Çağdaş yazarlar

Kanca

Bir kitapçının vitrininde "Deutscher Buchpreis" etiketli bir roman görüyorsun. Yazarı, çocukken savaştan kaçıp Almanya'ya gelmiş biri; kitap da onun kökeni, dili ve hatıraları üzerine. Rafın bir başka köşesinde, Türkiye'den gelip Almancayı yetişkinken öğrenen bir yazarın kitabı duruyor ve kapağındaki etiket onun Almanya'nın en saygın edebiyat ödülünü aldığını söylüyor. Birkaç raf ötede Nobel ödüllü yazarların kitapları sıralanmış. Hangisinden başlayacağını bilmiyorsun; bir arkadaşına bir kitabı anlatmaya çalıştığında da doğru kelimeleri bulamıyorsun.

C2.5'te yirminci yüzyılın başındaki üç büyük adı gördük. Bu derste 1945'ten bugüne uzanan Almanca edebiyatın ana çizgilerini, birkaç önemli yazarı ve ödülü, göçün edebiyata kattığı sesleri tanıyacağız. Ama asıl amaç bir isim listesi ezberlemek değil: bir kitap hakkında Almanca konuşabilmek, bir tanıtım yazısını ya da eleştiriyi anlayabilmek ve kendi okuma deneyimini aktarabilmek.

Anlatım

Savaş sonrası: yıkıntıdan yeniden

1945'ten sonraki ilk yıllarda Almanca edebiyat, savaşın ve Nazi döneminin yarattığı yıkımla yüzleşmeye çalıştı. Bu dönemin kısa, sade ve süssüz öykülerine "Trümmerliteratur" (yıkıntı edebiyatı) denir; kısa öykü (Kurzgeschichte) türü bu yıllarda Almancada yaygınlaştı. 1947'de kurulan ve genç yazarları bir araya getiren "Gruppe 47", savaş sonrası edebiyatın en etkili buluşma yeri oldu.

Bu kuşaktan iki yazar Nobel Edebiyat Ödülü aldı: Heinrich Böll 1972'de, Günter Grass 1999'da. Grass'ın 1959'da yayımlanan "Die Blechtrommel" (Teneke Trampet) romanı, büyümeyi reddeden bir çocuğun gözünden Nazi dönemini anlatır ve savaş sonrası Alman romanının en bilinen eserlerinden biridir. Avusturya'dan Elfriede Jelinek 2004'te, Peter Handke 2019'da Nobel aldı; Romanya'daki Almanca konuşan azınlıktan gelen Herta Müller ise 2009'da ödüllendirildi.

Bugünün romanı

Günümüz Almanca edebiyatı çok çeşitlidir: tarihsel romanlar, aile hikâyeleri, toplumsal romanlar, polisiye ve bilimkurgu yan yanadır. Daniel Kehlmann'ın 2005'te yayımlanan "Die Vermessung der Welt" (Dünyanın Ölçümü) romanı, iki bilim insanının hayatını ironik bir dille anlatarak yurt içinde ve dışında geniş bir okur kitlesine ulaştı. Her yıl Frankfurt Kitap Fuarı'nın açılışında verilen "Deutscher Buchpreis" (Alman Kitap Ödülü), yılın Almanca romanını seçer ve kitapçı vitrinlerinde en çok görülen etiketlerden biridir.

Bir C2 okuru için çağdaş roman, klasiklerden farklı bir zorluk taşır. Dil bugünün dilidir, ama gündelik konuşma, argo, bölgesel renkler ve iç ses edebî anlatının içine karışır. C1.17'deki dil seviyeleri ve C1.20'deki ağızlar, burada bir yazarın karakterlerini nasıl konuşturduğunu anlamak için birer araca dönüşür.

Göçün edebiyata kattığı sesler

Almanca edebiyatın son elli yılının en önemli gelişmelerinden biri, Almancayı sonradan öğrenen ya da evde başka bir dil konuşarak yetişen yazarların sesidir. Robert Bosch Vakfı'nın verdiği Adelbert-von-Chamisso Ödülü, uzun yıllar boyunca ana dili Almanca olmayan Almanca yazarları ödüllendirdi; ödül 2017'de son kez verildi ve vakıf, bu yazarların artık Almanca edebiyatın doğal bir parçası olduğunu gerekçe gösterdi.

Türkiye'den gelen yazarlar bu tarihin önemli bir parçasıdır. Emine Sevgi Özdamar, 1991'de Ingeborg-Bachmann Ödülü'nü, 2022'de ise Almanca edebiyatın en saygın ödüllerinden biri olan Georg-Büchner Ödülü'nü aldı. Özdamar'ın dili, Türkçeden birebir çevrilmiş imgeler ve deyimlerle Almancaya yeni bir ses katar; "Mutterzunge" (Ana Dili, 1990) adlı kitabı da iki dil arasındaki bu gerilimi başlığında taşır. Feridun Zaimoğlu'nun 1995'te yayımlanan "Kanak Sprak" kitabı, Almanya'da büyüyen gençlerin sokak dilini edebiyata taşıdı. Bosna'dan gelen Saša Stanišić ise 2019'da kökeni, kaçışı ve belleği anlatan "Herkunft" (Köken) kitabıyla Deutscher Buchpreis'i kazandı.

Bir kitap hakkında konuşmak

Bir kitabı anlatmanın Almancada yerleşik bir dili vardır. Türü adlandırmak için: "Roman" (roman), "Erzählung" (anlatı, uzun öykü), "Novelle" (tek bir olaya odaklanan uzun öykü), "Kurzgeschichte" (kısa öykü), "Gedichtband" (şiir kitabı). Anlatıcıyı adlandırmak için: "Ich-Erzähler" (birinci tekil anlatıcı), "allwissender Erzähler" (her şeyi bilen anlatıcı). Yazarın kendi hayatından yola çıkan ama kurgu içeren metinlere "autofiktional" (otokurgusal) denir; Stanišić'in "Herkunft"u böyle tanımlanır.

İçeriği ve etkisini anlatmak için C1.10 ve C1.11'deki kalıplar genişler: "Der Roman erzählt die Geschichte von …" (Roman … hikâyesini anlatır), "Die Autorin verarbeitet in dem Buch …" (Yazar kitapta … konusunu işler), "Besonders beeindruckt hat mich …" (Beni özellikle etkileyen …), "Die Sprache ist …" (Dili … dir). Kişisel bir değerlendirme için ölçülü ve gerekçeli ol: "Ich fand den Anfang etwas langatmig, aber …" (Başlangıcı biraz uzun buldum, ama …).

Örnekler

Örneklerin her biri bir kitap tanıtımında ayrı bir iş görür: hangisi türü, hangisi içeriği, hangisi yazarı, hangisi değerlendirmeyi anlatıyor?

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Die Blechtrommel – Günter Grass; Die Vermessung der Welt – Daniel Kehlmann; Herkunft – Saša Stanišić; Kanak Sprak – Feridun Zaimoğlu; Mutterzunge – Emine Sevgi Özdamar.
2. (a) Roman; (b) Kurzgeschichte; (c) autofiktionaler Roman ya da autofiktionaler Text.
3. "Herta Müller ist eine berühmte Autorin aus Rumänien."
4. Örnek: "Das Buch ist ein Roman über eine Familie in Istanbul. Er erzählt aus der Sicht der jüngsten Tochter, wie sich die Stadt verändert. Besonders beeindruckt hat mich die ruhige, genaue Sprache."
5. Örnek: "Trümmerliteratur nennt man die Literatur der ersten Nachkriegsjahre nach 1945. Sie beschreibt in einer knappen, nüchternen Sprache die Zerstörung und die Not dieser Zeit."

Özet kartı

1. 1945 sonrası: Trümmerliteratur, Kurzgeschichte, Gruppe 47.
2. Nobel: Böll 1972, Grass 1999, Jelinek 2004, Herta Müller 2009, Handke 2019.
3. Bugün: Kehlmann (Die Vermessung der Welt); Deutscher Buchpreis her yıl Frankfurt Kitap Fuarı'nda.
4. Göç ve edebiyat: Chamisso-Preis (2017'ye kadar); Özdamar (Bachmann 1991, Büchner 2022), Zaimoğlu, Stanišić (Herkunft, 2019).
5. Kitap dili: Roman, Erzählung, Novelle, Kurzgeschichte; Ich-Erzähler, autofiktional; erzählt die Geschichte von, verarbeitet, beeindruckt.
6. Kadın yazar: Autorin; kitabı etiketle değil, anlattığıyla tanıt.

Sonraki derse köprü

Kehlmann'ın bilim insanlarını anlatan ironik dili, Zaimoğlu'nun sokak dilinden aldığı sertlik, Özdamar'ın Türkçeden taşınan imgeleri: çağdaş edebiyatın büyük kısmı, dilin kelimenin tam anlamıyla söylediğiyle kastettiği arasındaki boşlukta oynar. Aynı boşluk gündelik konuşmada da her gün karşımıza çıkar. Sıradaki derste espri ve ironiye geçiyoruz: Almanca mizahın mekanizmaları, kelime oyunları, kuru mizah ve ironiyi tanımanın ipuçları.