Düzenli fiillerde Partizip II

Kanca

Yeni tanıştığın biri ne okuduğunu soruyor: "Was hast du studiert?" Sen gururla cevap veriyorsun: "Ich habe in Ankara Informatik gestudiert." Karşındaki başını sallıyor ama cevabını kendi cümlesiyle tekrar ediyor: "Ah, du hast Informatik studiert!" Kurala sadık kalmıştın: fiilin başına "ge-", sonuna "-t". Ama "studieren" bu kurala uymayan bir fiil grubuna ait ve "ge-" almıyor. Aynı konuşmada "Ich habe dort drei Jahre gewohnt" dediğinde ise hiçbir düzeltme gelmiyor.

A1.43'te düzenli fiillerin Partizip II'sini "ge- + kök + -t" diye kısaca öğrendin. Bu kalıp Almanca fiillerin büyük bölümünde doğru sonucu verir, ama kenarlarında birkaç kural daha vardır. Bu derste kalıbın kendisini sağlamlaştıracak, sonra "-et" ekini, "ge-" almayan fiilleri ve bütün bunları tek bir ilkeye bağlayan vurgu kuralını göreceğiz.

Anlatım

Temel kalıp: ge- + kök + -t

Düzenli bir fiilin Partizip II'sini kurmak için önce mastardan kökü çıkarırsın: "machen" → "mach", "kaufen" → "kauf", "wohnen" → "wohn". Sonra kökün önüne "ge-", arkasına "-t" eklersin: "gemacht", "gekauft", "gewohnt". A1.13'te şimdiki zaman çekimi için bulduğun kök, burada da aynı köktür.

Düzenli fiillerde kökün ünlüsü hiç değişmez; A2.3'te göreceğin düzensiz fiillerle aradaki en belirgin fark budur. "kaufen" fiilinde "au" hem mastarda, hem çekimde ("er kauft"), hem de Partizip II'de ("gekauft") aynı kalır. Bir fiilin düzenli olup olmadığını bilmiyorsan, sözlükte genellikle yanında düzensiz biçimler yazılı olmamasından anlayabilirsin.

Tablonun son satırı "haben" fiilinin kendisidir ve düzenli kalıba uyar: "gehabt". A1.42'de öğrendiğin gibi konuşmada çoğu zaman "hatte" tercih edilir, ama "Ich habe Glück gehabt" (Şansım vardı) gibi Perfekt cümleler de çok sık duyulur.

-et: söylenişi kolaylaştıran e

Kökün son harfi "t" ya da "d" olduğunda ek doğrudan yapışamaz; araya bir "e" girer: "arbeiten → gearbeitet", "warten → gewartet", "baden → gebadet" (banyo yaptı), "reden → geredet" (konuştu). A1.43'te bu durumu kısaca gördün.

Aynı "e", kök birkaç ünsüzle bitiyorsa ve son ünsüz "m" ya da "n" ise de gelir, çünkü aksi hâlde kelimenin sonu telaffuz edilemez olur: "öffnen → geöffnet" (açtı), "rechnen → gerechnet" (hesapladı), "regnen → geregnet" (yağmur yağdı), "atmen → geatmet" (nefes aldı). Kural kulağa karmaşık gelebilir, ama işin özü şudur: "e" yalnızca kelimeyi söylenebilir kılmak için gelir. "lernen" gibi bir fiilde ise "lern" kökü "-t" ile rahatça birleşir ("gelernt"), bu yüzden araya "e" girmez.

ge- almayan fiiller: -ieren

"-ieren" ile biten fiiller Partizip II'de "ge-" almaz; yalnızca "-t" eklenir: "studieren → studiert", "telefonieren → telefoniert", "reparieren → repariert", "fotografieren → fotografiert", "passieren → passiert". A2.1'de gördüğün "Was ist passiert?" cümlesindeki "passiert" de bu gruptandır. Bu fiillerin çoğu Fransızca ya da Latince kökenlidir ve Türkçede de tanıdık gelir: "Informatik studieren", "telefonieren", "reparieren".

ge- almayan fiiller: ayrılamayan önekler

İkinci grup, ayrılmayan bir önekle başlayan fiillerdir. En sık görülen önekler "be-", "ver-", "er-", "ent-", "ge-" ve "zer-" önekleridir. Bu fiiller de "ge-" almaz: "besuchen → besucht" (ziyaret etti), "bezahlen → bezahlt" (ödedi), "verkaufen → verkauft" (sattı), "erzählen → erzählt" (anlattı), "entschuldigen → entschuldigt" (özür diledi), "gehören → gehört" (ait oldu). A1.44'teki "Ich habe meine Freunde besucht" cümlesi bu kuralın bir örneğiydi.

Ayrılabilen ve ayrılamayan öneklerin farkını, yani "anrufen → angerufen" gibi ayrılabilen fiillerde "ge-" hecesinin nereye gittiğini A2.4'te ayrıntılı göreceğiz. Bu derste yalnızca şunu aklında tut: "be-", "ver-", "er-" gibi önekler fiilden hiç ayrılmaz ve "ge-" almaz.

Bu kural ilginç bir çakışma da üretir: "gehört" kelimesi iki ayrı fiilin Partizip II'sidir. "hören" (duymak) düzenli kalıpla "ge- + hör + -t" olur: "Ich habe die Musik gehört" (Müziği duydum). "gehören" (ait olmak) ise zaten "ge-" önekiyle başlar ve ikinci bir "ge-" almaz: "Das Buch hat mir gehört" (Kitap benimdi); bu fiilin "mir" gibi Dativ biçimleriyle kullanımını A2.8'de göreceğiz. Hangisi olduğunu cümlenin anlamı söyler.

Tek ilke: vurgu nerede?

İki "ge-" almayan grubun ortak noktası vurgudur. "ge-" yalnızca vurgu fiilin ilk hecesine düştüğünde eklenir. "MA-chen", "KAU-fen", "AR-bei-ten" fiillerinde vurgu ilk hecededir ve "ge-" gelir. "stu-DIE-ren" ve "te-le-fo-NIE-ren" fiillerinde vurgu "-ie-" hecesindedir; "be-SU-chen" ve "ver-KAU-fen" fiillerinde ise vurgu önekte değil, kökte durur. Bu fiillerde ilk hece vurgusuz olduğu için "ge-" düşer.

Bu ilke G.5'te öğrendiğin vurgu kuralıyla bağlantılıdır: Almanca kelimelerde vurgu çoğunlukla ilk hecededir, ama yabancı kökenli kelimeler ve ayrılamayan önekli fiiller bu kuralın dışında kalır. Yeni bir fiille karşılaştığında onu yüksek sesle söyle ve vurguyu dinle; vurgu ilk hecede değilse "ge-" koyma.

Örnekler

Her örnekte Partizip II'nin "ge-" alıp almadığını ve sonunun "-t" mi "-et" mi olduğunu kontrol et.

İkinci, beşinci, altıncı ve yedinci örneklerde "ge-" yoktur: vurgu ilk hecede değildir. Üçüncü ve dördüncü örneklerde "-et" ekini gör; "geregnet" kelimesinde "e", "gn" ünsüz grubunu söylenebilir kılar.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. gewohnt, gearbeitet, geöffnet, telefoniert.
2. besuchen → besucht (hayır); fragen → gefragt (evet); verkaufen → verkauft (hayır); reparieren → repariert (hayır).
3. "Ich habe die Rechnung bezahlt."
4. "Er hat in Berlin Medizin studiert." (-ieren fiili ge- almaz)
5. "Gestern haben wir den ganzen Tag gearbeitet."

Özet kartı

1. Düzenli Partizip II: ge- + kök + -t: gemacht, gekauft, gewohnt, gehabt; kökün ünlüsü değişmez.
2. Kök -t/-d ile ya da ünsüz + m/n ile bitiyorsa -et: gearbeitet, gewartet, geöffnet, geregnet.
3. -ieren fiilleri ge- almaz: studiert, telefoniert, repariert, passiert.
4. Ayrılamayan önekli fiiller ge- almaz: besucht, bezahlt, verkauft, erzählt.
5. Tek ilke: ge- yalnız vurgu ilk hecedeyse gelir.
6. Düzenli fiil -t ile biter; -en düzensiz fiillerin işaretidir.

Sonraki derse köprü

Düzenli fiiller tahmin edilebilir bir kalıp izler. Sıradaki derste Almancanın en sık kullanılan fiillerinin çoğunu oluşturan düzensiz fiillere geçeceğiz: Partizip II'leri "-en" ile biten ve kök ünlüsü sık sık değişen fiiller. "trinken → getrunken", "schreiben → geschrieben", "nehmen → genommen" gibi biçimleri ezberlemeyi kolaylaştıran ünlü değişim gruplarını ve "bringen → gebracht" gibi iki kalıbı karıştıran fiilleri orada göreceksin.