Emir kipi (Komm! Kommen Sie!)

Kanca

Bir doktor muayenehanesinin bekleme salonundasın. Kapı açılıyor ve hemşire adını okuyor, sonra ekliyor: "Kommen Sie bitte mit!" Hemen ardından koridordan bir anne, oynayan oğluna sesleniyor: "Leon, komm her! Bleib hier!" Aynı fiil, "kommen", iki dakika içinde iki ayrı biçimde kulağına geliyor: biri uzun ve kibar, öbürü tek heceli ve kısa. İkisi de bir emir, ama biri bir yabancıya, öbürü bir çocuğa yöneltilmiş.

Emir kipi, birinden bir şey yapmasını istemenin en doğrudan yoludur: yol tarifinde, mutfakta, sınıfta, tabelalarda. Almancada bu kip, kime hitap ettiğine göre üç biçim alır: "du", "ihr" ve "Sie". Bu derste üç biçimin nasıl kurulduğunu, düzensiz fiillerde nelere dikkat etmek gerektiğini ve bir emri nasıl yumuşatacağını öğreneceğiz.

Anlatım

Sie ile: fiil başa, Sie arkaya

En kolay biçim, resmî hitaptaki biçimdir. Fiilin mastarı cümlenin başına gelir ve hemen ardından "Sie" söylenir: "Kommen Sie!" (Gelin!), "Warten Sie bitte!" (Bekleyin lütfen!), "Gehen Sie geradeaus!" (Dümdüz gidin!). Bu biçim, A1.18'de gördüğün evet-hayır sorusuyla aynı sırayı kullanır; farkı tonlamadadır. Soru sonunda ses yükselir ("Kommen Sie? ↗"), emirde düşer ("Kommen Sie! ↘").

Bu biçimi aslında A1.38'den beri kullanıyorsun: yol sorarken dikkat çekmek için söylediğin "Entschuldigen Sie!" (Affedersiniz!) bir emir kipidir. Türkçedeki "Affedersiniz" de kelime kelime "affedin" anlamı taşıyan kibar bir kalıptır.

Türkçede resmî emir "-in" ekiyle kurulur ve zamir söylenmez: "Gelin", "Bekleyin". Almancada ise "Sie" kelimesi hiçbir zaman düşmez; düşerse cümle yarım kalır.

du ile: kısa biçim

Samimi hitapta emir, "du" biçiminden kurulur. Önce "du" ile çekimi düşün, sonra "du" kelimesini ve fiilin sonundaki "-st" ekini at: "du kommst → Komm!", "du gehst → Geh!", "du machst → Mach!". Kalan kök, emrin kendisidir.

Kök "-t" ya da "-d" ile bitiyorsa, söylenişi kolaylaştırmak için sonuna genellikle bir "-e" eklenir: "du wartest → Warte!", "du findest → Finde!". Gündelik konuşmada öteki fiillere de bazen "-e" eklendiğini duyarsın ("Komme!", "Sage!"), ama kısa biçim çok daha yaygındır.

İki düzensiz fiil grubu burada ayrı davranır. A1.15'te gördüğün "e → i/ie" değişimi emirde korunur: "du nimmst → Nimm!", "du isst → Iss!", "du liest → Lies!", "du gibst → Gib!". "a → ä" değişimi ise emirde kaybolur: "du fährst → Fahr!", "du schläfst → Schlaf!". Kural kısa: "i" kalır, "ä" gider.

ihr ile: çoğul samimi

Birden fazla kişiye samimi hitap ederken "ihr" biçimi kullanılır ve kurulması en basittir: "ihr" çekimi olduğu gibi alınır, yalnız "ihr" kelimesi düşer. "ihr kommt → Kommt!", "ihr wartet → Wartet!", "ihr nehmt → Nehmt!". Öğretmenin sınıfa, bir ebeveynin çocuklarına ya da arkadaşların birbirine seslendiği cümleler bu biçimdedir: "Kommt, wir gehen!" (Hadi, gidiyoruz!).

Tablonun son satırı "sein" fiilidir ve tamamen düzensizdir: "Sei ruhig!" (Sessiz ol!), "Seid pünktlich!" (Dakik olun!), "Seien Sie vorsichtig!" (Dikkatli olun!). Bu üç biçimi ayrıca ezberlemek gerekir.

Ayrılabilen fiiller ve olumsuz emir

Ayrılabilen fiillerde önek emirde de cümlenin sonuna gider: "Mach das Fenster auf!" (Pencereyi aç!), "Steigen Sie in Frankfurt um!" (Frankfurt'ta aktarma yapın!), "Ruf mich an!" (Beni ara!). A1.22'deki çerçeve burada da geçerlidir: fiil başta, önek sonda.

Olumsuz emir için "nicht" ya da "kein" kullanılır; A1.37'deki yerleşim kuralları aynen işler: "Warte nicht!" (Bekleme!), "Rauchen Sie hier bitte nicht!" (Burada lütfen sigara içmeyin!), "Trink keinen Kaffee!" (Kahve içme!).

Tabelalarda ve anonslarda: mastar

Yazılı talimatlarda, tabelalarda ve anonslarda emir çoğu zaman kimseye hitap etmeyen bir biçimle, doğrudan mastarla verilir: "Bitte nicht rauchen!" (Lütfen sigara içmeyin), "Nicht berühren!" (Dokunmayın), "Bitte einsteigen!" (Lütfen binin). Ayrılabilen fiiller bu biçimde tek parça kalır. Tren istasyonlarında "Bitte einsteigen, Türen schließen selbsttätig" gibi anonslar duyarsın. Yemek tariflerinde de aynı biçim kullanılır: "Die Zwiebeln schneiden" (Soğanları doğra). Bu biçim Türkçedeki "Sigara içilmez" ya da "Dokunmayınız" tabelalarının işini görür: kişisel değil, herkese yöneliktir.

Bir de "wir" biçimi vardır ve bir öneri anlatır: fiil başa, "wir" arkaya gelir. "Gehen wir!" (Hadi gidelim!), "Fangen wir an!" (Hadi başlayalım!). Türkçedeki "-elim" ekinin karşılığıdır ve konuşan da işin içindedir.

Emri yumuşatmak

Almancada çıplak bir emir çoğu zaman sert duyulur. "bitte" kelimesi emri ricaya çevirir ve cümlenin başında, fiilden hemen sonra ya da sonunda durabilir: "Bitte warten Sie!", "Warten Sie bitte!". Samimi konuşmada küçük "mal" kelimesi de aynı işi görür: "Komm mal her!" (Bir gel buraya!), "Sag mal …" (Söylesene …). Türkçedeki "bir" ya da "-sene" eki gibi, isteği hafifletir.

Tanımadığın birinden bir şey isterken emir yerine A1.33'teki "können" ile kurulan soru çoğu zaman daha kibardır: "Warten Sie!" yerine "Können Sie bitte warten?", "Wiederholen Sie das!" yerine "Können Sie das bitte wiederholen?" Emir, tarif verirken, talimat okurken ve yakın ilişkilerde en rahat kullanılan biçimdir.

Örnekler

Her örnekte kime hitap edildiğini bul: du mu, ihr mi, Sie mi?

Üçüncü örnek A1.38'deki "Sie gehen geradeaus" tarifinin kısa biçimidir. Dördüncü örnekte "e → i" değişimi korunmuş, beşinci örnekte "a → ä" değişimi kaybolmuştur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Komm! Warte! Iss! Schlaf!
2. "Machen Sie das Fenster zu!"
3. "Seid pünktlich!"
4. "Hilf mal!"
5. "Trink keinen Kaffee!"

Özet kartı

1. Sie: mastar + Sie, fiil başta: Kommen Sie! Warten Sie bitte! "Sie" asla düşmez.
2. du: du çekiminden du ve -st atılır: Komm! Geh! Kök -t/-d ile bitiyorsa -e: Warte!
3. Düzensiz: e → i kalır (Nimm! Iss! Lies!), a → ä gider (Fahr! Schlaf!).
4. ihr: ihr çekimi, zamirsiz: Kommt! Wartet! sein: Sei! Seid! Seien Sie!
5. Ayrılabilen fiil: önek sonda: Mach das Fenster auf! Olumsuz: Warte nicht! Trink keinen Kaffee!
6. Yumuşatma: bitte, samimi konuşmada mal: Komm mal her!

Sonraki derse köprü

A1 boyunca bütün cümlelerin şimdiki zamanda kuruldu. Sıradaki modül ilk kez geçmişe bakıyor ve en sık kullanılan iki geçmiş biçimle başlıyor: "sein" fiilinin geçmişi "war" (idi) ve "haben" fiilinin geçmişi "hatte" (vardı). "Gestern war ich müde" (Dün yorgundum) ya da "Ich hatte keine Zeit" (Vaktim yoktu) gibi cümlelerle, dün ne olduğunu anlatmanın ilk adımını atacaksın.