Sırtın Bölgesel Haritası

Açılış

Türkçe sırtı zaten parçalara ayırır. Ense, kürek, bel ve kuyruk sokumu gündelik dilde ayrı yerlerdir; "belim ağrıyor" diyen biri iki kürek kemiğinin arasını göstermez. Anatomi bu sezgiyi daha sıkı bir dille yazar ve her parçaya uluslararası bir ad verir: kürek kemiğinin üstü regio scapularis, onun altı regio infrascapularis, bel regio lumbalis, kuyruk sokumunun üstündeki düz alan regio sacralis. Bu adların işi süs değildir. Bir muayene notunda "sağ infraskapular bölgede hassasiyet" yazdığında, notu okuyan başka bir hekim aynı avuç içi kadar alanı bulabilmelidir.

Sırt nerede başlar, nerede biter? Omurgadan mı ibarettir, yoksa yüzeyinde başka bir bölgeye ait yapılar da mı vardır? Ve bir bebeğin bel ile kuyruk sokumu arasındaki mavi-gri bir lekeyi değerlendirirken bölgeyi doğru adlandırmak hangi hatayı önler?

Bu derste ne olacak

Önce sırtın sınırlarını çizip komşu bölgelerden nasıl ayrıldığını göreceğiz. Sonra sırtı orta hat boyunca uzanan bir şerit ile iki yanda katlar hâlinde sıralanan bölgelere ayıracağız. Ardından bu haritanın üstünde iki ayrı kas grubunun çalıştığını, birinin gövdeye, ötekinin kola hizmet ettiğini inceleyeceğiz. Kasların kenarları arasında kalan küçük üçgenleri adlandırıp son olarak bölge adının bir muayene bulgusunu nasıl taşıdığını göreceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Sırtın sınırları

Sırtın üst sınırında boyun başlar. Başın arkasından omuz hizasına kadar inen ense, Terminologia Anatomica'da sırtın değil boynun bir bölgesidir ve regio cervicalis posterior adını taşır. Alt sınırda ise sakral bölgenin iki yanında kalça bölgesi, regio glutealis, yer alır; bu bölge gövdeye değil alt ekstremitenin bölgelerine sayılır. Sırt böylece yukarıda boyunla, aşağıda kalçayla komşu, gövdenin arka duvarı olarak kalır.

Yanlarda keskin bir sınır yoktur. Sırtın derisi ve kasları göğüs kafesinin yan yüzüne ve karın duvarının yanına kesintisiz devam eder. Bu yüzden konum tarif ederken bölge adlarının yanında dikey çizgiler de kullanılır. Arka orta hattan geçen linea mediana posterior, onun hemen yanından inen linea paravertebralis ve kürek kemiğinin üzerinden dikey olarak geçen linea scapularis bunların başlıcalarıdır. Bir bulgu "sağ skapular çizginin iki parmak içinde" diye yazıldığında, bölge adı alanı, çizgi ise o alandaki konumu verir.

Orta şerit ve iki yan

Haritanın omurgası orta hattaki vertebral bölgedir. Gray, omurganın deri altında hissedilen tek parçasının dikensi çıkıntıların uçları olduğunu yazar; bu uçlar başın arkasındaki çıkıntıdan sakrumun ortasına kadar inen bir oluğun dibinde sıralanır. Oluğun biçimi yol boyunca değişir: boyunda geniştir, göğüs hizasında sığlaşır ve öne eğilince kaybolur, belde derinleşir, sakrumda yassı bir alana açılır. Sırtın bölümleri Ders 06-34'te gördüğümüz omurga bölümlerinin izini bu biçimde deriye taşır.

Orta şeridin iki yanındaki bölgeler yukarıdan aşağıya dizilir. En üstte kürek kemiğinin üstünü örten skapular bölge vardır; altında, kaburgaların arka yüzü üzerinde infraskapular bölge uzanır. Kaburgalar bitince lomber bölge başlar ve kalça kemiğinin üst kenarına, crista iliaca'ya kadar iner. Bu son katın önemli bir özelliği vardır: burada gövdenin arka duvarını kemik değil, kaslar ve onları saran kalın bir fasya kurar. Orta hatta ise sakral bölge, lomber bölgenin altında iki kalça bölgesinin arasına sokulur.

Terminologia Anatomica bu bölgelerin bir kısmını sağlı sollu çift olarak, bir kısmını tek olarak kaydeder. Skapular, infraskapular ve lomber bölgelerin her birinin sağ ve sol karşılığı vardır; vertebral ve sakral bölgeler ise orta hattan geçtiği için tektir. Bu ayrım muayene notunda da işe yarar: "sol lomber bölge" bir yer gösterir, oysa vertebral bölge tek bir şerit olduğu için orta hattın bir yanındaki bulgu için çizgi adı kullanmak daha açıktır.

Haritanın iki sahibi

Sırtın yüzeyinde çalışan kasların çoğu omurgaya değil kola hizmet eder. Gray'e göre sırtın kendi kasları, kol kaslarının altında o kadar örtülü kalır ki yüzeyin biçimine çok az katkı verir. Üst ve orta sırtı musculus trapezius örter: kafatasının arkasından, ense bağından ve bütün göğüs omurlarının dikensi çıkıntılarından başlar, köprücük kemiğine ve kürek kemiğine tutunur. Alt sırtı ve beli musculus latissimus dorsi kaplar: alt altı göğüs omurundan, bel fasyası aracılığıyla bel ve sakrum omurlarından ve kalça kemiğinin kenarından başlar, kol kemiğine, humerus'a tutunur.

Bu kasların sinirleri de kolun düzenini izler. Trapezius'u kafa sinirlerinden biri olan aksesuar sinir ile üçüncü ve dördüncü boyun sinirleri, latissimus dorsi'yi ise kol ağından gelen torakodorsal sinir besler. Derinde, sakrumdan kafatasına kadar uzanan asıl sırt kasları başka bir kaynaktan, omurilik sinirlerinin arka dallarından sinir alır ve omurgayı dik tutar. Ders 01-04'te ayırdığımız iki bakış burada birleşir: bölgesel harita aynı avuç içi alanda hem gövdenin hem kolun yapılarını üst üste gösterir. Kürek kemiği hizasındaki bir ağrı bu yüzden omurgadan da omuzdan da gelebilir.

Kasların arasında kalan üçgenler

Kasların kenarları her yerde birbirine değmez ve arada küçük üçgen alanlar kalır. Trigonum auscultationis kürek kemiğinin arkasındadır: Gray onu yukarıda trapezius, aşağıda latissimus dorsi, yanda kürek kemiğinin iç kenarıyla sınırlar. Kollar göğsün önünde kavuşturulup gövde öne eğildiğinde altıncı ve yedinci kaburgaların bir kısmı ile aralarındaki boşluk doğrudan deri altına gelir. Bu alandan akciğer sesleri daha az kas katmanından geçerek dinlenebildiği için üçgen bu adı almıştır.

Belde, her bedende bulunmayan iki üçgen daha yer alır. Alttaki trigonum lumbale inferius, latissimus dorsi'nin dış kenarı ile karnın dış eğik kası arasında kalır; tabanını crista iliaca yapar. Üstteki trigonum lumbale superius yukarıda on ikinci kaburgayla sınırlanır ve tabanında bel fasyası vardır. Terminologia Anatomica'nın notuna göre bu üst üçgen, apselerin yüzeye ulaşabildiği ya da fıtığın oluşabildiği bir zayıf noktadır. Kas katmanının inceldiği bu noktalar, haritada ayrı adlarla işaretlenir.

Bölge adı muayenede neyi değiştirir

Bölge adı bir bulgunun yerini başkasına aktarmanın en kısa yoludur ve bazı bulgular yerleriyle anlam kazanır. Bebeklerde doğuştan bulunan mavi-gri lekeler, Moğol lekeleri, en sık sakrum ile kuyruk sokumu çevresinde ve bel bölgesinde görülür; Gupta ve Thappa 2013 derlemesine göre çoğu erken çocuklukta solar. Kolbe ve arkadaşları 2021'de bu lekelerin sıklığının farklı topluluklarda değiştiğini ve hem renkleri hem tipik yerleri nedeniyle çürükle karıştırılabildiğini bildirir. Amadasi ve arkadaşları 2025'te bu ayrımın koyu tenli çocuklarda özellikle dikkat istediğini vurgular. Lekenin sakral bölgede mi, yoksa omuz ya da kol gibi alışılmadık bir yerde mi olduğunu doğru adlandırmak ve doğumdan itibaren kayda geçirmek, gereksiz bir şüpheyi önleyen ilk adımdır. Ayrımı yapmak hekimin işidir; anatominin payı, yeri tartışmasız tarif edecek dili vermektir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Sırt gövdenin arka yüzüdür; yukarıda boynun regio cervicalis posterior'u, aşağıda alt ekstremiteye sayılan regio glutealis ile komşudur.
• Orta hatta tek regio vertebralis ve regio sacralis, iki yanda çift regio scapularis, regio infrascapularis ve regio lumbalis uzanır.
• Bölge adı alanı, linea mediana posterior, linea paravertebralis ve linea scapularis gibi çizgiler o alandaki konumu verir.
• Omurganın deri altında hissedilen tek parçası dikensi çıkıntıların uçlarıdır; sırt yüzeyinin çoğunu kola ait trapezius ve latissimus dorsi örter.
• Yüzeydeki kol kasları aksesuar ve torakodorsal sinirlerden, derin sırt kasları omurilik sinirlerinin arka dallarından sinir alır.
• Trigonum auscultationis ile iki bel üçgeni kas kenarları arasındaki ince noktalardır; bel üçgenleri her bedende bulunmaz.
• Bebeklerin sakral ve bel bölgesindeki Moğol lekeleri, yerleri doğru adlandırılıp kayda geçirildiğinde çürükten ayrılmaya başlanır.

Bu haritanın sınırları deri üzerinde ancak elle bulunabilen sabit noktalarla çizilir. Boyun ile göğsün birleştiği yerde öne çıkan dikensi çıkıntı, kürek kemiğinin sırtı ve alt açısı, kalça kemiğinin üst kenarı bu işaretlerin başında gelir; sıradaki konu, her birinin parmakla nasıl bulunduğu ve hangi omur hizasını gösterdiğidir. Sırtın Yüzey İşaretleri.