İsviçre Almancası

Kanca

Zürih'te bir sigorta şirketinde işe başladın. Sabah toplantısında herkes Almanca konuşuyor, ama sen cümlelerin ancak yarısını yakalıyorsun: "Mir händ das scho bschproche", "Chunsch au mit?" Sunumda ise slaytlardaki metin tamamen tanıdık: kusursuz bir standart Almanca, yalnız "Strasse" ve "gross" kelimelerinde ß yerine çift s var. Toplantıdan sonra bir meslektaş yanına geliyor ve seninle hiç zorlanmadan standart Almancaya geçiyor: "Kommen Sie auch mit zum Mittagessen? Wir gehen mit dem Velo." Aynı insan, aynı gün, iki farklı Almanca. İsviçre'de bu bir istisna değil, gündelik hayatın kendisi.

Önceki derste Avusturyalıların standart ile ağız arasında duruma göre kaydığını gördük. Alp ülkesinin Almanca konuşan kantonlarında durum daha keskindir: iki ayrı katman neredeyse ayrı işler görür. Bu derste bu iki katmanlı düzeni, İsviçre standart Almancasının kelime ve yazım özelliklerini, İsviçre ağızlarının kulağa gelen birkaç temel farkını ve bu ortamda bir yabancının nasıl yol bulacağını ele alacağız.

Anlatım

İki katman: Mundart ve Schriftdeutsch

İsviçre'nin Almanca konuşulan bölgesinde gündelik konuşmanın dili İsviçre Almancası ağızlarıdır (Schweizerdeutsch, yerel adıyla Mundart ya da Dialekt). Bu ağızlar yalnız köylerde ya da evde değil, iş yerinde, üniversitede, bankada, belediyede, radyo ve televizyonun pek çok programında da konuşulur; toplumsal sınıf ya da eğitim düzeyiyle bağlantılı değildir. Bir banka müdürü de bir çiftçi de gündelik hayatta kendi bölgesinin ağzını konuşur.

Yazının, okulun, haber bültenlerinin, resmî metinlerin ve parlamentonun büyük kısmının dili ise İsviçre standart Almancasıdır (Schweizer Hochdeutsch, halk arasında sık sık Schriftdeutsch, yani "yazı Almancası"). Dilbilimciler bu düzene, iki dil biçiminin toplumda ayrı işlevler üstlendiği durumu anlatan bir terimle, diglossi (Diglossie) der. İsviçre'deki durum çoğu zaman "ortama bağlı diglossi" diye tanımlanır: kabaca, konuşmada ağız, yazıda standart. Bu çizgi son yıllarda bir yerde bulanıklaştı: gençler kısa mesajlarda ve sosyal medyada ağızlarını da yazıyor, hem de her biri kendi yazımıyla.

Bu yüzden İsviçreliler için standart Almanca anadillerine çok yakın ama yine de biraz "okul dili" gibidir. Pek çoğu standart Almancayı akıcı konuşur, ama bunu bir yabancıyla ya da Almanya'dan gelen biriyle konuşurken yapar ve bazıları bu dilde kendini ağızlarındaki kadar rahat hissetmez. Kancadaki meslektaşın geçişi, bu yüzden bir nezaket jestidir.

İsviçre standart Almancası: yazım ve kelimeler

İsviçre standart Almancasının en görünür yazım farkı ß harfinin yokluğudur. G.2'de gördüğün "Strasse" yazımının arkasında bir tarih var: İsviçre kantonları 1930'ların sonundan itibaren okullarda ß öğretmeyi bıraktı; en kalabalık kanton olan Zürih bunu 1938'in başında yaptı. Ülkenin köklü gazetesi Neue Zürcher Zeitung da 1974'te ß'yi bırakan son İsviçre gazetesi oldu. Bugün İsviçre'de "gross", "Strasse", "Fuss" yazılır ve resmî yazım kuralları da bu kullanımı tanır.

Kelime hazinesinde İsviçre'ye özgü standart kelimelere "Helvetismen" denir. Bunların bir kısmı Fransızcadan gelir ve ülkenin çok dilli yapısını yansıtır: "Velo" (Fahrrad, bisiklet), "Trottoir" (Gehsteig, kaldırım), "Perron" (Bahnsteig, peron), "Billett" (Fahrkarte, bilet), "Glace" (Speiseeis, dondurma), "Poulet" (Hähnchen, piliç). Teşekkür için "Merci" ya da "Merci vielmal" gündelik ve yaygındır. Bazı fiiller "-ieren" ekiyle kurulur: "parkieren" (parken), "grillieren" (grillen). Günlük hayatta sık duyacağın başka kelimeler: "Znüni" (sabah dokuz civarındaki ara öğün), "Estrich" (Dachboden, tavan arası), "Spital" (hastane).

Artikelde de küçük sapmalar görülür: "das Tram" (Almanya'da die Straßenbahn ya da die Tram), "der Match" (Almanya'da çoğunlukla das Match), "das E-Mail". Para birimi İsviçre frangıdır; "ein Franken" yüz "Rappen"a bölünür.

Ağızlar: kulağa gelen birkaç fark

İsviçre ağızlarının tamamını öğrenmek bir yabancının ilk hedefi değildir; ama birkaç temel farkı tanımak, anlamayı hızla artırır. Kelime başındaki "k" çoğu zaman gırtlaktan gelen bir [hh] sesine döner: "Kind" [hhint], "kommen" yerine "cho". Ağızlarda Präteritum neredeyse tamamen yoktur; geçmiş her zaman Perfekt'le anlatılır. "Ich habe" yerine "ich ha", "wir haben" yerine "mir händ" gibi kısa biçimler duyulur. Uzun "ii", "uu" ünlüleri eski biçimlerini korur: standart "Haus" ağızda çoğu zaman [huus], "Zeit" [tsiit] olur. Küçültme eki "-li"dir: "Hüsli" (küçük ev), "Müesli" (bugün bütün dünyada bilinen kahvaltılık yulaf karışımının adı da buradan gelir).

Bu ağızlar kantondan kantona belirgin biçimde değişir. Bernliler "Grüessech" diye selamlar, Zürihliler "Grüezi"; Basel'in, Zürih'in, Bern'in, Valais'nin ağızları birbirinden kolayca ayırt edilir ve İsviçreliler bir konuşanın nereli olduğunu çoğu zaman ilk cümlede anlar. Yemek öncesi "E Guete" (Afiyet olsun), veda için "Uf Widerluege" ya da gündelik "Ciao", "Tschüss", "Adieu" duyulur.

Telaffuz: İsviçre standart Almancası

İsviçreliler standart Almanca konuştuğunda da bazı telaffuz özellikleri belirgindir. "ch" harfi, Almanya standardında "i", "e" gibi ünlülerden sonra yumuşak bir [h] olarak okunurken, İsviçre'de her konumda gırtlaktan gelen [hh] sesiyle okunur: "ich" [ihh], "nicht" [nihht]. Fransızcadan gelen kelimelerde vurgu çoğu zaman ilk heceye kayar: "Büro" [BÜÜ-ro], "Billett" [Bİ-let]. Konuşma temposu genellikle Almanya standardından daha yavaş ve heceler daha belirgindir; bu, dinleyen bir yabancı için bir avantajdır.

Bir yabancı nasıl yol bulur?

İsviçre'de yaşayan ya da çalışan bir yabancı için gerçekçi yol iki basamaklıdır. Önce kendi konuşman için standart Almanca yeterlidir; kimse senden ağız konuşmanı beklemez ve standart Almancayla her yerde işini görürsün. İkinci basamak, ağızları anlamaya çalışmaktır: toplantılarda, kahve molalarında ve komşularla sohbette asıl konuşma ağızla döner. Pek çok şehirde yabancılar için İsviçre Almancası anlama kursları vardır. Bir İsviçreliye "Können wir bitte Hochdeutsch sprechen?" demek kaba değildir; çoğu kişi hemen geçer, ama birkaç dakika sonra ağzına geri dönebilir. Kibarca yeniden sormak da olağandır.

Örnekler

Her örnekte İsviçre standardına ait kelimeyi işaretle ve Almanya'da nasıl söylendiğini düşün.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Fahrrad, Bahnsteig, Gehsteig, (Speise)eis, parken.
2. "Die Strasse ist gross und der Fuss tut weh."
3. (a) standart Almanca; (b) Mundart; (c) standart Almanca; (d) çoğu zaman yazılmış Mundart.
4. ich [ihh], nicht [nihht].
5. Örnek: "Entschuldigung, mein Schweizerdeutsch ist noch nicht so gut. Könnten wir vielleicht Hochdeutsch sprechen?"

Özet kartı

1. Diglossi: konuşmada Mundart (her ortam, her kesim), yazıda, okulda, haberde standart Almanca.
2. Yazımda ß yok: Zürih okulları 1938, NZZ 1974; "Strasse", "gross".
3. Helvetismen: Velo, Perron, Billett, Trottoir, Glace, Poulet, Merci; parkieren; das Tram.
4. Ağızlarda: k → [hh] (Chind, cho), Präteritum yok, -li küçültme eki, Grüezi/Grüessech.
5. Telaffuz: ch her yerde [hh]; Fransızca kökenli kelimelerde vurgu başta; tempo daha yavaş.
6. Yabancı için: konuşurken standart yeter; ağızları anlamaya çalış; "Können wir Hochdeutsch sprechen?" kaba değildir.

Sonraki derse köprü

İsviçre'de ağız gündelik hayatın merkezinde duruyor; Almanya'da ise tablo bölgeden bölgeye değişir. Kuzeyde Plattdeutsch denizcilerin ve köylerin eski diliyken güneyde Bavyera ağzı festivallerden belediye binalarına kadar her yerde duyulabilir; Saksonya'nın, Svabya'nın, Köln'ün ağızları ise konuşanlarını ilk cümlede ele verir. Sıradaki derste Almanya'daki lehçelere giriş yapıyoruz: başlıca ağız bölgeleri, onları ayıran birkaç ses özelliği ve standart dil ile ağız arasındaki gündelik ilişki.