Deneyim, yorum, olgu ve iddia

Açılış sahnesi

Filiz, Mersin'de bir pazar sabahı balkonda oturmuş, iki hafta önce katıldığı hafta sonu atölyesinde tuttuğu notları okuyor. O gün kendi ailesi için bir dizim kurulmuştu; dedesinin yerine, hiç tanımadığı Hakan adında bir katılımcıyı seçmişti. Defterde, oturum biter bitmez aceleyle yazdığı dört cümle var, hepsi aynı mürekkeple ve aynı kesinlikte:

1. Hakan, dedenin yerinde: "Göğsüm sıkışıyor, sol yanıma bakamıyorum."
2. Kolaylaştırıcı: "Bu sıkışma tutulmamış bir yası gösteriyor olabilir."
3. Kolaylaştırıcı: "Dedenin küçük yaşta ölmüş, ailede adı hiç anılmamış bir kardeşi var."
4. Kolaylaştırıcı: "Bir yıldır süren uykusuzluğun o kardeşin yükünden geliyordu; bugün ona yer verdik, artık geçecek."

Dördüncü cümlenin altına Filiz kendi elinden bir satır eklemiş: "Ağladım, sonra çok hafifledim." Telefonunda da gönderilmemiş bir mesaj duruyor. Dedesinin hayattaki tek kız kardeşi, Tarsus'ta yaşayan seksen altı yaşındaki Hayriye halasına yazmış: "Halacığım, dizimde ortaya çıktı, dedemin küçükken ölen bir kardeşi varmış. Neden bize hiç anlatmadınız?" Parmağı gönder tuşunun üstünde bekliyor, çünkü bir şey içine sinmiyor ama ne olduğunu adlandıramıyor.

Bu derste ne olacak

Filiz'in dört cümlesini tek tek ele alıp her birini neyin doğru ya da yanlış yapacağını soracağız, sonra iki zor duruma ve gönderilmemiş mesaja geçeceğiz: aileye sormak ile sahnenin sonucunu aileye dayatmak arasındaki farkı tanıklık tartışmasıyla ve bellek araştırmalarıyla kuracağız. Bir anlatıdaki her cümlenin türünü söylemek, türler arasında sessizce geçilen yeri fark etmek ve aileye dayatmadan soru sormak, bu dersin kazandıracağı üç beceri. Bu dört soru, akademinin geri kalanında kullanacağın temel okuma aracı olacak.

Sıfır noktası

Bir cümleyi tartmanın en kısa yolu, onu kimin ya da neyin doğrulayabileceğini sormaktır. Filiz'in defterindeki dört cümle aynı tonda yazılmış, ama bu soruya dört ayrı cevap veriyor: biri yalnız konuşanın kendisine, biri anlamı kuran kişiye, biri odanın dışındaki kayıtlara ve tanıklara, biri de çok sayıda insanı karşılaştıran araştırmalara hesap veriyor. Dersin bütün işi bu dört hesabı birbirinden ayırmak. Bir uyarıyla: tek bir kişinin hayatına dair neden iddiası ("senin uykusuzluğun dedenden") çoğu zaman hiçbir araştırmayla doğrulanamaz; böyle bir cümle ancak bir gözleme çevrilerek konuşulabilir.

Mekanizma

Dört cümle, dört ayrı hesap

Hakan'ın "Göğsüm sıkışıyor, sol yanıma bakamıyorum" cümlesi bir deneyim bildirimidir ve doğruluğunu Hakan'dan başka kimse bilemez. Ona inanmamak için bir sebep yok, ama cümlenin sınırı da açık: Hakan kendi göğsünden söz ediyor ve hiç görmediği dedenin göğsüne dair söyleyebileceği bir şey yok.

Kolaylaştırıcının ikinci cümlesi daha kaygan bir yerde duruyor, çünkü iki ayrı biçimde okunabilir. "Bu sıkışma bana, ya da sana, tutulmamış bir yası düşündürüyor" anlamına geliyorsa bir yorumdur ve hesabı anlamı kuran kişiye verilir. Deneyimin sahibi Hakan'dır, bu anlamın sahibi ise Filiz: okuma kendi hayatına bir şey söylüyorsa tutar, söylemiyorsa bırakır. "Dedenin hayatında tutulmamış bir yas vardı" anlamına geliyorsa durum değişir; cümle artık bir geçmişe ve başka bir insana dair konuşuyor. Ölçüt şudur: bir yorum, geçmişe ya da başka bir kişiye dair bir şey ileri sürdüğü anda bir olgu ya da iddia yükü taşır ve o yükü Filiz'in içinden gelen bir "evet" taşıyamaz.

Üçüncü cümle doğrudan bir olgu cümlesidir. Dedenin küçük yaşta ölmüş bir kardeşi ya vardı ya yoktu ve Hakan'ın göğsü sıkışsa da sıkışmasa da bu değişmez. Böyle bir cümlenin hesabı odanın dışında verilir: belgelerde, kayıtlarda, o yılları yaşamış ya da yaşayanlardan duymuş insanların hatırasında.

Dördüncü cümle iki iddia taşıyor: uykusuzluğun ölmüş bir çocuğun yükünden geldiği ve oturumun o yükü kaldırdığı. İkisi de üçüncü cümlenin doğru olmasını varsayıyor, ama o doğru çıksa bile ayrıca sınanması gereken bir bağ kuruyor. Tek bir kişinin uykusunun oturumdan sonra düzelmesi, oturum olmasa da düzelecek bir uykudan ayırt edilemez; bunu ayırmak çok sayıda insanı karşılaştıran çalışmaların işidir ve ilk derste okuduğun randomize çalışmalar bile belirli bir şikâyetin tedavisini sınamadı.

İki zor durum

Bazı cümleler bir türün kılığında başka bir türü taşır. "Annen seni hiç istememiş" cümlesi bir annenin temsilcisinden ya da kolaylaştırıcıdan duyulduğunda bir duygu cümlesi gibi gelir, oysa söylenen şey, başka bir insanın geçmişteki iç durumuna dair bir olgu cümlesidir ve bu olgunun tek gerçek tanığı annenin kendisidir. Temsilci yalnız kendi konumunda neler hissettiğini bildirebilir: "Bu konumda çocuğa bakmakta zorlanıyorum" bir deneyimdir, "seni istememiş" ise o deneyimden bir başkasının kalbine atılan uzun bir adımdır. Doğrulanamadığı hâlde bir insanın kendini ve annesini görme biçimini yıllarca etkileyebildiği için, odada en dikkatle durdurulması gereken cümlelerdendir.

İkinci zor durum fiilde saklıdır. Filiz'in mesajındaki "dizimde ortaya çıktı" ifadesi, kimin söylediğini ve neye dayandığını siler; bir kolaylaştırıcının kurduğu cümle, toprağın altından çıkarılmış bir bulgu gibi görünür. "Alan gösterdi" ve "sahnede görüldü" de aynı işi yapar; en basit önlem öznesini geri koymaktır: "Kolaylaştırıcı, temsilcinin sıkışmasından yola çıkarak dedemin ölmüş bir kardeşi olabileceğini söyledi." Cümle böyle kurulunca hangi türe ait olduğu da kendiliğinden görünür.

Deneyimin sahibi, nedenin sahibi olmayabilir

Filiz'in kendi satırı, "Ağladım, sonra çok hafifledim", bir deneyimdir ve onu küçültecek bir şey yok. Bu cümle kolayca başka bir cümleye dönüşür: "Kardeşe yer verildiği için hafifledim." Bu ikinci cümle deneyimin nedenine dair bir iddiadır.

Sosyal psikologlar Richard Nisbett ve Timothy Wilson 1977'de, insanların kendi davranışlarının nedenlerini bildirirken sık sık yanıldığını gösteren çalışmaları bir derlemede topladı. Birinde, tüketici anketi görünümünde, yoldan geçenlerden dört çift naylon çoraptan en kalitelisini seçmeleri istendi. Çoraplar birbirinin aynısıydı, yine de en sağdaki belirgin biçimde daha sık seçildi; seçimini açıklayan hiç kimse konumdan söz etmedi ve doğrudan sorulduğunda neredeyse herkes konumun bir etkisi olduğunu reddetti. Yazarlara göre insanlar kendi zihinsel süreçlerini doğrudan görmüyor, "bu tür bir şey bu tür bir sonuca yol açar" diyen makul açıklamalara başvuruyordu.

Filiz'in hafiflemesinin kaynağı biriken gerginliğin boşalması, bir grubun içinde ağlayabilmek ya da gerçekten bir kayba yer açılması olabilir; hangisi olduğunu içinden okuyamaz. Atölyede duyduğu açıklama makul olduğu için ona yapışması, Nisbett ve Wilson'ın tarif ettiği işleyişe çok benziyor.

Sormak ve dayatmak: tanıklık

Filiz'in bir aile olgusunu öğrenmek istemesi meşru ve bunun en doğal yolu ailesindeki insanlara sormak. Felsefede bu yol tanıklık (testimony) adıyla tartışılır. Avustralyalı filozof C. A. J. Coady 1992'de yayımlanan Testimony: A Philosophical Study kitabında, tanıklığın kendi gözlemimizle tek tek denetleyemeyeceğimiz kadar temel bir bilgi kaynağı olduğunu savundu.

Tanıklığın bir koşulu var: tanığın anlattığı şeye bir erişimi olmalı. O yılları yaşamış biri birinci el tanıktır, büyüklerinden duymuş biri ikinci el; kayıtlar başka bir kaynaktır ve onların sessizliği de bir cevap sayılmaz, çünkü erken ölen bir bebek kayda hiç geçmemiş olabilir. Hakan bu üç kaynaktan hiçbirine girmez: Filiz'in dedesinin çocukluğuna hiçbir erişimi yoktu. Sahneyi bir tanıklık gibi okumak bu ayrımı siler.

Doğrulamada soru açık kalır, kaynağa "hayır" ya da "bilmiyorum" deme imkânı tanınır ve sahne kanıt diye sunulmaz. Filiz'in taslağı ise kardeşin varlığını kesin sayıyor, dizimi kaynak gösteriyor ve sorusunu bir sitem olarak kuruyor. Böyle bir mesaja gelen "hayır" da kolayca "saklıyorlar" diye okunur; hiçbir cevabın karşı kanıt sayılmadığı bir soru, artık bir hükümdür.

Filiz bunun yerine önce gerçekten açık bir soru sorabilir ve merakının kaynağını dürüstçe söyleyebilir: "Halacığım, geçenlerde bir atölyede ailemiz üzerine çalıştım ve dedem çok aklıma takıldı. Siz kaç kardeştiniz, dedemle çocukluğunuz nasıl geçti, bana anlatır mısın?" Bu soru Hayriye halaya hangi kardeşleri sayacağını ve ne anlatacağını bırakıyor. "Küçükken ölen bir kardeşiniz var mıydı?" diye doğrudan sormak ise hipotezi seksen altı yaşındaki birinin belleğine yerleştirir. Elizabeth Loftus ile John Palmer 1974'te, kaza filmi izleyenlere arabaların "vurduğu" (hit) yerine "paramparça ederek çarptığı" (smashed) sorulunca bir hafta sonra filmde olmayan kırık camların daha sık hatırlandığını gösterdi; o deney birkaç dakikalık bir filmin ayrıntısını ölçüyordu, ama gösterdiği ilke burada da işler: sorunun kelimesi hatırlananı değiştirebilir. Bu yüzden yönlendirici bir soruya gelen "evet", açık bir soruya gelen anlatıdan daha zayıf bir kanıttır.

Filiz sormamayı da seçebilir; yaşlı bir kadına kaybedilmiş bir kardeşi hatırlatmak bir acıya dokunabilir. Hayriye hala kendiliğinden böyle bir kardeşten söz ederse kanıtlanan şey bir olgudur, Hakan'ın bunu "bildiği" ise kanıtlanmış olmaz; hala o kardeşten sonra doğmuşsa anlattığı da ikinci el bir aile anlatısıdır.

İsabet duygusu nereden geliyor

Psikolog Bertram Forer 1949'da öğrencilerine bir kişilik testi uyguladı, bir hafta sonra her birine "testinize göre hazırlanmış" bir tarif verip isabetini puanlattı. Öğrencilerin büyük çoğunluğu tarifi isabetli buldu; oysa herkes aynı metni almıştı ve cümleleri büyük ölçüde bir burç kitabından derlenmişti. Forer bu olguya kişisel onaylama yanılgısı (fallacy of personal validation) adını verdi. Bugün daha yaygın olan Barnum etkisi adı, psikolog Paul Meehl'in 1956'da yayımlanan "Wanted — a good cook-book" yazısına dayanıyor.

Dizim odasında bu işleyiş çoğu zaman esneyen kelimelerle çalışır. Diyelim Hayriye hala, dedenin bir ağabeyinin askerdeyken öldüğünü anlattı. "Küçük yaşta" kolayca "genç yaşta"ya, "adı hiç anılmamış" da "pek konuşulmazdı"ya dönüşür ve cümle tutmuş sayılır. Ölçütleri sonradan genişletilebilen bir cümle neredeyse her aileye uyar.

Buna doğrulama yanlılığı eklenir. Peter Wason 1960'ta katılımcılara 2-4-6 üçlüsünün bir kurala uyduğunu söyledi ve kuralı bulmak için kendi üçlülerini önermelerini istedi. Kural "artan herhangi üç sayı"ydı, ama katılımcılar çoğunlukla tahminlerine uyan üçlüler önerdi ve gerçeğinden çok daha dar kurallar ilan etti; Raymond Nickerson'ın 1998'deki derlemesi bu eğilimi pek çok alanda gösterdi. Joshua Klayman ile Young-won Ha ise 1987'de, beklentiye uyan durumları sınamanın çoğu zaman iyi bir yol olduğunu, sorunun strateji görevle uyuşmadığında başladığını hatırlattı. Dizim odasındaki sorun bundan biraz farklı: bir "kayıp" fikri ortaya atıldıktan sonra her yeni bildirim onu doğrulayacak biçimde yorumlanır; bu, sınama stratejisinden çok taraflı yorumlamadır. Klayman ile Ha'nın önerisi burada da işe yarar: hipotezin çökeceği yeri aramak. Pratikte bu, temsilcilerin bütün bildirimlerini aileden bir şey doğrulanmadan önce yazmak ve sonra tutmayanları da saymak demektir.

Odada aynı dört cümle

Bu ayrımın en çok iş gördüğü yer kolaylaştırıcının ağzı ve Filiz'in dört cümlesi şöyle de söylenebilirdi. Deneyim olduğu gibi aktarılır: "Hakan bu konumda göğsünde sıkışma ve sol yanına bakmakta zorluk bildiriyor." Yorum bir teklif olarak sunulur: "Bu bana tutulmamış bir yası düşündürüyor; sana bir şey söylüyor mu? Söylemiyorsa bırakabiliriz."

Olgu cümlesi odanın dışına havale edilir: "Ailende böyle bir kayıp olup olmadığını bu sahne bilemez; merak edersen, bilen birine senin seçeceğin bir zamanda sorulacak bir soru bu." İddia gözleme çevrilir: "Uykunun önümüzdeki haftalarda nasıl gittiğine bakalım; ne olursa olsun bunu tek başına bugünkü oturuma bağlamayalım." Değişen ton değil, her cümlenin hesap verdiği yerdir.

Kaynaklardan okuma

Usta katmanı

Dört tür arasındaki çizgiler buraya kadar göründüğünden bulanık. Bilim felsefecisi Norwood Russell Hanson 1958'de yayımlanan Patterns of Discovery kitabında, şafakta ufka bakan Tycho Brahe ile Johannes Kepler'in bir anlamda aynı şeyi gördüğünü, başka bir anlamda görmediğini yazdı: Dünya'yı sabit sayan Tycho yükselen bir güneş, Güneş'i sabit sayan Kepler alçalan bir ufuk görüyordu. Bu tez gözlemin kurama yüklü olduğu (theory-ladenness) adıyla tartışılıyor.

Bu tez aracın kendisini de sınırlar. "Göğsüm sıkışıyor" cümlesi de bedeni belli bir sözcük dağarcığıyla bölen, kuramdan tam arınmış olmayan bir cümledir; saf bir deneyim dili yoktur. Bu yüzden kolaylaştırıcının temsilciyi "Bedeninde ne fark ediyorsun, tam olarak nerede?" sorusuyla daha alçak bir dile davet etmesi bir derece meselesidir. "Üstümde bir yas var" cümlesinden "göğsümde baskı var" cümlesine inmek yorumu bütünüyle çıkarmaz, ama sahibine sorulmadan deneyimin içine yerleşen yorumun payını azaltır.

Çizginin bulanıklığı kipte de görünür: kolaylaştırıcının ikinci cümlesi "olabilir", üçüncüsü "var" dedi ve kendinden emin bir sesle söylenen "olabilir" bile odadan çıkarken "var"a dönüşebilir. Filiz'in dört cümleyi aynı kesinlikte yazmış olması bunun izidir. Dört türü ayırmayı öğrenen biri bunu bir küçümseme aracına da çevirebilir; oysa deneyim insanın kendi hayatına dair en doğrudan bilgisi, yorum da kendi hikâyesini yazdığı yerdir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Bir cümleyi tartmadan önce onu neyin doğrulayacağını sor: deneyim konuşana, yorum anlamın sahibine, olgu cümlesi odanın dışındaki kayıtlara ve tanıklara, iddia karşılaştırmalı kanıta hesap verir.
2. Hakan kendi göğsünün tanığı, Filiz kendi anlamının sahibidir; geçmişe ya da başka birine dair bir şey ileri süren yorum olgu ya da iddia yükü taşır.
3. "Annen seni hiç istememiş" gibi başkasının iç dünyasına dair cümleler olgu cümlesidir ve tek tanıkları o kişidir; "dizimde ortaya çıktı" gibi öznesiz fiiller ise cümlenin kaynağını saklar.
4. Deneyimin sahibi nedenini içinden okuyamayabilir; Nisbett ve Wilson'ın gösterdiği gibi insanlar nedenleri çoğu zaman makul hazır açıklamalarla bildirir.
5. Aileye sormak meşru bir doğrulama yoludur; açık soruyla, kaynağı dürüstçe söyleyerek ve "hayır"ı gerçek bir cevap sayarak sorulduğunda doğrulama, aksi hâlde dayatma olur. Temsilci bir tanık değildir ve yönlendirici bir soruya gelen "evet" zayıf bir kanıttır.
6. Kişisel onaylama yanılgısı, esneyen kelimeler ve doğrulama yanlılığı, kimse yalan söylemeden güçlü bir isabet duygusu üretebilir.

Sonraki derse köprü

Filiz'in dördüncü cümlesi bir iddiaydı, ama iddiaların hepsi aynı zemine basmıyor. "Aile sırları iletişimi ve güveni etkileyebilir" cümlesi aile araştırmalarının çalıştığı bir konu, "dışlanan bir üyenin kaderini torunlardan biri taşır" ise bir ekolün kendi öğretisi.

Sıradaki ders bu farkı adlandıran bilgi etiketlerini kuruyor: yerleşik bilgi, sınırlı kanıt, ekolün kendi öğretisi ve kişisel anlam. Orada ayrıca, zarar verebilecek desteklenmeyen bir iddianın neden bu dizinin en alt basamağı sayılmadığını ve neden ayrı bir soruyla ele alındığını göreceğiz.