üstün tenvini durakta bile -an olarak söylenir ve gündelik konuşmada hep öyle duyulur: شُكْرًا [şukran], أَهْلًا [ahlan], مَرْحَبًا [marḥaban], جِدًّا [ciddan]. Bu kelimeleri okunuşta da -an ile yazdık.

Tenvinin n'si ve ن harfi

Tenvinin verdiği n sesi yazıda bir harf değildir; yalnız çift harekeyle gösterilir. Bu yüzden tenvinli bir kelimenin sonunda ن harfi görmezsin: كِتَابٌ [kitâbun] kelimesinin son harfi ب'dir. Kelimenin kendi ن harfi ise her zaman yazılır ve hiçbir durumda düşmez: لَوْنٌ [lawnun] «renk» kelimesinde ن kelimenin kökünün parçasıdır, tenvin onun üstündedir. Kelime ال alınca fark ortaya çıkar: الْكِتَابُ'ta n sesi kaybolur, اللَّوْنُ'da ise ن yerinde kalır. Bir kelimenin sonundaki n sesinin tenvinden mi yoksa harften mi geldiğini anlamanın yolu, yazıda ن harfini aramaktır.

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede isim belirsizliği bir kelimeyle gösterilir, «bir»: «bir kitap okudum». Arapçada aynı iş ismin kendi sonunda, bir ekle yapılır. Türkçede de «-i» belirtme eki isme belirlilik katar («kitabı okudum»); Arapça belirliliği tersinden, isme ال ekleyerek ve tenvini kaldırarak kurar. Yani iki dil de belirli ve belirsiz ismi ayırır, ama farklı uçlardan: Türkçe belirsiz ismi yalın bırakır, Arapça belirli ismi.

Tenvinin Türkçede bıraktığı iz ise beklenmedik bir yerde, zarflardadır. Arapçada üstün tenvini taşıyan isim çoğu zaman bir zarf işi görür: «bir örnek olarak» → «örneğin». Türkçe bu zarfları olduğu gibi aldı ve sonlarındaki -an'ı -en'e çevirdi: tamâman «tamamen», ḳisman «kısmen», aṣlan «aslen», şaḫṣan «şahsen», nisbatan «nispeten», ḥaḳîḳatan «hakikaten». «Mesela» ve «daima» kelimelerinde ise n düşmüştür: mas̱alan «mesela», dâʾiman «daima». Bu son kelime, Arapçadaki durak okunuşunun Türkçeye taşınmış bir örneğidir: üstün tenvini durakta â olur, Türkçe de kelimeyi â ile, n'siz aldı.

Bu bilgi, Türk öğrencinin Arapçada zarf kurarken işini kolaylaştırır. Türkçede -en ile biten bir Arapça zarf biliyorsan, Arapçada aynı kelimeyi üstün tenviniyle bulursun.

Örnekler

Okunuşta cümle içi biçimi verdik; tek başına söylenirse tenvin düşer.

Dördüncü örnekte cümle sonunda durulduğu için üstün tenvini uzun â'ya döndü: [kitâbâ]. Aynı kelime cümlenin ortasında [kitâban] okunurdu. Son iki örnek ise kalıplaşmış ifadeler: durakta da -an ile söylenirler. عَفْوًا iki işte kullanılır: teşekküre «rica ederim» diye cevap verirken ve birinin yolundan geçerken «affedersiniz» derken.

Örnek diyalog

Elif, H.13'te sözlük aldığı kitapçıya geri dönüyor. Bu kez okumak için kolay bir hikâye kitabı arıyor.

Bu sahnede tenvinin bütün yüzleri var. كِتَابًا سَهْلًا'da üstün tenvini nesneyi gösteriyor ve cümle sonunda durulduğu için ikinci kelime [sahlâ] okunuyor. كِتَابٌ جَمِيلٌ'de ötre tenvini, ال alan الْكِتَابُ'ta ise tenvinin düşüşü görülüyor. Elif'in son cevabındaki تَمَامًا, Türkçedeki «tamamen» kelimesinin aslı; Ürdün'de kalıplaşmış bir «tamam» olarak da kullanılır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. [kitâbun], [kitâbin], [kitâban]. «Bir kitap okudum» cümlesinde nesne olduğu için üstün tenvinli كِتَابًا kullanılır.
2. الْبَيْتُ [al-baytu]. ال gelince tenvin düşer ve tek ötre kalır.
3. Üstün tenvini: شَخْصًا [şaḫṣan], أَصْلًا [aṣlan]. Türkçe sondaki -an'ı -en'e çevirdi.
4. Üstün tenvininin ardındaki alif, ة ile biten kelimelerde yazılmaz; ة zaten bir son harf gibi davranır.

Özet kartı

1. Tenvin, son harekenin iki kez yazılmasıdır: ـٌ -un, ـٍ -in, ـً -an.
2. Tenvin ismin belirsiz olduğunu gösterir; ال gelince düşer: كِتَابٌ bir kitap, الْكِتَابُ kitap.
3. Üstün tenvininden sonra okunmayan bir alif yazılır; ة'dan ve ـاء'dan sonra yazılmaz.
4. Hangi tenvinin geleceğini ismin cümledeki görevi belirler (iʿrâb, A2).
5. Durakta ötre ve esre tenvini düşer, üstün tenvini â olur; şukran, ahlan gibi kalıplar -an ile kalır.
6. Türkçedeki -en'li zarflar üstün tenvininden gelir: tamamen, kısmen, aslen, şahsen; «mesela» durak okunuşudur.

Sonraki derse köprü

Bu derste ال ile tenvinin birbirini dışladığını gördük ve ال'yi hep «al-» diye okuduk. Ama diyaloglarda başka okunuşlar da vardı: [aş-şams] değil miydi, [an-nûr], [as-sâʿa]? Sonraki derste harf-i tarifi yakından tanıyacaksın: Arap harflerinin yarısının önünde ال'deki l neden okunmuyor ve yerine neden bir sonraki harf ikileniyor? Arap dilbilgisi bu harflere güneş harfleri, ötekilere ay harfleri der.