Düzensiz fiiller (fahren → fährt, essen → isst)

Kanca

Bir arkadaşınla hafta sonu planı yapıyorsun. A1.13'te öğrendiğin kurala güvenerek soruyorsun: "Fahrst du am Samstag nach Hamburg?" Arkadaşın anlıyor ama cevabında fiili farklı söylüyor: "Ja, ich fahre am Samstag. Und du? Fährst du auch?" Senin sorunda a vardı, onun sorusunda a'nın üzerinde iki nokta. Kendi cümlesinde ise "ich fahre" dedi ve orada nokta yoktu.

Arkadaşının cümlelerindeki fark rastgele değil: sesli değişimi yalnız belirli kişilerde ortaya çıkıyor. Bu derste o fiilleri üç grupta toplayacağız ve değişimin neden yalnız iki kişide olduğunu, öteki kişilerin neden kurala sadık kaldığını göreceğiz. İyi haber şu: bu fiiller düzensiz ama düzensizlikleri düzenli bir yerde durur.

Anlatım

Türkçede de küçük bir istisna grubu var

Düzensiz fiil fikri sana tamamen yabancı değil. Türkçede geniş zaman eki tek heceli fiillerin çoğunda "-ar, -er" olur: "yap-ar", "sev-er", "aç-ar". Ama küçük bir grup fiil bu kurala uymaz ve "-ır, -ir, -ur, -ür" alır: "al-ır", "gel-ir", "ver-ir", "bul-ur". Türkçeyi ana dili olarak konuşan biri bu istisnaları hiç düşünmeden kullanır, çünkü onları kurallarla değil, sık duyarak öğrenmiştir.

Almancadaki sesli değişimi de aynı biçimde çalışır. Sık kullanılan bir grup fiil küçük bir düzensizlik taşır ve bu düzensizlik tekrar ettikçe kulağına yerleşir. Farkı şu: Türkçenin istisnalarını çocukken edindin, Almancanınkileri şimdi bilinçli olarak öğrenmen gerekiyor.

Değişim yalnız du ve er/sie/es'te

Bu fiillerin en önemli özelliği, sesli değişiminin yalnız iki kişide olmasıdır: "du" ve "er/sie/es". Öteki bütün kişiler, yani "ich", "wir", "ihr" ve "sie/Sie", A1.13'teki düzenli çekime uyar ve mastardaki sesliyi korur.

Tabloda "ihr fahrt" satırına özellikle dikkat et. "er fährt" ile "ihr fahrt" aynı eki (-t) alır, ama yalnız birincisinde sesli değişir. Bu, düzensiz fiillerle ilgili en sık yapılan hatanın kaynağıdır.

Üç grup

Birinci grupta a harfi ä olur. "fahren" (araçla gitmek) → "du fährst, er fährt"; "schlafen" (uyumak) → "du schläfst, er schläft"; "tragen" (taşımak, giymek) → "du trägst, er trägt"; "waschen" (yıkamak) → "du wäschst, er wäscht". Aynı gruba "au" sesinin "äu"ya döndüğü "laufen" (koşmak, yürümek) de girer: "du läufst, er läuft".

İkinci grupta e harfi kısa bir i olur; mastardaki e uzun da olsa kısa da olsa değişimden sonra i kısa okunur. "sprechen" (konuşmak) → "du sprichst, er spricht"; "helfen" (yardım etmek) → "du hilfst, er hilft"; "geben" (vermek) → "du gibst, er gibt"; "essen" (yemek yemek) → "du isst, er isst". "essen" fiilinde A1.13'ün s kuralı da çalışır; "du" biçimine ikinci bir s eklenmez ve sonuçta "du isst" ile "er isst" aynı görünür. "nehmen" (almak) bu grubun en düzensiz üyesidir; sesli değişirken ünsüz de değişir: "du nimmst, er nimmt".

Üçüncü grupta uzun e harfi uzun i olur ve "ie" ile yazılır. "sehen" (görmek) → "du siehst, er sieht"; "lesen" (okumak) → "du liest, er liest"; "empfehlen" (tavsiye etmek) → "du empfiehlst, er empfiehlt". "lesen" fiilinde de aynı s kuralı geçerlidir: "du liest", "du liesst" değil.

Hangi fiilin değiştiğini nasıl bilirim?

Bir fiilin mastarına bakarak onun sesli değiştirip değiştirmediğini güvenle bilemezsin. "fahren" değişir ama "machen" değişmez; "sprechen" değişir ama "lernen" değişmez. Bu yüzden bu fiilleri G.7'deki kelime defterinde bir ek bilgiyle yaz: mastarın yanına "er" biçimini ekle. "fahren – er fährt – araçla gitmek", "sehen – er sieht – görmek". Sözlükler de bu fiillerin yanında çoğu zaman "er" biçimini verir.

İyi haber şu ki, bu fiiller sayıca sınırlıdır ve A1 düzeyinde sık karşılaşacağın olanlar yukarıdaki listeden çok fazla değildir. Birkaç hafta içinde "du fährst" ve "er spricht" biçimleri sana "du fahrst" ve "er sprecht"ten daha doğal gelmeye başlar.

Özel bir fiil: wissen

"wissen" (bilmek) fiili bu grupların dışında kalan ve çok sık kullanılan bir fiildir. Tekil kişilerde gövdesi "weiß-" olur ve "ich" ile "er" hiç ek almaz: "ich weiß", "du weißt", "er weiß". Çoğul kişilerde ise mastar gövdesine döner ve düzenlidir: "wir wissen", "ihr wisst", "sie wissen". Günlük hayatta en çok duyacağın cümle "Ich weiß es nicht" (Bilmiyorum) ya da kısaca "Weiß ich nicht" olacak.

Örnekler

Her örnekte fiilin düzenli mi, gövde seslisi değişen bir fiil mi olduğunu ve değişimin hangi kişide olduğunu bul.

Dördüncü ve beşinci örneklerdeki "gern" kelimesi "severek, memnuniyetle" demektir ve bir fiile eklendiğinde Türkçedeki "-meyi sevmek" yapısını kurar: "Ich lese gern" (Okumayı severim). Yedinci örnekte ise "wir" kişisi olduğu için "fahren" hiç değişmedi.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. du fährst, er fährt; du sprichst, er spricht; du siehst, er sieht; du schläfst, er schläft; du hilfst, er hilft.
2. "ich fahre", "ihr fahrt", "du isst", "er spricht".
3. e → ie: lesen, empfehlen; a → ä (au → äu): tragen, laufen; e → i: geben.
4. "Was liest du?" "Sprichst du Deutsch?"
5. "Ich weiß es nicht." "Weißt du das?" "Wir wissen das."

Özet kartı

1. Bazı sık fiiller yalnız "du" ve "er/sie/es" biçimlerinde gövde seslisini değiştirir; ekler düzenli kalır.
2. Üç grup: a → ä (fahren, schlafen), e → i (sprechen, essen, nehmen), e → ie (sehen, lesen).
3. ich, wir, ihr ve sie/Sie biçimleri düzenli kalır: ich fahre, ihr fahrt.
4. s ile biten gövdelerde du yalnız -t alır: du isst, du liest.
5. Mastara bakarak değişimi tahmin edemezsin; defterine "er" biçimini de yaz: fahren – er fährt.
6. wissen özel bir fiildir: ich weiß, du weißt, er weiß, wir wissen.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki "Wir fahren morgen" cümlesinde fiil ikinci sıradaydı. Peki cümleye "morgen" ile başlasaydık ne olurdu? A1.13'te "Morgen besuche ich meine Oma" cümlesini görmüş ve dizilişin kuralını sonraya bırakmıştık. Almancanın ana cümlesinde çekimli fiil her zaman ikinci konumda durur; ilk konuma ne gelirse gelsin, özne gerekirse fiilin arkasına geçer. Bir sonraki derste bu "altın kural"ı çalışacağız ve Türkçenin serbest söz diziminden gelen alışkanlıkların onu nasıl bozduğunu göreceğiz.