İsim cümlesi: «olmak» fiili olmadan

Kanca

İki Arapça ifadeye bak: الْبَيْتُ الْكَبِيرُ ve الْبَيْتُ كَبِيرٌ. Aynı iki kelime, aynı sırayla. Birincisi «büyük ev» demektir, bir isim ve sıfatı; cümle değildir, bir şey söylemez. İkincisi ise «Ev büyük» demektir ve tam bir cümledir. Aradaki tek fark, ikinci kelimenin başındaki ال'dir. Türkçe bu farkı kelime sırasıyla kurar: «büyük ev» ile «ev büyük». Arapça sırayı değiştirmez; işi belirlilik yapar.

Önceki modülde pek çok cümle kurdun: أَنَا طَالِبٌ ، هِيَ مِصْرِيَّةٌ ، هُوَ مُعَلِّمٌ. Hiçbirinde «olmak» fiili yoktu. Bu derste o cümle türünün adını, parçalarını ve kuralını öğreneceksin. Arapçada bu yapının adı isim cümlesidir ve dilin en temel taşlarından biridir: gazete manşetlerinden günlük sohbete kadar her yerde onu göreceksin.

Anlatım

İki parça: mübteda ve haber

İsim cümlesi iki parçadan oluşur. Birincisi, hakkında bir şey söylenen şeydir; Arap dilbilgisinde buna الْمُبْتَدَأُ [al-mubtadaʾ] «başlanan» denir. İkincisi, onun hakkında söylenen şeydir; buna الْخَبَرُ [al-ḫabar] «haber» denir.

الْبَيْتُ كَبِيرٌ cümlesinde الْبَيْتُ mübteda, كَبِيرٌ haberdir. İkisi de ötre alır: mübteda tek bir ötreyle (belirli), haber ötre tenviniyle (belirsiz). Bu ötrelerin adını ve sistemini A2'nin iʿrâb modülünde göreceksin; şimdilik iki parçanın da ötre taşıdığını görmen yeter.

Türk dilbilgisi geleneği bu iki terimi Arapçadan almıştır. Osmanlıca grameri «mübteda» ve «haber» der; bugünkü Türkçedeki «haber» kelimesi de aynı kelimedir: bir şey hakkında verilen bilgi.

Belirlilik kuralı

İsim cümlesinin en önemli kuralı belirlilikle ilgilidir. Mübteda belirli, haber belirsiz olduğunda iki kelime bir cümle kurar: الْبَيْتُ كَبِيرٌ «Ev büyük». İkisi de belirli olduğunda ise bir tamlama kurar, cümle değil: الْبَيْتُ الْكَبِيرُ «büyük ev». Arapçada sıfat her zaman isimden sonra gelir; bu yüzden «büyük ev» ile «ev büyük» aynı sırayla yazılır ve onları ayıran ال'dir.

Son satır da bir tamlamadır: ikisi de belirsiz olduğu için «büyük bir ev» anlamına gelir. Cümle kurmak için mübtedayı belirli yapman gerekir.

Haberin türleri

Haber her zaman bir sıfat olmak zorunda değildir. Bir isim, bir yer bildiren ifade ya da bir zarf da olabilir.

Ayırma zamiri: iki belirli kelime

Bazen haber de belirli olmak zorundadır: «Bu, kitap» değil, «Bu, (o bildiğimiz) kitaptır» demek istersin. İki belirli kelime yan yana gelince tamlama sanılabileceği için araya bir zamir konur: هٰذَا هُوَ الْكِتَابُ [hâẕâ huwa l-kitâb] «İşte kitap bu». Bu zamire ayırma zamiri denir ve Türkçedeki vurgulu «-dır»ın işini görür. Bu dersin diyaloğunda ev sahibi Muṣṭafâ'nın ilk cümlesi tam bu yapıyı kullanıyor.

Yalnız şimdiki zaman

İsim cümlesi şimdiki zamanı anlatır: «Ev büyük» şu an için söylenmiş bir yargıdır. «Ev büyüktü» demek için Arapça bir fiile, كَانَ [kâna] «idi» fiiline başvurur. Bu fiil ve kardeşleri A2'nin ilk modülünde gelecek.

Türkçe ile karşılaştırma

Türk öğrenci için isim cümlesi şaşırtıcı biçimde tanıdıktır. Türkçede de «Ev büyük», «Öğretmen burada», «Kitap masada» cümlelerinde fiil yoktur; konuşma dilinde «-dır» eki çoğu zaman düşer. Kelime sırası da aynıdır: önce özne, sonra yüklem. Bu yüzden الْبَيْتُ كَبِيرٌ Türk kulağına doğal gelir.

Fark iki noktadadır. Birincisi kişidir: Türkçede birinci ve ikinci şahısta yüklem ek alır, «Öğrenciyim», «Öğrencisin». Arapçada ek yoktur; kişiyi zamir gösterir ve bu yüzden zamir söylenmek zorundadır: أَنَا طَالِبٌ ، أَنْتَ طَالِبٌ. İkincisi tamlama ile cümlenin ayrımıdır: Türkçe bunu kelime sırasıyla yapar («büyük ev» / «ev büyük»), Arapça ise belirlilikle (الْبَيْتُ الْكَبِيرُ / الْبَيْتُ كَبِيرٌ). Türk öğrencinin en sık hatası, «Ev büyük» demek isterken الْبَيْتُ الْكَبِيرُ yazmak ve farkında olmadan bir cümle yerine bir tamlama kurmaktır.

Bir de cinsiyet var: Arapçada haber olan sıfat mübtedanın cinsiyetine uyar. الْبَيْتُ كَبِيرٌ ama السَّيَّارَةُ كَبِيرَةٌ «Araba büyük». Türkçede «büyük» her isimle aynı kalır. Bu uyumun ayrıntısını sonraki iki derste, cinsiyet ve sıfat uyumu derslerinde göreceksin.

Örnekler

Her cümlede mübtedayı ve haberi bul; sonra haberin türünü söyle.

İlk iki örneği yan yana oku: aynı iki kelime, ikincisinde haberin başına ال eklenince cümle bir tamlamaya dönüşüyor. Yedinci ve sekizinci örneklerde ise haberin dişil mübtedaya uyduğunu görebilirsin: جَدِيدَةٌ ، سَاخِنَةٌ.

Örnek diyalog

Selim Kahire'de yeni bir eve taşınıyor. Ev sahibi Muṣṭafâ ona daireyi gezdiriyor.

Bu konuşmanın bütün cümleleri isim cümlesidir ve hiçbirinde fiil yok. Muṣṭafâ'nın ilk cümlesi ayırma zamirini kullanıyor: هٰذِهِ هِيَ الشَّقَّةُ. Öteki cümlelerde haber hep belirsiz bir sıfat: جَمِيلَةٌ ، كَبِيرَةٌ ، جَدِيدٌ ، قَرِيبَةٌ. «Maṭbaḫ» kelimesini Türkçeden tanıyorsun: H.21'deki «yer» kalıbından, «pişirilen yer», Türkçede «mutfak».

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. (a) cümle: «Kalem yeni»; (b) tamlama: «yeni kalem»; (c) tamlama: «yeni bir kalem».
2. الْمُعَلِّمُ هُنَا (haber bir zarf) ve الْكِتَابُ عَلَى الطَّاوِلَةِ (haber edat + isim).
3. أَنَا طَالِبٌ (kadın konuşuyorsa أَنَا طَالِبَةٌ). «-im» ekinin işini zamir أَنَا görüyor.
4. الْبَيْتُ جَمِيلٌ. Haberdeki ال kaldırıldı ve tenvin eklendi.

Özet kartı

1. İsim cümlesi iki parçadır: mübteda (hakkında konuşulan) ve haber (söylenen); arada fiil yoktur.
2. Mübteda çoğunlukla belirli, haber belirsizdir: الْبَيْتُ كَبِيرٌ «Ev büyük».
3. İki kelime de belirli ya da ikisi de belirsizse cümle değil tamlama olur: الْبَيْتُ الْكَبِيرُ «büyük ev».
4. Haber sıfat, isim, edat + isim ya da zarf olabilir.
5. İki belirli kelimeyi cümle yapmak için araya ayırma zamiri girer: هٰذَا هُوَ الْكِتَابُ.
6. İsim cümlesi şimdiki zamanı anlatır; geçmiş için A2'de كَانَ gelecek.

Sonraki derse köprü

Bu derste السَّيَّارَةُ جَدِيدَةٌ ve الشَّقَّةُ جَمِيلَةٌ gibi cümlelerde haberin sonuna bir ة eklendiğini gördük, ama sebebini hep sonraya bıraktık. Sonraki derste bu sebebe bakıyoruz: Arapçada her ismin bir cinsiyeti vardır, eril ya da dişil. Bir ismin cinsiyetini nasıl tanıyacağını, ة'siz dişil isimleri ve eşyalara verilen cinsiyetin ardındaki mantığı orada göreceksin.