Dermal Papillalar ve Epidermal Sırtlar

Açılış

Seksen yaşındaki bir kadının torunu, büyükannesini koltuğa oturturken koluna hafifçe tutunur. Kolu bıraktığında, tutunduğu yerde derinin incecik bir parçası kalkmış, altından kırmızı, ıslak bir yüzey açılmıştır. Aynı tutuş genç birinin derisinde hiçbir iz bırakmazdı. Yaşlı derideki bu kolay yırtılmanın nedenlerinden biri gözle görülmez: epidermis ile dermis arasındaki girintili çıkıntılı sınır yıllar içinde düzleşmiştir. İki katmanın birbirine geçtiği yüzey küçülmüş, kenetlenme zayıflamıştır. Bu sınırı oluşturan yapıların, dermal papillaların ve epidermal sırtların, biçimi derinin ne kadar sağlam, iyi beslenen ve kendini yenileyebilen bir doku olduğunu belirler.

Dermal papilla ile epidermal sırt nasıl bir ilişki içindedir? Bu sınırın biçimi bölgeye ve yaşa göre nasıl değişir? Ve sınırın bozulması hangi hastalıklarda görülür?

Bu derste ne olacak

Önce dermal papillaların ve epidermal sırtların tek bir sınırın iki yüzü olduğunu ve üç boyutta nasıl bir biçim oluşturduklarını göreceğiz. Sonra mikroskop kesitinin yönünün bu biçimi nasıl farklı gösterdiğini ele alacağız. Ardından sınırın bölgeye ve yaşa göre değişimini açıklayacağız. Son olarak sınırın bozulduğu iki durumu, yaşlı derideki yırtıkları ve liken planusu inceleyeceğiz.

Sıfır noktası

Mekanizma

Tek sınırın iki yüzü

Ders 05-09'da dermisin üst bölümünün epidermise doğru uzanan çıkıntılarını, papillae dermis'i gördük. Bu çıkıntıların arasındaki boşluklara epidermis iner ve epidermal sırtları oluşturur. İki yapı bir tarağın dişleri gibi birbirine geçer: bir yüzün çıkıntısı ötekinin girintisidir. Dermal papilla ile epidermal sırt ayrı yapılar değil, aynı sınırın dermisten ve epidermisten bakıldığında görülen iki yüzüdür.

Üç boyutta epidermal sırtlar tek tek sivri çubuklar değil, birbirine bağlanan duvarlardan oluşan bir ağdır. Dermal papillalar da bu ağın gözeneklerinden yukarı doğru yükselen tümseklerdir. Ders 05-04'te gördüğümüz kalın deride sırtlar paralel hatlar boyunca dizilir; yüzeydeki sürtünme sırtları bu düzenin yansımasıdır. İnce deride ise düzen daha düzensiz ve sığdır.

Kesit yönü

Mikroskopta deri, ince bir dilim hâlinde kesilerek incelenir. Kesitin yönü, sınırın nasıl görüneceğini belirler. Kalın derinin paralel sırtlarına dik kesilen bir dilimde epidermal sırtlar dişler gibi, aralarındaki papillalar tümsekler gibi görünür. Sırtlara paralel kesilen bir dilimde ise epidermis kalın, düz bir bant gibi görünebilir ve papillalar ayrı adacıklar hâlinde kesilir.

Deriye yüzeye paralel, yatay kesitler de yapılır. Bu kesitlerde epidermal sırtlar bir bal peteğinin duvarları gibi, papillalar da gözeneklerin içindeki yuvarlak adacıklar gibi görünür. Aynı yapının kesit yönüne göre bu kadar farklı görünmesi, mikroskop görüntülerini yorumlarken üç boyutlu biçimin akılda tutulmasını gerektirir. Kıl kökünün dibindeki papilla ise adı benzese de farklı bir yapıdır ve kıl bölümünde ele alınacaktır.

Kesit yönü tanıda da önem taşır. Deriden alınan bir biyopsi parçası yüzeye dik değil de eğik kesildiğinde epidermis olduğundan kalın görünebilir ve sırtların arası kopmuş adacıklar gibi görünebilir. Patologlar bu yüzden parçanın yönünü dikkate alır ve gerektiğinde parçayı yeniden, doğru açıyla keserek inceler. Bir deri tümörünün ne kadar derine indiğinin ölçülmesi gibi kararlar da doğru yönde alınmış kesitlere dayanır.

Bölge, yaş ve güneş

Sırtların derinliği ve yoğunluğu bölgeden bölgeye değişir. Avuç içi ve ayak tabanında sırtlar derin ve sıktır; sırtın ve karnın derisinde daha sığdır. Sırtlar ne kadar derin ve sıksa epidermis ile dermis arasındaki temas yüzeyi o kadar büyür. Bu yüzey hem beslenmenin geçtiği hem de iki katmanı kenetleyen yüzeydir.

Ders 05-06'da bölünen hücrelerin stratum basale'de bulunduğunu gördük. Bazal katman bu dalgalı sınır boyunca uzandığı için, sınır uzadıkça aynı deri alanının altında daha çok bazal hücre yer alır. Bazı bölgelerde uzun süre bölünme yeteneğini koruyan kök hücrelerin sırtların belirli kesimlerinde, örneğin tabanlarında ya da papillaların tepelerinde toplandığı bildirilmiştir; bu düzen bölgeden bölgeye farklılık gösterir.

Yaşla birlikte sınır belirgin biçimde düzleşir. Papillalar kısalır, sırtlar sığlaşır ve temas yüzeyi küçülür. Güneşe uzun yıllar açık kalan deride bu düzleşme daha da belirgindir. Düzleşen sınır daha az kenetlenir, epidermis daha az beslenir ve yenilenme yavaşlar; yaşlı derinin kolay yırtılması ve yavaş iyileşmesi bu değişikliklerle yakından ilişkilidir.

Klinik bağ: deri yırtıkları ve liken planus

Deri yırtıkları özellikle yaşlıların önkol ve el sırtında görülür. Bir tutma, bir yatağa çarpma ya da bir bandın çıkarılması bile epidermisi ve dermisin üst kısmını alttan ayırabilir. Düzleşmiş sınırın yanında dermisin incelmesi ve uzun süre kullanılan kortikosteroidler de bu riski artırır. Bakımda deriye bant yapıştırmaktan kaçınmak, hastayı kolundan çekerek değil vücudundan destekleyerek kaldırmak bu yüzden önerilir.

Liken planusta bağışıklık sisteminin hücreleri dermoepidermal bileşkenin hemen altında toplanır ve bazal katmanın hücrelerine saldırır. Bazal hücreler zarar gördükçe sınır bozulur; mikroskopta epidermal sırtlar sivri, testere dişine benzer bir biçim alır ve bazal katmanda ölmüş keratinositler görülür. Deride mor, parlak, çokgen biçimli, kaşıntılı kabarıklıklar oluşur ve üzerlerinde ince beyaz çizgiler görülebilir; ağız içinde de beyaz, dantel gibi çizgiler bulunabilir. Hastalığın derideki görünümü, bu dalgalı sınırın ve bazal katmanın ne kadar hassas bir denge içinde olduğunu gösterir.

Kendin dene

Toparlayalım

• Dermal papillalar ve epidermal sırtlar, epidermis ile dermis arasındaki tek bir sınırın karşılıklı iki yüzüdür.
• Üç boyutta epidermal sırtlar birbirine bağlı bir ağ, papillalar bu ağın gözeneklerinden yükselen tümseklerdir.
• Mikroskop kesitinin yönü sınırın dişler, bant ya da petek gibi görünmesini belirler.
• Sırtlar avuç içi ve tabanda derin ve sıktır; derinleştikçe temas yüzeyi ve bazal hücre sayısı artar.
• Yaşla ve güneşle sınır düzleşir; kenetlenme, beslenme ve yenilenme zayıflar.
• Yaşlılarda hafif çekme deri yırtıklarına yol açabilir; bakımda bant ve çekerek kaldırmadan kaçınılır.
• Liken planusta bazal katman hedef alınır ve sırtlar testere dişi biçimini alır.

Bu derste epidermis ile dermis arasındaki sınırın biçimini ve bozulmasını gördük. Bir sonraki derste bu katman haritasını bir yaralanmanın derinliğini okumak için kullanacağız: yüzeysel bir sıyrık ile derin bir yaranın neden farklı iyileştiğini ve epidermisi yeniden kuracak hücrelerin her derinlikte nereden geldiğini göreceğiz. Deri Bariyeri ve Yaralanma Derinliği.