Nokta

"Nereye gittiğini bilmiyorum" cümlesinde "nereye" diye bir soru sözcüğü var, ama cümlenin sonuna soru işareti koyarsan yanlış yaparsın. Çünkü bu cümle kimseye bir şey sormuyor; konuşan kişi yalnızca bir durumu bildiriyor. Noktalama sorularında belirleyici olan budur: İşaret, cümlenin içindeki sözcüklere göre değil, cümlenin ne yaptığına göre seçilir. Yazım ünitesinde sözcüklerin nasıl yazılacağını öğrendin; bu üniteyle cümlelerin nasıl işaretleneceğine geçiyoruz. İlk işaret, en sık kullanılan ve en az düşünülen işaret: nokta. Bu derste noktanın cümle sonundaki görevini ve cümle dışında üstlendiği küçük ama sınavda sorulan görevleri öğreneceksin.

• Tamamlanmış bir yargı bildiren cümlenin sonuna nokta koyar, soru sözcüğü taşıyan ama soru sormayan cümleleri ayırırsın.
• Emir, istek ve devrik cümlelerin sonunda noktanın kullanımını açıklarsın.
• Sıra sayılarında, tarihlerde, saatlerde, madde başlarında ve kısaltmalarda noktanın görevini belirlersin.
• Noktanın gereksiz ya da eksik kullanıldığı yerleri bir metinde bulursun.

Noktanın temel görevi: yargıyı kapatmak

Nokta, tamamlanmış bir yargıyı bildiren cümlenin sonuna konur: Kitabını masaya bıraktım. Yarın erken kalkacağız. Bir cümle, yüklemi olan ve bir düşünceyi bitiren söz dizisidir; nokta, okura "düşünce burada bitti" der. Noktadan sonra yeni bir cümle başlar ve bu cümle büyük harfle başlar.

Cümlenin sonuna hangi işaretin geleceğini bulmak için cümlenin ne yaptığını sor:

• Bir şey bildiriyorsa nokta konur.
• Bir şey soruyorsa soru işareti konur.
• Güçlü bir duyguyu, seslenmeyi ya da şaşkınlığı haykırıyorsa ünlem işareti konur.

Soru ve ünlem işaretleri bu ünitenin son dersinde ayrıntısıyla işlenecek; burada bilmen gereken, bu üç işaretin bir cümlenin sonunda birbirinin yerine geçemeyeceğidir.

Soru sözcüğü taşıyan bildirme cümleleri

Noktanın en çok karıştırıldığı yer burasıdır. Bir cümlede "ne, nerede, niçin, kim, hangi, nasıl" gibi bir soru sözcüğü bulunabilir, ama cümle bir soru sormuyor olabilir:

• Nereye gittiğini bilmiyorum.
• Kim olduğunu merak ettim.

Bu cümlelerde soru sözcüğü, cümlenin bir öğesinin içine gömülmüştür. Cümlenin yüklemi "bilmiyorum" ve "merak ettim"dir; ikisi de bir durumu bildirir. Bu yüzden cümlenin sonuna nokta konur.

Sınamanın yolu şudur: Cümleyi yüksek sesle oku ve bir cevap bekleyip beklemediğine bak. "Nereye gidiyorsun?" dersen karşındaki kişiden bir cevap beklersin. "Nereye gittiğini bilmiyorum" dersen yalnızca bir bilgi verirsin; cevap beklemezsin. Soru eki "mi" için de aynı sınama geçerlidir: "Yemeği bitirdi mi masadan kalkar" cümlesinde "mi" soru sormaz, "bitirince" anlamında zaman bildirir; cümle nokta ile biter.

Emir, istek ve devrik cümleler

Emir ve istek cümleleri de genellikle nokta ile biter: Otur. Kapıyı kapat. Lütfen sessiz olun. Emrin güçlü bir duyguyla, bağırarak söylendiği durumlarda ünlem kullanılabilir; ama olağan bir emir ya da istek nokta alır. Emrin bir soru biçiminde söylendiği durumlarda ise ("Kapıyı kapatır mısın?") soru işareti gelir.

Devrik cümleler, yani yüklemi sonda olmayan cümleler de nokta ile biter: Gördüm onu dün. Yüklemin yeri noktanın yerini değiştirmez; nokta her zaman cümlenin en sonuna konur.

Sıra bildiren sayılarda nokta

Rakamla yazılan sıra sayılarında rakamdan sonra nokta konur: 5. sınıf, 4. kat. Romen rakamlarından sonra da aynı nedenle nokta konur: IV. Murat. Bu nokta, sayının sıra bildirdiğini gösterir; "5 sınıf" beş tane sınıf, "5. sınıf" beşinci sınıf demektir. Sayılar dersinde gördüğün gibi nokta konmuşsa ayrıca "-inci" eki getirilmez.

Tarih ve saatte nokta

Tarih yazılırken gün, ay ve yıl arasına nokta konur: 29.10.1923. Bu yazım yerine eğik çizgi de kullanılabilir.

Saat ile dakika arasına nokta konur: saat 10.30. Burada iki nokta da kullanılabilir.

Madde başlarında nokta

Bir metinde maddeler rakam ya da harfle sıralanıyorsa, rakamdan ya da harften sonra nokta konur: 1. Giriş, 2. Gelişme; a. Birinci seçenek. Bu nokta, rakamın bir sayı değil, bir sıra işareti olduğunu gösterir.

Kısaltmalarda nokta

Tek bir sözcüğün baş tarafı alınarak kısaltılmış biçimlerde nokta, kısaltmanın parçasıdır: Dr. (doktor), vb. (ve benzeri), s. (sayfa). Birkaç sözcüğün baş harfleriyle büyük harfle yazılan kurum adlarında ise nokta kullanılmaz: TBMM, TDK. Kısaltmalar dersindeki bu ayrım noktalama sorularında da karşına çıkar: "T.B.M.M." gibi bir yazım noktanın gereksiz kullanılmasıdır.

Bir cümle nerede biter?

Nokta koyabilmek için önce cümlenin nerede bittiğini görmek gerekir. Bunun en güvenilir yolu yüklemleri bulmaktır. Her yüklem bir yargı kurar; iki yargı birbirinden bağımsızsa ve ayrı düşünceler anlatıyorsa aralarına nokta konur: Sabah erkenden yola çıktık. Köy meydanı bomboştu. Bu iki yargı art arda gelse de ayrı birer düşüncedir.

Birbirine sıkı sıkıya bağlı, aynı olayın parçalarını anlatan yargılar ise virgülle ya da bir bağlaçla tek cümlede birleşebilir: Eve geldi, çantasını bıraktı, mutfağa geçti. Bu birleşmenin ayrıntısı virgül dersinin konusudur. Burada bilmen gereken, cümle sonunu yalnızca yüklemin gösterdiği ve iki bağımsız düşünceyi tek cümleye sıkıştırmanın okuru yorduğudur.

Noktadan sonra yeni bir cümle başladığı için büyük harf gelir. Sıra sayısından, saatten ya da kısaltmadan sonraki nokta ise cümleyi bitirmez; ardından küçük harfle devam edilir: 5. sınıfa geçti. Bu fark, bir noktanın cümle sonu mu yoksa başka bir görev mi taşıdığını anlamanın da bir yoludur.

Noktanın görevlerini ayırmak

Noktanın görevleri birbirine benzemez ve sorular bazen "hangisinde nokta farklı bir görevde kullanılmıştır?" diye sorar. Bu tür sorularda her noktanın yanına görevini yaz:

• cümle sonu,
• sıra sayısı,
• tarih,
• saat,
• madde başı,
• kısaltma.

Dört seçenek aynı görevi paylaşıyorsa cevap beşincidir. Özellikle sıra sayısı ile saati karıştırma: "5." bir sıra bildirir, "10.30" ise iki sayıyı birbirinden ayırır.

Soru kökleri

Sorular genellikle "hangi cümlenin sonuna nokta konmalıdır?", "hangisinde nokta yanlış ya da gereksiz kullanılmıştır?", "hangisinde nokta farklı bir görevdedir?" ya da "metinde kaç nokta eksiktir?" kökleriyle gelir. Eksik nokta sorularında metni cümle cümle değil, sayı sayı da tara: sıra sayısından sonraki ve saatin ortasındaki noktalar, cümle sonundakilerden daha kolay gözden kaçar.

Örnek 1 — Soru sözcüklü bildirme cümlesi

Soru: Aşağıdakilerin hangisinin sonuna nokta konmalıdır?

• A) Nereye gidiyorsun
• B) Nereye gittiğini bilmiyorum
• C) Nereye gideceksin
• D) Nereye gittin
• E) Nereye gidelim

Çözüm: B seçeneğinde soru sözcüğü bir öğenin içindedir; cümlenin yüklemi "bilmiyorum" bir durumu bildirir ve cevap beklemez. Öteki cümleler doğrudan soru sorar ve soru işareti alır. Cevap: B.

Örnek 2 — Emir cümlesi

Soru: "Kapıyı kapat" cümlesinin sonuna, olağan bir söyleyişle, hangi işaret konmalıdır?

• A) soru işareti
• B) virgül
• C) nokta
• D) üç nokta
• E) iki nokta

Çözüm: Olağan bir emir cümlesi bir yargıyı tamamlar ve nokta ile biter. Güçlü bir duyguyla söylenmiş olsaydı ünlem işareti de kullanılabilirdi, ama seçeneklerde ünlem yoktur ve olağan söyleyiş nokta ister. Cevap: C.

Örnek 3 — Noktanın farklı görevi

Soru: Aşağıdakilerin hangisinde noktanın görevi ötekilerden farklıdır?

• A) 5. sınıf
• B) 4. kat
• C) IV. Murat
• D) 29.10.1923
• E) 1. Giriş

Çözüm: A, B, C ve E'de nokta bir sıra bildirir. D'de ise nokta, tarihin gün, ay ve yıl bölümlerini birbirinden ayırır. Cevap: D.

Örnek 4 — Gereksiz nokta

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde nokta gereksiz kullanılmıştır?

• A) Dr. Kaya nöbette.
• B) Oğlum 5. sınıfa geçti.
• C) M.E.B. yeni takvimi açıkladı.
• D) Toplantı 10.30'da başladı.
• E) Ayrıntılar s. 12'de.

Çözüm: Bir bakanlığın adından yapılan büyük harfli kısaltmaya nokta konmaz: MEB. Öteki cümlelerdeki noktalar kısaltma, sıra sayısı ve saat görevindedir. Cevap: C.

• Soru sözcüğü gördüğünde soru işareti koymak. Cümle cevap beklemiyorsa nokta alır.
• Emir cümlesine her zaman ünlem koymak. Olağan emir ve istek nokta ile biter.
• Devrik cümlede noktayı yüklemden sonraya koymak. Nokta her zaman cümlenin en sonundadır.
• Sıra sayısında noktayı unutmak. "5 sınıf" ile "5. sınıf" farklı anlamlar taşır.
• Büyük harfli kurum kısaltmasına nokta koymak. Harflerin arasına nokta girerse ("M.E.B.") kısaltma bozulur.
• Sıra noktası ile saat noktasını aynı görev sanmak. Biri sıra bildirir, öteki iki sayıyı ayırır.