Sıfat çekimine giriş

Kanca

Bir mobilya mağazasında satıcıya ne aradığını anlatıyorsun: "Ich suche ein groß Sofa." Satıcı anlıyor ve cümleni doğal biçimde tekrarlıyor: "Ein großes Sofa? Kommen Sie mit." Birkaç dakika sonra bir masa gösteriyor: "Das ist der große Tisch aus Holz." Aynı sıfat, "groß", iki dakika içinde üç farklı biçimde kulağına geliyor: "groß", "großes", "große". Türkçede "büyük" kelimesi hiç değişmez: "büyük kanepe", "büyük masa", "büyük sandalyeler". Almancada ise sıfat ismin önüne geldiğinde bir ek alır ve bu ek değişir.

A1.32'de sıfatı "sein" fiilinden sonra, eksiz kullanmayı öğrendin: "Das Sofa ist groß." Son üç derste ise ismin önünde ek alan karşılaştırma ve en üstünlük biçimleri birkaç kez karşına çıktı ve her seferinde açıklamayı sonraya bıraktık. Bu derste sıfat çekiminin ardındaki temel fikri ve en sık kullanılan biçimleri öğreneceğiz. Bütün tablolar B1'de ayrı bir modülde sistemli olarak işlenecek; burada amaç, en sık kurduğun cümlelerde doğru eki seçebilmek.

Anlatım

Ek ne zaman gelir?

Almanca sıfat iki yerde durabilir. "sein" fiilinden sonra gelirse ek almaz: "Der Tisch ist groß." İsmin önüne gelirse, yani ismi doğrudan betimlerse, ek alır: "der große Tisch", "ein großer Tisch". Türkçede bu ayrım yoktur; "masa büyük" ve "büyük masa" cümlelerinde sıfat aynı kalır. Almancada ise ikinci yapı bir ek ister.

Temel fikir: sinyali kim veriyor?

Almancada bir isim grubunun cinsiyetini ve hâlini bir kelimenin açıkça göstermesi gerekir. Bu işi genellikle artikel yapar: "der" eril Nominativ'i, "den" eril Akkusativ'i, "das" nötrü gösterir. Artikel bu sinyali zaten veriyorsa, sıfat kısa ve sade bir ek alır: "-e" ya da "-en". Artikel sinyal vermiyorsa ya da hiç artikel yoksa, sıfat bu işi kendisi üstlenir ve artikelin eksik bıraktığı harfi taşır.

Bu fikir, sıfat çekiminin bütün karmaşıklığını tek bir soruya indirger: cinsiyeti ve hâli kim gösteriyor? Artikel gösteriyorsa sıfat dinlenir; artikel göstermiyorsa sıfat çalışır.

Belirli artikelden sonra: -e ya da -en

"der", "die", "das" her zaman cinsiyeti ve hâli gösterir. Bu yüzden onlardan sonra sıfat yalnız iki ek alır. Nominativ tekilde ve dişil ile nötr Akkusativ'de "-e": "der große Tisch", "die große Lampe", "das große Sofa". Geri kalan her yerde, yani eril Akkusativ'de, bütün Dativ biçimlerinde ve bütün çoğullarda "-en": "den großen Tisch", "mit dem großen Tisch", "die großen Stühle".

Tabloya bakınca bir kalıp görünür: "-e" yalnızca beş hücrede vardır, geri kalan hepsi "-en" alır. En sık hata yapılan yer, A1.24'ten beri gördüğün eril Akkusativ hücresidir: "den großen Tisch".

Belirsiz artikelden sonra: üç boşluk

"ein" artikelinin üç biçimi cinsiyeti göstermez. Eril Nominativ "ein Tisch", nötr Nominativ "ein Sofa" ve nötr Akkusativ "ein Sofa" biçimlerinde artikelin sonunda bir sinyal yoktur; "ein" hem eril hem nötr olabilir. Bu üç yerde sıfat sinyali kendisi verir ve belirli artikelin son harfini taşır: "der → ein großer Tisch", "das → ein großes Sofa".

Geri kalan yerlerde "ein" sinyali zaten verir ("eine", "einen", "einem") ve sıfat yine "-e" ya da "-en" alır: "eine große Lampe", "einen großen Tisch", "mit einem großen Tisch". Aynı kural "kein" ve iyelik kelimeleri için de geçerlidir: "mein neuer Job" (yeni işim), "unser altes Auto" (eski arabamız).

Artikelsiz: sıfat her şeyi taşır

Önünde hiç artikel yoksa, sıfat artikelin bütün işini üstlenir ve belirli artikelin sonunu alır: "kalter Kaffee" (soğuk kahve; der Kaffee), "frische Milch" (taze süt; die Milch), "kaltes Wasser" (soğuk su; das Wasser), "große Stühle" (büyük sandalyeler). Bu biçimler menülerde, ilanlarda ve genel ifadelerde sık görülür. Tam tablosunu B1'de çalışacağız.

Birden çok sıfat

Bir ismin önünde birden fazla sıfat varsa, hepsi aynı eki alır: "ein großer, alter Tisch" (büyük, eski bir masa), "die neue, helle Wohnung" (yeni, aydınlık daire), "mit einem kleinen, ruhigen Hotel" (küçük, sakin bir otelle). Sinyali kim veriyorsa, bütün sıfatlar ona göre aynı biçimde davranır. Türkçede de sıfatlar yan yana dizilir ve virgülle ayrılır; tek fark, Almancada her birinin aynı eki taşımasıdır.

Örnekler

Her örnekte sinyali kimin verdiğini bul: artikel mi, sıfat mı?

Birinci, dördüncü ve yedinci örneklerde artikel sinyal vermez ("ein", "mein"); sıfat "-es" ve "-er" ile sinyali kendisi verir. Altıncı örnekte artikel yoktur ve "Kaffee" Akkusativ'dedir; sıfat "den" artikelinin sonunu alarak "kalten" olur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. der kleine Hund, die kleine Katze, das kleine Kind.
2. ein alter Mann, eine alte Frau, ein altes Haus.
3. "Ich kaufe einen neuen Computer."
4. "Ich habe eine große Familie."
5. "Ich möchte ein rotes Auto."

Özet kartı

1. "sein" fiilinden sonra sıfat eksiz (Der Tisch ist groß); ismin önünde ek alır (der große Tisch).
2. Temel fikir: artikel cinsiyeti ve hâli gösteriyorsa sıfat -e/-en alır; göstermiyorsa sıfat sinyali verir.
3. Belirli artikelden sonra: Nominativ tekil ve dişil/nötr Akkusativ'de -e, geri kalan her yerde -en.
4. "ein"den sonra üç boşluk: ein großer Tisch, ein großes Sofa (Nom. ve Akk.); geri kalan -e/-en.
5. Eril Akkusativ: den/einen großen Tisch; hem artikel hem sıfat -n.
6. Artikelsiz: sıfat artikelin sonunu alır: kalter Kaffee, frische Milch, kaltes Wasser; tam sistem B1'de.

Sonraki derse köprü

Sıfatlar modülü burada kapanıyor. Sıradaki modülde cümleleri birbirine bağlamayı öğreneceğiz ve en basit bağlaçlarla başlıyoruz: "und" (ve), "aber" (ama), "oder" (ya da), "denn" (çünkü) ve "sondern" (bilakis). A1.16'da "und", "aber" ve "oder" kelimelerinin kutu saymadığını, A1.37'de ise "sondern" kelimesini görmüştün. Bu beş bağlacın ortak özelliğini ve Türkçedeki "çünkü" ile "denn" arasındaki farkı orada göreceksin.