Resmi ve samimi hitap: du ve Sie farkı

Kanca

Yeni işindeki ilk haftan. Bir toplantı sonrası kahve makinesinin önünde bir iş arkadaşınla konuşuyorsun ve ona özenle "Sie" diye hitap ediyorsun. Birkaç cümle sonra gülümseyerek sözünü kesiyor: "Wollen wir uns duzen? Ich bin übrigens Jana." Sen memnuniyetle kabul ediyorsun. Ertesi gün aynı rahatlıkla yöneticinin odasına girip "Hast du kurz Zeit?" diye soruyorsun. Yöneticinin kaşları hafifçe kalkıyor.

Türkçede de "sen" ve "siz" var ve G.6'da bu ayrımda sezginin çoğu zaman doğru çalıştığını söylemiştik. Çoğu zaman, ama her zaman değil. Almancada sınırlar biraz farklı yerlerden geçer, "siz"den "sen"e geçmenin kendine ait bir töreni vardır ve hitabın adla mı soyadla mı yapılacağı da bu seçime bağlıdır. Bu ders Tanışma modülünü kapatırken bu sınırları çiziyor.

Anlatım

Kime "du", kime "Sie"?

Genel çizgi basittir. Aile, arkadaşlar ve çocuklar "du" ile konuşur. Tanımadığın yetişkinler, resmî görevliler, doktorlar, satış görevlileri, yaşça büyük komşular ve çoğu zaman yöneticiler "Sie" ile konuşulur. Bir yetişkin bir çocukla konuşurken "du" der; çocuk da tanımadığı bir yetişkine genellikle "Sie" demeyi öğrenir.

Bazı ortamlarda "du" Türkçeden daha erken ve daha geniş kullanılır. Öğrenciler arasında, dil kurslarında, spor kulüplerinde ve pek çok genç ekipte insanlar tanıştıkları anda birbirine "du" der. Sosyal medyada, internet sitelerinde ve reklamlarda da okura sık sık "du" diye seslenilir. Buna karşılık bazı ortamlarda "Sie" Türkçedeki "siz"den daha uzun süre korunur: yıllardır aynı binada oturan iki komşu ya da aynı ofiste çalışan iki meslektaş hâlâ birbirine "Sie" diyebilir ve bunda bir soğukluk yoktur.

Emin olmadığında kural şudur: "Sie" ile başla. "Sie" demek en kötü ihtimalle biraz resmî görünür ve karşındaki kolayca "du"ya geçmeyi önerebilir. Yanlış bir "du" ise laubali ya da saygısız duyulabilir ve düzeltilmesi daha zordur.

"Sie"den "du"ya geçiş

Türkçede "siz"den "sen"e geçiş çoğu zaman kendiliğinden olur; bir gün biri "sen" demeye başlar ve öteki de uyar. Almancada bu geçiş genellikle açıkça önerilir. "Wollen wir uns duzen?" (Birbirimize "sen" diyelim mi?) ya da daha kısa biçimiyle "Wollen wir du sagen?" sorusu sorulur ve öneriyi yapan kişi çoğu zaman hemen adını söyler: "Ich bin übrigens Jana."

Geleneksel olarak bu öneriyi yaşça büyük olan, iş yerinde kıdemli olan ya da ev sahibi konumundaki kişi yapar. Kancadaki iş arkadaşı Jana'nın öneriyi yapması bu yüzden doğaldı. Yöneticiyle ise böyle bir öneri hiç yapılmamıştı; aranızdaki hitap hâlâ "Sie"ydi. Bir kez "du"ya geçildiğinde geri dönmek çok nadirdir ve genellikle bir kırgınlık işareti sayılır.

Bir öneriyi kabul etmek için "Gern!" (Memnuniyetle!) ya da "Ja, gern!" demen yeter. Genellikle ardından sen de adını söylersin: "Gern! Ich bin Tobias."

Adla mı, soyadla mı?

Hitap biçimi, karşındakini hangi adla çağıracağını da belirler. "Sie" çoğunlukla soyadla birlikte gider: "Frau Weber, haben Sie kurz Zeit?" "du" ise ön adla gider: "Jana, hast du kurz Zeit?" A1.1'de "Frau" ve "Herr" kelimelerinin soyadından önce geldiğini görmüştün; burada bu ikilinin hitapla birlikte hareket ettiğini görüyorsun.

Türkçe konuşanın bu noktada düştüğü tuzak, Türkçedeki "Ayşe Hanım" yapısını Almancaya taşımaktır. Türkçede "siz" ile ön ad rahatça birlikte kullanılır: "Ayşe Hanım, nasılsınız?" Almancada "Frau" ön adla kullanılmaz; "Frau Ayşe" demek kulağa yabancı gelir. Doğrusu soyadla "Frau Yılmaz" ya da, "du"ya geçtiyseniz, yalnız "Ayşe"dir.

Bazı iş yerlerinde ara bir çözüm de görülür: ön adla birlikte "Sie". "Ayşe, können Sie mir helfen?" (Ayşe, bana yardım edebilir misiniz?) gibi. Almancada bu kullanıma "Hamburger Sie" adı verilir. Bu biçimi duyarsan şaşırma, ama kendin kurallarını öğrenene kadar "Frau/Herr + soyadı + Sie" ile "ön ad + du" çiftine sadık kal.

Fiil ve öteki kelimeler de değişir

Hitabı seçtiğinde cümlenin geri kalanı da ona uyar. A1.3 ve A1.4'te gördüğün gibi fiilin sonu değişir: "Kommst du?", "Kommen Sie?", "Bist du müde?", "Sind Sie müde?" A1.1'deki hal hatır sorusunda da aynı ayrım vardı: "Wie geht es dir?" ve "Wie geht es Ihnen?". "Senin" ve "sizin" anlamındaki iyelik kelimeleri de ayrışır: "dein" (senin), "Ihr" (sizin, resmî, büyük harfle). Bunları Aile modülünde ayrıntılı çalışacağız; şimdilik "Wie ist Ihre Telefonnummer?" (Telefon numaranız nedir?) cümlesini kalıp olarak al.

Aynı cümlede iki hitabı karıştırmamaya dikkat et. "Frau Weber, wie geht es dir?" cümlesi "Sie" ile başlayan bir ilişkiyi "du" ile bitirir ve karşındakini şaşırtır.

Örnekler

Her cümlede hitabın ne olduğunu ve fiilin ona nasıl uyduğunu bul. Okunuşta "duzen" kelimesindeki z'nin [ts] okunduğuna dikkat et.

"Entschuldigung" kelimesine özellikle dikkat et. Tanımadığın birine yol sormak, bir şey sormak ya da dikkat çekmek için cümleye bu kelimeyle başlanır ve ardından hep "Sie" gelir.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Doktora "Sie", komşu çocuğuna "du", sınıf arkadaşına "du", bankadaki görevliye "Sie".
2. "Kommen Sie aus Izmir?" Fiil de resmî hitaba uyar: kommst → kommen.
3. "Frau Yılmaz, wie geht es Ihnen?" "Frau" soyadla kullanılır ve resmî hitapta "dir" yerine "Ihnen" gelir.
4. Örnek: "Ja, gern! Ich bin Elif."

Özet kartı

1. Aile, arkadaşlar, çocuklar, öğrenciler ve pek çok genç ekip "du" ile konuşur; tanımadığın yetişkinler, görevliler ve çoğu zaman yöneticiler "Sie" ile.
2. Emin değilsen "Sie" ile başla; yanlış bir "du" yanlış bir "Sie"den daha zor düzelir.
3. "du"ya geçiş açıkça önerilir: "Wollen wir uns duzen?" Öneri çoğunlukla yaşça büyük ya da kıdemli olandan gelir.
4. "Sie" soyadla (Frau Yılmaz), "du" ön adla (Ayşe) gider; "Frau Ayşe" denmez.
5. Hitap seçimi fiili ve öteki kelimeleri de belirler: kommst du / kommen Sie, dir / Ihnen, dein / Ihr.
6. Tanımadığın birine "Entschuldigung, …" ile başla ve "Sie" kullan.

Sonraki derse köprü

Tanışma modülü burada kapanıyor: selamlaşabiliyor, kendini ve başkalarını tanıtabiliyor, sayıları ve hitabı doğru seçebiliyorsun. Bir sonraki modül G.6'da "en büyük duvar" dediğimiz konuya, artikellere ayrılıyor. İlk derste der, die ve das'ın ne olduğunu, bir ismin cinsiyetinin neden gerçek dünyadaki cinsiyetle örtüşmediğini ve "Tür" (kapı) dişil, "Tisch" (masa) eril olurken sözlüğe nasıl bakacağını göreceğiz.