Edatlı fiiller (warten auf, denken an…)

Kanca

Uzakta yaşayan bir arkadaşına akşam bir mesaj yazıyorsun. "Seni çok düşünüyorum" demek istiyorsun ve cümle şöyle çıkıyor: "Ich denke oft über dich." Arkadaşın gülen bir yüzle cevap veriyor: "Über mich? Was denkst du denn über mich?" Sen ise onu özlediğini, aklından çıkmadığını söylemek istemiştin. Almancada bunun için "denken an" kullanılır: "Ich denke oft an dich." "denken über" ise biri hakkında bir görüşü, bir yargıyı anlatır.

Almancada pek çok fiil sabit bir edatla çalışır; o edat fiilin bir parçası gibidir. Edatı değiştirmek anlamı değiştirir, edatı düşürmek cümleyi bozar. Üstelik edat çoğu zaman Türkçedeki hâl ekinden tahmin edilemez: "beklemek" belirtme hâli ister ("otobüsü beklemek"), ama Almancada "warten auf" + Akkusativ kullanılır. B1.15'te bu fiillerin birkaçını ilgi cümlelerinde gördün; bu derste onları sistemli biçimde ele alacağız.

Anlatım

Edat fiilin parçasıdır

"warten" (beklemek) fiili, neyi beklediğini söylemek için "auf" edatını ister: "Ich warte auf den Bus" (Otobüsü bekliyorum). "denken" (düşünmek), birini ya da bir şeyi aklında tutmak anlamında "an" ister: "Ich denke an meine Familie" (Ailemi düşünüyorum). "sich interessieren" (ilgilenmek), A2.30'dan hatırladığın gibi "für" ister: "Ich interessiere mich für Geschichte."

Bu edatların çoğu kendi temel anlamını kaybetmiştir. "auf" normalde "üstünde" demektir, ama "warten auf" kalıbında böyle bir anlam yoktur. Bu yüzden edatı mantıkla bulmaya çalışmak çoğu zaman işe yaramaz; fiili, edatı ve edatın istediği hâli birlikte öğrenmek gerekir.

Hangi hâl?

Edatın ardından gelen hâl, edatın kendi kuralına bağlıdır. "für", "um" ve "gegen" her zaman Akkusativ, "mit", "von", "zu", "nach", "bei" ve "aus" her zaman Dativ ister; A2.10 ve A2.11'deki listeler burada da geçerlidir. "sich kümmern um" + Akkusativ (ilgilenmek, bakmak), "abhängen von" + Dativ (bağlı olmak), "sich beschäftigen mit" + Dativ (uğraşmak).

Zorluk, A2.12'deki iki yönlü edatlardadır: "an", "auf", "über", "vor", "in", "unter". Edatlı fiillerde bunların hâli yer ya da yön anlamına göre değil, kalıba göre belirlenir. Yine de işe yarayan bir eğilim vardır: "über" bu kalıplarda neredeyse her zaman Akkusativ, "auf" çoğunlukla Akkusativ, "vor" ve "unter" çoğunlukla Dativ ister. "an" ise ikiye ayrılır: "denken an", "sich erinnern an", "sich gewöhnen an" Akkusativ; "teilnehmen an", "arbeiten an", "leiden an" Dativ alır.

En sık kalıplar

Aşağıdaki tablo günlük dilde en sık karşılaşacağın edatlı fiilleri Türkçe karşılıklarıyla birlikte toplar. Türkçe sütununa dikkat et: hâl ekleri Almancadaki edatla neredeyse hiç örtüşmez.

sich freuen auf mı, über mı?

Bu çift özellikle sık karışır ve ayrımı zaman belirler. "sich freuen auf" henüz gelmemiş bir şey için duyulan sevinçtir; Türkçede "dört gözle beklemek", "sabırsızlıkla beklemek": "Ich freue mich auf den Urlaub" (Tatili dört gözle bekliyorum). "sich freuen über" ise olmuş ya da şu an olan bir şeye sevinmektir: "Ich freue mich über deinen Besuch" (Ziyaretine seviniyorum). Aynı ayrım "denken an" ile "denken über" arasında da vardır: "an" birini ya da bir şeyi aklında tutmak, "über" onun hakkında bir görüş sahibi olmaktır: "Was denkst du über den Vorschlag?" (Öneri hakkında ne düşünüyorsun?).

Nasıl öğrenmeli?

Edatlı fiilleri tek kelime olarak değil, bir örnek cümleyle ve üçlü olarak kaydet: fiil, edat, hâl. "warten auf + A: Ich warte auf den Bus." Kelime defterinde (G.7) bir sütunu yalnızca bu üçlülere ayırmak işe yarar. Edata göre gruplamak da hafızayı kolaylaştırır: "auf" ile gelenler (warten, sich freuen, sich konzentrieren, sich verlassen, achten), "an" ile gelenler (denken, sich erinnern, sich gewöhnen, teilnehmen). Bir fiili yeni öğrendiğinde, sözlükteki örnek cümlede hangi edatla geldiğine bakmayı alışkanlık hâline getir.

Örnekler

Her örnekte fiilin edatını ve edatın ardından gelen hâli bul.

Üçüncü ve dördüncü örnekler "sich freuen" fiilinin iki yüzünü gösterir: "auf" gelecekteki hafta sonuna, "über" alınmış çiçeklere yöneliktir. Altıncı örnekte "vor" Dativ ister; bu yüzden "großen Hunden" Dativ çoğul "-n" ekini taşır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Ich warte auf die Antwort." (auf + Akkusativ)
2. "Wir freuen uns auf die Hochzeit nächsten Monat." (gelecek) "Er freut sich über die gute Note." (olmuş)
3. "Sie hat Angst vor der Prüfung. Er nimmt an dem Treffen teil." (vor ve teilnehmen an: Dativ)
4. "Wer kümmert sich um die Katze? Ich habe mich noch nicht an das Wetter hier gewöhnt."
5. "Das hängt vom Preis ab. Ich denke jeden Tag an dich."

Özet kartı

1. Edat fiilin parçasıdır: fiil + edat + hâl birlikte öğrenilir (warten auf + A).
2. Edat Türkçedeki hâl ekinden tahmin edilemez: beklemek → warten auf, korkmak → Angst haben vor.
3. für/um → Akk; mit/von/zu/bei → Dat; über hep Akk, auf çoğunlukla Akk, vor/unter çoğunlukla Dat.
4. an: denken, sich erinnern, sich gewöhnen → Akk; teilnehmen, arbeiten, leiden → Dat.
5. sich freuen auf (gelecek) ≠ über (olmuş); denken an (aklında tutmak) ≠ über (görüş).
6. Kelime defterinde üçlü + örnek cümle; edata göre grupla.

Sonraki derse köprü

Edatlı bir fiille soru sormak ya da daha önce söylenmiş bir şeye geri dönmek istediğinde Almanca özel biçimler kullanır. "Neyi bekliyorsun?" sorusu "Auf was wartest du?" değil, "Worauf wartest du?" olur; cevapta aynı şeyi tekrar etmemek için "Ich warte darauf" denir. Kişilerde ise durum farklıdır: "Auf wen wartest du? — Auf ihn." Sıradaki derste "da-" ve "wo-" ile kurulan bu birleşimleri, eşyalarla kişiler arasındaki farkı ve "darauf, dass …" gibi bir yan cümleyi önceden haber veren kullanımı göreceğiz.