Akkusativ ve Dativ'de ilgi zamirleri

Kanca

Bir arkadaşına geçen hafta sonu tanıştığın biri hakkında konuşuyorsun: "Der Mann, der ich am Samstag getroffen habe, ist Architekt." Arkadaşın düzeltiyor: "Der Mann, den du getroffen hast." B1.13'te "der Mann, der dort steht" cümlesini kurmayı öğrenmiştin ve orada adam cümlenin öznesiydi. Bu kez adam bir şey yapmıyor; sen onunla tanıştın. Adam ilgi cümlesinin nesnesi ve Almanca bunu ilgi zamirinin biçimiyle gösteriyor.

Türkçe de aynı ayrımı yapar, ama eklerle: "orada duran adam" (adam duruyor, özne) ile "tanıştığım adam" (ben tanıştım, adam nesne) farklı eklerle kurulur: "-an" ve "-dığım". Almanca bu farkı ilgi zamirine yükler: "der" ya da "den", "die" ya da "der". Bu derste ilgi zamirinin hâlini nasıl seçeceğini ve Dativ çoğuldaki özel biçim "denen"i göreceğiz.

Anlatım

İki soru, iki kaynak

İlgi zamirini seçmek için iki ayrı soru sorulur ve her birinin cevabı başka bir yerden gelir. Birinci soru: cinsiyet ve sayı ne? Cevap, betimlenen isimden, yani ilgi cümlesinin dışından gelir: "der Mann" eril, "die Frau" dişil. İkinci soru: hangi hâl? Cevap ilgi cümlesinin içinden, oradaki fiilden gelir: ilgi zamiri o fiilin öznesi mi, Akkusativ nesnesi mi, Dativ nesnesi mi?

"Der Mann, den ich getroffen habe": "Mann" eril (dışarıdan), "treffen" fiili bir Akkusativ nesnesi ister ve ilgi cümlesinin öznesi "ich"tir; ilgi zamiri nesnedir (içeriden). Eril Akkusativ: "den". "Die Frau, der ich geholfen habe": "Frau" dişil, A2.8'deki "helfen" fiili Dativ ister. Dişil Dativ: "der".

Tablo: bir farkla belirli artikel

İlgi zamirleri neredeyse tamamen belirli artikelle aynıdır. Tek önemli fark Dativ çoğuldadır: artikel "den", ilgi zamiri ise "denen" olur.

Tabloya bakınca işin kolay yanı görünür: dişil, nötr ve çoğul Nominativ ile Akkusativ'de aynı biçimi taşır. Asıl dikkat gerektiren üç yer vardır: eril Akkusativ "den", bütün Dativ biçimleri ve çoğul Dativ "denen". Genitiv biçimleri de vardır ("dessen", "deren": "der Mann, dessen Auto kaputt ist"); onları B1'in altıncı modülünde Genitiv ile birlikte göreceğiz.

Türkçenin ipucu: -an mı, -dığı mı?

Türkçe konuşanlar için yararlı bir ipucu vardır. Türkçe betimlemede "-an, -en" eki kullanılıyorsa, betimlenen isim genellikle ilgi cümlesinin öznesidir ve Almancada Nominativ gelir: "gelen adam" → "der Mann, der kommt". "-dığı, -eceği" eki kullanılıyorsa, isim genellikle bir nesnedir ya da başka bir görevdedir ve Almancada Akkusativ ya da Dativ gelir: "gördüğüm adam" → "der Mann, den ich sehe"; "yardım ettiğim kadın" → "die Frau, der ich helfe".

Bu ipucu her zaman kesin sonuç vermez, ama çoğu durumda doğru yöne işaret eder. Kesin kararı her zaman ilgi cümlesindeki fiil verir: fiil Akkusativ mi ister, Dativ mi? A2.8'de öğrendiğin Dativ fiilleri ("helfen", "danken", "gefallen", "gehören") burada da Dativ ilgi zamiri ister.

Sıra: özne ilgi zamirinden sonra gelir

İlgi zamiri nesne olduğunda, ilgi cümlesinin kendi öznesi ilgi zamirinin hemen arkasından gelir: "der Mann, den ich getroffen habe", "die Kollegin, der wir geholfen haben". Çekimli fiil her zaman olduğu gibi en sondadır.

Örnekler

Her örnekte ilgi zamirinin hâlini belirle ve bunu hangi fiilin belirlediğini söyle.

Beşinci örnekte ilgi zamiri Dativ'dir çünkü "gehören" fiili Dativ ister: araba kişiye aittir. Türkçesi "arabanın sahibi olan" gibi farklı bir yapıyla kurulur; Almanca ise yalnızca ilgi zamirini değiştirir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "der Laptop, den ich gekauft habe", "die Stadt, die wir besucht haben", "das Essen, das du gekocht hast"
2. "der Freund, dem ich das Geschenk gebe", "die Lehrerin, der ich danke", "die Gäste, denen das Essen geschmeckt hat"
3. "Das ist mein Onkel, den ich jeden Sommer besuche."
4. "Die Kollegen, denen ich geholfen habe, und der Chef, den ich gestern gesehen habe, sind heute nicht da." (helfen → Dativ çoğul: denen; sehen → eril Akkusativ: den)
5. "Die Frau, die ich gestern kennengelernt habe, ist Lehrerin. Die Frau, der ich ein Buch gegeben habe, ist auch Lehrerin." (kennenlernen → Akkusativ: die; geben, alıcı → Dativ: der)

Özet kartı

1. Cinsiyet ve sayı dışarıdan (betimlenen isim), hâl içeriden (ilgi cümlesindeki fiil).
2. İlgi zamirleri belirli artikel gibidir; tek fark Dativ çoğul: denen.
3. Dikkat: eril Akkusativ den; Dativ dem / der / dem / denen.
4. Türkçe ipucu: -an → çoğu zaman Nominativ; -dığı → çoğu zaman Akkusativ ya da Dativ.
5. Dativ fiilleri (helfen, danken, gefallen, gehören) ilgi cümlesinde de Dativ ister.
6. Nesne ilgi zamirinden sonra ilgi cümlesinin öznesi gelir; fiil sonda: den ich getroffen habe.

Sonraki derse köprü

İlgi zamiri şimdiye kadar hep bir fiilin öznesi ya da nesnesiydi. Bazen ise bir edatla birlikte gelir: "birlikte oturduğum arkadaş", "içinde yaşadığım ev", "hakkında konuştuğumuz konu". Sıradaki derste edatlı ilgi cümlelerini göreceğiz: "die Freundin, mit der ich wohne", "das Haus, in dem ich lebe". Edatın ilgi zamirinin önüne geçtiğini ve zamirin hâlini artık fiilin değil, edatın belirlediğini orada öğreneceksin.