Altın kural: fiil hep 2. sırada

Kanca

Türkçede aynı cümleyi neredeyse istediğin sırayla kurabilirsin. "Yarın Berlin'e gidiyorum", "Berlin'e yarın gidiyorum", "Ben yarın Berlin'e gidiyorum". Hepsi doğru ve hepsinde fiil en sonda duruyor. Değişen tek şey vurgu: öne aldığın kelime önem kazanıyor.

Almanca da kelimeleri yer değiştirmene izin verir, ama bir şartla. "Ich fahre morgen nach Berlin", "Morgen fahre ich nach Berlin", "Nach Berlin fahre ich morgen". Üç cümlede de kelimeler yer değiştirdi, ama bir kelime hiç yerinden oynamadı: "fahre". Üçünde de ikinci sırada duruyor. Cümleye hangi öğeyle başlarsan başla, çekimli fiil ikinci konumu bırakmaz ve gerekirse özneyi arkasına iter. G.6'da adını koyduğumuz bu "altın kural", Almanca cümlenin omurgasıdır. Bu derste onu bütün ayrıntılarıyla kuracağız.

Anlatım

Kutularla düşün

Almanca bir ana cümleyi yan yana dizilmiş kutular gibi düşünmek işini kolaylaştırır. Her kutuya bir cümle öğesi girer: bir özne, bir zaman ifadesi, bir yer ifadesi, bir nesne. Kural şudur: ikinci kutuda her zaman çekimli fiil durur. Birinci kutuya ise öteki öğelerden herhangi biri gelebilir.

"Ich fahre morgen nach Berlin" cümlesinde birinci kutuda özne ("ich"), ikinci kutuda fiil ("fahre"), sonra zaman ("morgen") ve yer ("nach Berlin") gelir. Birinci kutuya zaman ifadesini koyduğunda fiil yine ikinci kutuda kalır ve özne fiilin hemen arkasına geçer: "Morgen fahre ich nach Berlin." Bu yer değiştirmeye devrik yapı denir ve Türkçe konuşan için en az alışılmış olan kısım budur.

Kutu kelime değil, öğe sayar

Bu kuralı öğrenen öğrencinin ilk sorusu genellikle şudur: "İkinci sıra" ikinci kelime mi demek? Hayır. Sayılan şey kelimeler değil, cümle öğeleridir. Bir öğe tek kelime olabileceği gibi birkaç kelimeden de oluşabilir.

"Am Samstag spiele ich Fußball" (Cumartesi futbol oynuyorum) cümlesinde "Am Samstag" iki kelimedir ama tek bir zaman öğesidir; birinci kutuya birlikte girer ve fiil yine ikinci kutuda durur. "Mein kleiner Bruder wohnt in Wien" (Küçük erkek kardeşim Viyana'da oturuyor) cümlesinde de "Mein kleiner Bruder" üç kelimelik tek bir öznedir. Bir öğenin nerede bittiğini anlamak için şunu sor: bu kelime grubu cümlede tek bir soruya mı cevap veriyor? "Ne zaman?" sorusunun cevabı "am Samstag", "kim?" sorusunun cevabı "mein kleiner Bruder"dur.

Birinci kutuya ne konur?

Birinci kutu, cümlenin neyle başladığını ve konuşmanın neye bağlandığını gösterir. Almanca konuşanlar bu kutuya çoğu zaman özneyi koyar; ama önceki cümleye bağlanan ya da vurgulanmak istenen bir öğe de oraya gelebilir. Biri "Wann fährst du nach Berlin?" (Berlin'e ne zaman gidiyorsun?) diye sorarsa, cevabı "Morgen fahre ich" diye başlatmak doğaldır, çünkü yeni bilgi "morgen"dir.

Türkçede vurguyu kelimeyi fiile yaklaştırarak ya da ses tonuyla verirsin. Almanca ise birinci kutuyu bu iş için kullanır. Bu yüzden birinci kutuya bir zaman ya da yer koymak yalnızca dilbilgisi alıştırması değil, konuşmanın akışını kurmanın doğal bir yoludur. A1.13'te büyükanne ziyaretini anlatan cümle de bu dizilişin bir örneğiydi.

Birinci kutuya nesne de gelebilir; bu genellikle bir karşıtlık kurmak içindir. "Fußball spiele ich gern, Tennis nicht" (Futbolu severek oynarım, tenisi değil) cümlesinde "Fußball" birinci kutudadır, çünkü konuşan onu tenisle karşılaştırıyor. Türkçede bu karşıtlığı çoğu zaman ses tonuyla verirsin; Almanca kelimeyi birinci kutuya taşıyarak verir. Fiil ise yine ikinci kutuda, "spiele" olarak durur.

Sıra saymayan kelimeler

Bazı kelimeler cümlenin başında dursa da hiçbir kutuya girmez; onlar sıfırıncı konumdadır. "Ja" (evet), "Nein" (hayır) ve bir virgülle ayrılan hitaplar bu gruptadır: "Ja, ich komme gern" (Evet, memnuniyetle geliyorum). Burada "Ja" sayılmaz; birinci kutuda "ich", ikinci kutuda "komme" durur.

"und" (ve), "aber" (ama), "oder" (ya da) gibi bağlaçlar da iki cümleyi birleştirirken sıra saymaz: "Ich lerne Deutsch, aber mein Mann lernt Englisch." "aber" kelimesinden sonra yeni bir cümle başlar ve orada da birinci kutuda "mein Mann", ikinci kutuda "lernt" durur. Bu bağlaçları A2'de ayrıca çalışacağız.

İki parçalı fiiller: çerçeve

G.6'da "Ich habe das Buch gelesen" cümlesini görmüş ve fiilin bir parçasının en sona gittiğini söylemiştik. Altın kural bu cümlelerde de çalışır: çekimli parça ("habe") ikinci kutuda durur, fiilin öteki parçası ("gelesen") cümlenin en sonuna gider. İki parça cümlenin geri kalanını bir çerçeve gibi arasına alır. Bu çerçeveyi ayrılabilen fiiller ve geçmiş zaman derslerinde sık göreceksin; şimdilik yalnız şunu bil: ikinci kutudaki kelime her zaman kişiye göre çekimli olan parçadır.

Örnekler

Her cümlede ikinci kutuyu bul ve birinci kutuya hangi öğenin konduğuna bak. Aynı içeriğin farklı dizilişlerini karşılaştır.

Dördüncü ve beşinci örnekler aynı bilgiyi taşır, ama vurgu farklıdır. "In Wien wohnt mein Bruder" cümlesi en çok, biri "Viyana'da kim oturuyor?" diye sorduğunda ya da Viyana'dan zaten söz edilirken kullanılır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Heute arbeite ich." Birinci kutuya zaman gelince özne fiilin arkasına geçer.
2. "Morgen fahre ich nach Köln." "Am Montag habe ich Deutschkurs."
3. "besuchen" (birinci kutu "Am Wochenende"); "wohnt" (birinci kutu "Meine Schwester").
4. "Ja, ich habe heute Zeit." "Ja" sıra saymaz; birinci kutuda "ich", ikinci kutuda "habe" durur.
5. "In Hamburg wohnt mein Bruder."

Özet kartı

1. Almanca ana cümlede çekimli fiil her zaman ikinci konumdadır.
2. Birinci konuma özne, zaman, yer ya da nesne gelebilir; özne gelmezse fiilin arkasına geçer: Morgen fahre ich.
3. Konumlar kelime değil, cümle öğesi sayar: "Am Samstag" tek öğedir.
4. Birinci konum vurgu ve bağlantı için kullanılır; Türkçede vurgunun yaptığı işi yapar.
5. Ja, nein, und, aber, oder sıra saymaz: Ja, ich komme.
6. İki parçalı fiillerde çekimli parça ikinci konumda, öteki parça en sonda durur: Ich habe das Buch gelesen.

Sonraki derse köprü

Altın kural soru cümlelerinde de işler. "Wann fährst du nach Berlin?" sorusunda birinci kutuda "wann" (ne zaman), ikinci kutuda "fährst" durur. A1.2'den "wo" ve "woher"i biliyorsun; bir sonraki derste Almanca soru kelimelerinin tamamını toplayacağız: kim, ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden. Her birinin birinci kutuya oturduğunu ve Türkçedeki soru kelimelerinden hangi noktalarda ayrıldığını göreceğiz.