Partizip I ve II'nin sıfat olarak kullanımı

Kanca

Bir arkadaşın sınav sonuçlarını bekliyor ve sana mesaj atıyor: "Morgen kommen die Ergebnisse!" Heyecanını paylaşmak istiyorsun ve "sonucu çok merak ediyorum" demek için yazıyorsun: "Ich bin auch sehr spannend!" Arkadaşın gülen bir yüz gönderiyor: "Du bist spannend? Du meinst wohl gespannt!" Senin cümlen "ben de çok heyecan vericiyim" demişti. İki kelime arasındaki fark, Almancanın iki ayrı sıfat-fiil biçiminde saklı.

Almancada fiillerden iki tür sıfat türetilir. Birincisi Partizip I'dir ve süren, etken bir eylemi anlatır: "das lachende Kind" (gülen çocuk). İkincisi Partizip II'dir ve çoğu zaman tamamlanmış, edilgen bir sonucu anlatır: "das gekochte Ei" (haşlanmış yumurta). Türkçede bu ayrım "-an/-en" ile "-mış" eklerine yakından denk düşer. Bu derste iki biçimin nasıl kurulduğunu, ne anlattığını ve sıfat, zarf ve isim olarak nasıl kullanıldığını göreceğiz.

Anlatım

Partizip I: mastar + -d

Partizip I'in kuruluşu çok düzenlidir: mastara "-d" eklenir. "lachen → lachend" (gülen), "schlafen → schlafend" (uyuyan), "wachsen → wachsend" (büyüyen), "kommen → kommend" (gelen, gelecek), "spielen → spielend" (oynayan). Düzensiz fiillerde bile istisna yoktur; kök hiç değişmez.

Partizip I, bir eylemin o anda sürdüğünü ve ismin o eylemi yaptığını anlatır; anlam etkendir. "das lachende Kind" (gülen çocuk): çocuk gülüyor. "die wachsende Stadt" (büyüyen şehir): şehir büyüyor. "in der kommenden Woche" (gelecek hafta): hafta geliyor. Türkçedeki "-an/-en" sıfat-fiili ile neredeyse birebir örtüşür.

Partizip II: sonuç ve edilgenlik

Partizip II'yi Perfekt'ten ve Passiv'den tanıyorsun. Geçişli bir fiilden gelen Partizip II, sıfat olarak kullanıldığında edilgen ve tamamlanmış bir durumu anlatır: "das gekochte Ei" (haşlanmış yumurta): yumurta haşlandı. "die geschlossene Tür" (kapalı kapı): B2.4'teki durum edilgeniyle aynı mantık. "ein reparierter Fernseher" (tamir edilmiş bir televizyon). Türkçedeki "-mış" ya da "-ılmış" sıfat-fiiline karşılık gelir.

Perfekt'ini "sein" ile kuran geçişsiz fiillerde ise Partizip II etken ama tamamlanmış bir eylemi anlatır: "der angekommene Zug" (varmış tren, gelen tren), "die eingeschlafenen Kinder" (uyuyakalmış çocuklar). Burada edilgenlik yoktur; tren kendisi varmıştır.

İki biçim yan yana konunca fark belirginleşir: "die kochende Suppe" (kaynayan çorba) şu an ocakta kaynıyor; "die gekochte Suppe" (pişmiş çorba) pişirilmiş ve hazır. "das spielende Kind" (oynayan çocuk) ile "das gespielte Spiel" (oynanmış oyun) arasında da aynı ayrım vardır.

Sıfat ekleri

Her iki Partizip de ismin önünde durduğunda sıradan bir sıfat gibi davranır ve B1.4–B1.7'deki ekleri alır: "der lachende Mann", "ein lachender Mann", "mit lachenden Kindern"; "die gekochten Eier", "ein gekochtes Ei". Ek, Partizip'in sonuna eklenir: "lachend + e = lachende", "gekocht + es = gekochtes".

Fiilin arkasında, B2.4'te gördüğün gibi, Partizip II ek almaz: "Das Ei ist gekocht." Partizip I ise fiilin arkasında sıfat olarak az kullanılır; yalnızca sıfatlaşmış birkaç biçim ("spannend", "überraschend", "anstrengend") bu konumda yaygındır: "Das Buch ist spannend" (Kitap heyecan verici).

Zarf olarak Partizip I: -erek

Partizip I yalnızca ismi değil, fiili de niteleyebilir; o zaman ek almaz ve bir eylemin nasıl yapıldığını anlatır: "Sie kam lachend ins Zimmer" (Odaya gülerek girdi). "Er fuhr singend nach Hause" (Eve şarkı söyleyerek gitti). Türkçedeki "-erek/-arak" zarf-fiiliyle örtüşür. Bu kullanım yazıda daha yaygındır; konuşmada çoğu zaman bir yan cümle tercih edilir.

Duygu sıfatları: spannend mi, gespannt mı?

Bazı Partizip I ve II çiftleri sıfatlaşmıştır ve anlamları duyguyu kimin yaşadığına göre ayrılır. Partizip I duyguyu uyandıran şeyi, Partizip II duyguyu yaşayan kişiyi anlatır: "Das Spiel ist spannend" (Maç heyecan verici) ↔ "Ich bin gespannt" (Merak ediyorum, heyecanlıyım). "Die Nachricht ist überraschend" (Haber şaşırtıcı) ↔ "Ich bin überrascht" (Şaşırdım). "Das Ergebnis ist enttäuschend" (Sonuç hayal kırıklığı yaratıyor) ↔ "Wir sind enttäuscht" (Hayal kırıklığına uğradık). "Die Arbeit ist anstrengend" (İş yorucu) ↔ "Ich bin angestrengt" daha seyrektir; yorgunluk için çoğu zaman "erschöpft" (bitkin) denir.

"gespannt" kelimesi "auf" + Akkusativ ile sık kullanılır: "Ich bin gespannt auf das Ergebnis" (Sonucu merak ediyorum). Bu kalıbı sıradaki modülde, edatlı fiiller ve sıfatlar arasında yeniden göreceksin.

İsim olarak Partizip

Partizip'ler büyük harfle yazılıp isim olarak da kullanılır ve sıfat eklerini korur: "der Reisende / ein Reisender" (yolcu; kelimesi kelimesine "seyahat eden"), "die Studierenden" (öğrenciler), "der Verletzte / ein Verletzter" (yaralı), "die Angestellten" (çalışanlar). Bu isimler artikele göre farklı ek alır: "der Angestellte", ama "ein Angestellter". Resmî dilde "die Studierenden" gibi Partizip I'li biçimler, kadın ve erkeği birlikte kapsamak için sık kullanılır.

Örnekler

Her örnekte Partizip'in etken mi edilgen mi, süren mi tamamlanmış mı olduğunu söyle.

Altıncı örnekte "lachend" ek almamış, çünkü ismi değil fiili nitelemektedir. Sekizinci örnekte "Reisenden" bir isimdir, ama sıfat gibi çoğul "-en" ekini taşır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "das schlafende Kind"
2. "die gewaschenen Äpfel"
3. "Das Wochenende war sehr anstrengend. Wir sind enttäuscht."
4. "Er ging pfeifend nach Hause."
5. "Während die Reisenden auf den verspäteten Zug warteten, lasen sie Zeitung. Alle waren gespannt auf die Entscheidung."

Özet kartı

1. Partizip I = mastar + -d (lachend, wachsend, kommend): süren, etken; Türkçe -an/-en.
2. Partizip II (geçişli fiil) = tamamlanmış, edilgen: das gekochte Ei; Türkçe -mış/-ılmış.
3. Partizip II (sein-fiili) = tamamlanmış, etken: der angekommene Zug.
4. İsmin önünde sıfat eki alır (die wachsende Stadt, ein gekochtes Ei); zarf olarak Partizip I eksiz (lachend = gülerek).
5. Duygu çiftleri: spannend/gespannt, überraschend/überrascht, enttäuschend/enttäuscht — I uyandıran, II yaşayan.
6. İsim olarak: der Reisende / ein Reisender, die Studierenden, die Angestellten.

Sonraki derse köprü

Şimdiye kadar sıfat-fiiller tek başına ismin önünde duruyordu: "die geplante Brücke" (planlanan köprü). Almancada bu sıfatın önüne başka öğeler de eklenebilir ve ortaya Türkçeye şaşırtıcı biçimde benzeyen uzun yapılar çıkar: "die von der Stadt seit Jahren geplante Brücke" (belediyenin yıllardır planladığı köprü). Sıradaki derste bu uzun sıfat-fiil yapılarını (Partizipialkonstruktionen) göreceğiz: onları nasıl okuyacağını, artikelden isme kadar uzanan çerçeveyi nasıl çözeceğini ve bir ilgi cümlesine nasıl çevireceğini.