Sklerotom, Miyotom ve Dermatom

Açılış

Altmış sekiz yaşında bir kadın, üç gündür göğsünün sağ yanında yanma ve batma şeklinde bir ağrı hissettiğini, giysisinin bile değmesine dayanamadığını söyleyerek aile hekimine gelir. O sabah ağrıyan bölgede kırmızı bir zemin üzerinde küme küme su kabarcıkları belirmiştir. Hekim kadının sırtından başlayıp göğsünün önüne doğru uzanan bu döküntünün bir kemer gibi kaburgaların doğrultusunu izlediğini ve tam göğüs kemiğinin ortasında, orta hatta durduğunu görür. Sol tarafta hiçbir şey yoktur. Hekim tanıyı muayene sırasında koyar: zona, yani su çiçeği virüsünün yıllar sonra yeniden etkinleşmesi. Döküntünün çizdiği sınır, tek bir omurilik sinirinin deride sorumlu olduğu şeridin sınırıdır.

Bir somit tek bir blok olarak mı kalır, yoksa kendi içinde farklı yapılara mı ayrılır? Omurilikten çıkan sinirler neden omurların ortasından değil arasından çıkar? Ve deride neden tek bir sinire ait şeritler vardır?

Bu derste ne olacak

Önce somitin kendi içinde, konumuna göre nasıl üç bölgeye ayrıldığını göreceğiz. Sonra kemik veren bölgenin neden ikiye bölünüp komşu bloklarla yeniden birleştiğini ve bu kaymanın hareket için neden gerekli olduğunu ele alacağız. Ardından kas veren bölgenin sırt ve gövde kaslarına nasıl ayrıldığını açıklayacağız. Son olarak derideki sinir şeritlerinin haritasını, bu haritanın sınırlarını ve zonanın bu haritayı nasıl görünür kıldığını inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Somitin içinde üç bölge

Ders 04-30'da paraksiyal mezodermin baştan kuyruğa doğru somitlere bölündüğünü gördük. Her somit kısa süre içinde kendi içinde de bölünür ve bölünme yine konuma göre olur.

Somitin notokorda ve sinir borusuna bakan iç-alt bölümü, sklerotom, gevşer ve hücreleri göç ederek notokordun ve sinir borusunun çevresini sarar. Bu hücreler omur cisimlerini, corpus vertebrae, omurların arka kemerlerini ve kaburgaları kuracaktır. Ders 04-24'te omurganın notokordun çevresinde kurulduğunu söylemiştik; çevreyi saran hücreler bunlardır.

Somitin dışa ve yüzeye bakan bölümü epitel düzenini bir süre daha korur. Bu bölümün kenarlarından ayrılan hücreler hemen altında bir kas tabakası, miyotomu, kurar. Geriye kalan, yüzeye en yakın bölüm dermatomdur ve sırt derisinin alt katmanını, bağ dokusunu verir.

Yerleşim işleri doğrudan açıklar: eksenin hemen yanındaki bölüm eksenin iskeletini, yüzeye bakan bölüm deriyi, ikisinin arasında kalan bölüm ise bu ikisi arasında hareketi sağlayacak kası kurar.

Yarım adım kayma

Sklerotomların omurları kurmasının en basit yolu, her sklerotomun bir omur vermesi olurdu. Öyle olmaz. Her sklerotom bir üst ve bir alt yarıya bölünür. Bir sklerotomun alt yarısı, hemen altındaki sklerotomun üst yarısıyla birleşir ve bir omur cismi oluşturur. Böylece her omur, iki somitin sınırına denk gelir. Özgün sklerotomun tam ortasında kalan hücreler ise iki omurun arasındaki yastığı, discus intervertebralis, kuran dokuya katılır.

Miyotom bu bölünmeye katılmaz. Bir somitten gelen kas bölümü, kendi somitinin hizasında kalır. Sonuç olarak kas dizisi ile omur dizisi yarım adım kaymış olur: her kas bölümü, iki komşu omurun arasındaki yastığın üstünden geçerek her iki omura birden tutunur.

Bu kayma bir rastlantı değil, hareketin ön koşuludur. Bir kas iki kemiği birbirine göre hareket ettirecekse ikisine birden bağlanmalıdır. Kas ile omur birebir hizalı olsaydı, her kas tek bir omurun karşısında kalır ve onu hiçbir şeye göre hareket ettiremezdi. Kayma sayesinde her kas bölümü iki omur arasında bir köprü kurar ve omurga bölüm bölüm bükülebilir.

Sinirler de kendi somitlerinin hizasında, kas bölümüne doğru büyür. Omurlar yarım adım kaydığı için her nervus spinalis iki omurun arasından çıkar. Somitlerin oluşumunu anlatırken açık bıraktığımız gözlemin cevabı budur: sinir kaymamıştır, omur kaymıştır.

Bu kaymanın yetişkinde sayılabilen bir izi vardır. Boyunda yedi omur, ama sekiz çift omurilik siniri bulunur. Kafatası ile ilk boyun omuru arasından bir sinir çıkar ve sonraki boyun sinirleri kendi numaralarını taşıyan omurun üstünden çıkar. Sekizinci boyun siniri son boyun omurunun altından çıkar; göğüs bölgesinden itibaren her sinir, kendi numarasını taşıyan omurun altından çıkar.

Sırt kasları ve gövde kasları

Miyotom da kendi içinde ikiye ayrılır. Sırta bakan küçük bölümü omurganın hemen iki yanındaki derin sırt kaslarını kurar; bu kasları omurilik sinirinin arkaya dönen dalı, ramus dorsalis, sinirlendirir. Öne ve yana bakan büyük bölümü ise gövde duvarının kaslarını, kaburgalar arasındaki kasları ve kol ile bacak kaslarını kurar; bunları sinirin öne dönen dalı, ramus ventralis, sinirlendirir.

Gövdede bölümlü düzen büyük ölçüde korunur: kaburgalar arasındaki kaslar ve bunları sinirlendiren sinirler hâlâ arka arkaya dizilir. Kol ve bacakta ise kas hücreleri doğdukları bölümden uzağa göç eder ve orada yeniden düzenlenir; tek bir kol kası birden çok bölümden katkı alabilir. Ama göç eden kas sinirini yanında götürür. Kas düzeni karışsa bile, sinir bağlantıları her kasın hangi bölümlerden geldiğinin kaydını taşır.

Klinik bağ: deride şerit şerit sinirler

Deri de aynı bölümlü düzenle sinirlenir. Her omurilik sinirinin duyusunu taşıdığı deri alanı, gövdede omurgadan başlayıp öne doğru, kaburgalar boyunca uzanan bir şerit gibidir. Göğüs kemiğinin ucunun hizası yaklaşık altıncı, göbeğin hizası yaklaşık onuncu göğüs sinirinin şerididir. Kol ve bacakta şeritler, uzuvların büyüme ve dönme hareketleri yüzünden uzayıp çarpılmıştır, ama sıraları korunur.

Bu harita keskin sınırlı bir ızgara değildir. Komşu şeritler birbirinin üzerine biner; bir deri noktasının duyusu çoğu zaman birden fazla sinirden gelir. Bu yüzden tek bir sinirin işlev görmemesi, keskin sınırlı tam bir duyusuzluk alanı oluşturmaz, çoğunlukla yalnızca azalmış bir duyu bırakır.

Zona bu haritayı görünür kılan hastalıktır. Su çiçeği geçiren bir kişide virüs, deriden duyu sinirleri boyunca geriye doğru ilerler ve omurilik sinirlerinin duyu düğümlerinde, ganglion sensorium nervi spinalis, uykuya geçer. Ders 04-29'da bu düğümlerin sinir borusunun kenarından göç eden hücrelerden kurulduğunu görmüştük. Yıllar sonra, çoğunlukla ileri yaşta ya da bağışıklık zayıfladığında, virüs tek bir düğümde yeniden etkinleşir ve o düğümün sinir lifleri boyunca deriye iner. Ağrı ve su kabarcıkları bu yüzden o sinirin deri şeridinde, tek tarafta ortaya çıkar ve orta hattı geçmez. Ağrı çoğu zaman döküntüden birkaç gün önce başlar ve kalp ya da safra kesesi kaynaklı bir ağrıyla karışabilir.

Zona yalnızca omurilik sinirlerinde değil, yüzün duyusunu taşıyan sinirlerde de görülebilir. Göz bölgesinin siniri, nervus ophthalmicus, tutulduğunda gözün kendisi de etkilenebilir ve bu durum göz hekiminin değerlendirmesini gerektirir. Burnun ucundaki kabarcıklar bu sinirin göze giden dalının da tutulmuş olabileceğine işaret eder, çünkü burun ucu ile gözün yüzeyi aynı sinir dalından duyu alır.

Kendin dene

Toparlayalım

• Somit konumuna göre üç bölgeye ayrılır: iç-alt bölüm sklerotom, ortadaki bölüm miyotom, yüzeye bakan bölüm dermatom.
• Sklerotom hücreleri notokordu ve sinir borusunu sarar; corpus vertebrae'yi, omur kemerlerini ve kaburgaları kurar.
• Her sklerotom ikiye bölünür; bir omur iki komşu sklerotomun yarımlarından kurulur, ortada kalan hücreler discus intervertebralis'e katılır.
• Kas dizisi omur dizisine göre yarım adım kaymıştır; her kas bölümü iki omura birden tutunur ve hareket bu sayede mümkündür.
• Sinirler kendi somitlerinin hizasında kaldığı için omurların arasından çıkar; boyunda yedi omura karşılık sekiz sinir bulunur.
• Derin sırt kaslarını ramus dorsalis, gövde ve uzuv kaslarını ramus ventralis sinirlendirir.
• Deri, binişen şeritler hâlinde bölümlü olarak sinirlenir; tek bir sinirin kaybı keskin sınırlı bir boşluk bırakmaz.
• Zonada virüs ganglion sensorium nervi spinalis'te uyanır ve tek taraflı, orta hattı geçmeyen bir şerit çizer.

Bu derste somitin içindeki bölünmeyi ve bölümlü düzenin yetişkindeki izlerini gördük. Bir sonraki derste nöral tüpün kapanmasına geri dönüyoruz: kapanma ortadan başlayıp iki yöne ilerlediği ve boru uçları kapanana kadar işini yapamadığı için, tamamlanmamış kalabilecek yerlerin neden tam olarak iki uç olduğunu, bu iki ucun neden çok farklı sonuçlar verdiğini ve kapanma penceresinin neden bu kadar erken olduğunu göreceğiz. Nöral Tüp Defektlerinin Anatomik Temeli.