İçeriğe geç
← OkulYKS Akademileri

YKS Türkçe · Cümlede Anlam · TRK-T02-L10

Tanım, benzetme ve abartı cümleleri

TYTsınavdaki ağırlığı orta· 8 bölüm

1Kanca

"Kitap, ciltlenmiş sayfalardan oluşan basılı bir eserdir." "Kitap, insanın en sadık dostudur." İki cümle de aynı sözcükle başlar ve aynı "-dır" ekiyle biter. Ama birincisi kitabın ne olduğunu söyler, ikincisi ise kitabı bir insana benzetir. Sınav bu iki cümleyi yan yana koyar ve hangisinin tanım olduğunu sorar. Bu derste bir kavramı sınırlayan tanım cümlesini, iki varlığı ortak bir nitelikte buluşturan benzetmeyi ve bir durumu olduğundan büyük gösteren abartıyı birbirinden ayırmayı öğreneceğiz.

2Hedefler

  • Tanım cümlesini, bir kavramı ayırt edici özellikleriyle sınırlandıran cümle olarak tanırsın.
  • "-dır" ile biten her cümlenin tanım olmadığını gösterirsin.
  • Benzetmenin öğelerini (benzeyen, benzetilen, benzetme yönü, edat) belirler, edatsız benzetmeyi tanırsın.
  • Abartıyı büyütme ve küçültme biçimleriyle tanır, benzetmeyle birlikte kullanıldığı cümleleri ayırt edersin.

3Konu anlatımı

Tanım cümlesi

Bir kavramın ne olduğunu, onu başka kavramlardan ayıran özellikleriyle sınırlandıran cümlelere tanım cümlesi denir. "Ada, dört yanı sularla çevrili kara parçasıdır" cümlesi adayı tanımlar: "kara parçası" adayı genel bir kümeye yerleştirir, "dört yanı sularla çevrili" ise onu öteki kara parçalarından ayırır. İyi bir tanımın bu iki parçası vardır: genel bir üst kavram ve ayırt edici özellik.

Tanım cümleleri çoğunlukla üç kalıpla kurulur:

  • "X, … -dır": "Başkent, bir devletin yönetim merkezi olan şehirdir."
  • "… -e X denir": "Dört yanı sularla çevrili kara parçasına ada denir."
  • "X, … demektir": "Özgürlük, kişinin başkasına zarar vermeden dilediğini yapabilmesi demektir."

"-dır" ile biten her cümle tanım değildir

Tanım sorularındaki en sık çeldirici, tanım kalıbına benzeyen ama bir kavramı sınırlamayan cümlelerdir. "Kitap, insanın en sadık dostudur" cümlesi kitabın ne olduğunu söylemez; kitabı bir dosta benzeterek öznel bir değerlendirme yapar. "Dostluk, hayatın en değerli hazinesidir" cümlesi de dostluğu tanımlamaz, onu bir hazineye benzetir. Bir cümlenin tanım olup olmadığını anlamak için şu soruyu sor: Bu cümleyi okuyan biri, kavramı hiç bilmiyorsa, onu başka şeylerden ayırabilir mi? "Ada, dört yanı sularla çevrili kara parçasıdır" cümlesini okuyan, bir adayı tanıyabilir; "Kitap insanın dostudur" cümlesini okuyan ise kitabın ne olduğunu hâlâ bilmez.

Özellik sayan cümleler de tanım değildir. "Kitaplar farklı boyutlarda ve kalınlıklarda olabilir" cümlesi kitaba dair doğru bir bilgi verir, ama kitabı başka nesnelerden ayırmaz.

Benzetme

Aralarında ortak bir nitelik bulunan iki varlıktan, o niteliği daha zayıf taşıyanı daha güçlü taşıyana benzeterek anlatmaya benzetme denir. "Gözleri deniz gibi maviydi" cümlesinde mavilik hem gözlerde hem denizde vardır, ama denizde daha belirgindir; bu yüzden gözler denize benzetilir. Benzetmenin dört öğesi vardır:

ÖğeAçıklama"Gözleri deniz gibi maviydi"
BenzeyenNiteliği zayıf olangözler
Kendisine benzetilenNiteliği güçlü olandeniz
Benzetme yönüOrtak nitelikmavilik
Benzetme edatıBağlayan sözcükgibi

Benzetme edatları "gibi, sanki, kadar, misali, -ce" sözcük ve ekleridir. Ancak benzetme edatsız da kurulabilir: "Sen bu evin güneşisin" cümlesinde "gibi" yoktur, ama kişi güneşe benzetilmiştir. "Kitap insanın dostudur" cümlesi de edatsız bir benzetmedir. Benzetmeyi tanımanın ölçütü edat değil, iki farklı türden varlığın ortak bir nitelikte buluşturulmasıdır.

Benzetmeyi karşılaştırmayla karıştırmamak için iki öğenin türüne bak: karşılaştırmada iki öğe aynı ölçüye vurulur ("ağabeyi kadar uzun"), benzetmede ise bir öğenin niteliği, o niteliği güçlü biçimde taşıyan başka türden bir varlıkla vurgulanır ("aslan gibi güçlü").

Benzetme ne işe yarar?

Benzetme, bir niteliği okurun gözünün önüne getirmenin en kısa yoludur. "Suyu çok soğuktu" demek bir bilgi verir; "Suyu buz gibi soğuktu" demek o soğukluğu hissettirir. Soyut ya da ölçülmesi güç bir niteliği, herkesin tanıdığı somut bir varlıkla bağlamak anlatımı canlandırır. Bu yüzden benzetme paragraf sorularında da karşına çıkar: "Bu parçada benzetmeden yararlanılmıştır" seçeneği, yazarın düşüncesini açıklamak için iki farklı türden şeyi ortak bir nitelikte buluşturduğunu söyler. Paragraf modülünde düşünceyi geliştirme yollarını işlerken benzetmeyi bu gözle yeniden ele alacağız.

Abartı

Bir durumu, niteliği ya da olayı olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstererek anlatıma güç katmaya abartı denir. Abartının iki yönü vardır:

  • Büyütme: "Sana bin kere söyledim", "Gözyaşları sel oldu", "Açlıktan ölüyorum", "Bu çanta bir ton ağırlığında."
  • Küçültme: "Bu kasaba o kadar küçük ki bir ucundan hapşırsan öbür ucunda çok yaşa derler."

Abartı bir yanlış bilgi ya da yalan değildir; okur sayının ya da durumun gerçek olmadığını bilir ve abartıyı bir vurgu olarak algılar. "Sana bin kere söyledim" diyen kişi sayıyı saymamıştır; tekrarın çokluğunu vurgular.

Abartı çoğu zaman benzetmeyle birlikte kurulur: "Lavabodaki bulaşıklar dağ gibi yığılmıştı" cümlesinde bulaşıklar dağa benzetilmiştir ve bu benzetme onların miktarını olduğundan çok büyük gösterir. Böyle bir cümlede iki anlatım biçimi birlikte vardır. Buna karşılık "Kedi pamuk gibi yumuşaktı" cümlesinde benzetme vardır, ama abartı yoktur: pamuğun yumuşaklığı, kedinin yumuşaklığını olduğundan büyük göstermez, yalnızca canlandırır.

Üçünü birbirinden ayırmak

SoruTanımBenzetmeAbartı
Kavramı sınırlıyor mu?EvetHayırHayır
İki farklı türden varlığı buluşturuyor mu?HayırEvetOlabilir
Durumu olduğundan büyük ya da küçük gösteriyor mu?HayırOlabilirEvet
Nesnel mi?EvetHayırHayır

Tanım nesneldir ve bir kavramı sınırlar; benzetme ve abartı ise anlatımı güçlendiren, öznel araçlardır. Bir cümlede birden fazlası bulunabilir; soru hangisini soruyorsa ona odaklan.

Soru kökleri

Bu konudaki sorular üç ana biçimde gelir. Tanımı sorar ("Hangisi bir tanım cümlesidir?", "…'-dır' ile bittiği hâlde tanım değildir?"), benzetmeyi sorar ("…benzetme yapılmıştır?", "…benzetme yönü nedir?", "…benzetme edatsız kurulmuştur?") ya da abartıyı sorar ("…abartılı bir anlatım vardır?", "…hem benzetme hem abartı vardır?"). Her soruda önce cümlenin bir kavramı mı tanımladığına, sonra iki farklı türden varlığı mı buluşturduğuna, en son da bir niteliği mi büyüttüğüne bak.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Tanım mı, benzetme mi?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi bir tanım cümlesidir?

  • A) Kitap, insanın en sadık dostudur.
  • B) Bu kitap çok ilgi çekici.
  • C) Kitapları raflara dizdi.
  • D) Kütüphanede binlerce kitap var.
  • E) Sözlük, bir dilin sözcüklerini anlamlarıyla birlikte sıralayan kaynak eserdir.

Çözüm: A "-dır" ile biter, ama kitabı bir dosta benzetir; kavramı sınırlamaz. B öznel bir değerlendirme, C bir eylem, D bir bilgi bildirir. E sözlüğü bir üst kavrama ("kaynak eser") yerleştirir ve onu ayıran özelliği verir. Cevap: E.

Örnek 2 — Benzetmenin öğeleri

Soru: "Gözleri deniz gibi maviydi." cümlesinde benzetme yönü aşağıdakilerden hangisidir?

  • A) Gözler
  • B) Deniz
  • C) Gibi
  • D) Mavilik
  • E) Bakış

Çözüm: A benzeyen, B kendisine benzetilen, C benzetme edatıdır. Gözler ile denizin ortak niteliği mavilik, yani benzetme yönüdür. E cümlede yoktur. Cevap: D.

Örnek 3 — Edatsız benzetme

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde benzetme, bir benzetme edatı kullanılmadan yapılmıştır?

  • A) Sen bu evin güneşisin.
  • B) Yüzü ay gibi parlıyordu.
  • C) Sanki bir çocuk gibi sevindi.
  • D) Kuş misali göğe süzüldü.
  • E) Aslan kadar cesurdu.

Çözüm: B'de "gibi", C'de "sanki" ve "gibi", D'de "misali", E'de "kadar" benzetme edatıdır. A'da kişi güneşe benzetilmiştir, ama hiçbir edat yoktur. Cevap: A.

Örnek 4 — Benzetme ve abartı bir arada

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem benzetme hem abartı vardır?

  • A) Ablası kadar sabırlıydı.
  • B) Sana yüz kere söyledim.
  • C) Kedi pamuk gibi yumuşaktı.
  • D) Sesi çok güzeldi.
  • E) Lavabodaki bulaşıklar dağ gibi yığılmıştı.

Çözüm: A karşılaştırma, B yalnızca abartı, C yalnızca benzetme, D öznel bir değerlendirmedir. E'de bulaşıklar dağa benzetilmiş ve bu benzetme miktarlarını olduğundan çok büyük göstermiştir. Cevap: E.

5Tuzaklar

  • "-dır" ile biten her cümleyi tanım sanmak. "Kitap insanın dostudur" bir benzetmedir; kavramı sınırlamaz.
  • Özellik saymayı tanım sanmak. "Kitaplar farklı boyutlarda olabilir" doğru bir bilgidir, ama kitabı başka nesnelerden ayırmaz.
  • Benzetmeyi edata bağlamak. "Sen bu evin güneşisin" edatsız bir benzetmedir.
  • Benzetme ile karşılaştırmayı karıştırmak. "Ağabeyi kadar uzun" iki aynı türden öğeyi kıyaslar; benzetme değildir.
  • Her benzetmeyi abartı saymak. "Pamuk gibi yumuşak" canlandırır, ama büyütmez.
  • Abartıyı yanlış bilgi sanmak. "Bin kere söyledim" bir sayı iddiası değil, bir vurgudur.

6Tekrar kartı

  • Tanım: üst kavram + ayırt edici özellik; nesnel. Kalıplar: "X … -dır", "… -e X denir".
  • "-dır" ile biten her cümle tanım değildir: "Kitap insanın dostudur" benzetmedir.
  • Benzetmenin öğeleri: benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü, edat.
  • Edatlar: gibi, sanki, kadar, misali, -ce; edatsız benzetme de olur.
  • Abartı: büyütme (bin kere) ya da küçültme (hapşırık örneği); yalan değil, vurgu.
  • Benzetme + abartı: "dağ gibi bulaşık". Benzetme, abartı olmadan: "pamuk gibi yumuşak".

7Alıştırma

  1. Soru 1 · Kolay

    Aşağıdakilerden hangisi bir tanım cümlesidir?

    1. A)Müzik, ruhun gıdasıdır.
    2. B)Bu şarkı çok hüzünlü.
    3. C)Radyoyu açıp müzik dinledi.
    4. D)Konserde binlerce kişi vardı.
    5. E)Pusula, yönleri göstermeye yarayan mıknatıslı iğneli bir araçtır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. E pusulayı bir üst kavrama yerleştirir ve ayırt edici özelliğini verir; A "-dır" ile bittiği hâlde müziği bir gıdaya benzeten bir benzetmedir.

  2. Soru 2 · Kolay

    Aşağıdaki cümlelerin hangisinde benzetme yapılmıştır?

    1. A)Saçları buğday başakları gibi sarıydı.
    2. B)Ablası kadar uzundu.
    3. C)Saçlarını kısa kestirdi.
    4. D)Sarı saçlı bir çocuk koşuyordu.
    5. E)Saçları omuzlarına kadar uzundu.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. A'da saçlar sarılık yönünden başaklara benzetilmiştir; B karşılaştırmadır, öteki cümlelerde benzetme yoktur.

  3. Soru 3 · Kolay

    Aşağıdaki cümlelerin hangisinde abartı vardır?

    1. A)Sabah erkenden kalktı.
    2. B)Yolda biraz yoruldu.
    3. C)Sana bin kere söyledim, beni dinlemiyorsun.
    4. D)Yarın yeniden arayacak.
    5. E)İki saat ders çalıştı.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. "Bin kere" tekrarın çokluğunu olduğundan büyük gösterir; öteki cümleler durumları olduğu gibi anlatır.

  4. Soru 4 · Kolay

    Aşağıdakilerden hangisi bir benzetme edatı değildir?

    1. A)gibi
    2. B)çünkü
    3. C)sanki
    4. D)kadar
    5. E)misali
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. "Çünkü" neden bildiren bir bağlaçtır; öteki sözcükler benzetme kurmak için kullanılır.

  5. Soru 5 · Orta

    "Sesi bülbül gibi yanıktı." cümlesinde benzetme yönü aşağıdakilerden hangisidir?

    1. A)Ses
    2. B)Bülbül
    3. C)Gibi
    4. D)Yanıklık
    5. E)Şarkı
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. A benzeyen, B kendisine benzetilen, C edattır; ses ile bülbülün ortak niteliği yanıklıktır.

  6. Soru 6 · Orta

    Aşağıdaki cümlelerin hangisi "-dır" ile bittiği hâlde bir tanım cümlesi değildir?

    1. A)Üçgen, üç kenarı olan kapalı bir şekildir.
    2. B)Göl, dört yanı karalarla çevrili su birikintisidir.
    3. C)Anne, bir evin kalbidir.
    4. D)Sözlük, sözcükleri anlamlarıyla sıralayan eserdir.
    5. E)Rüzgâr, havanın yatay yönde hareket etmesidir.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. C anneyi bir kalbe benzetir; kavramı sınırlamaz. Öteki cümleler üst kavram ve ayırt edici özellik verir.

  7. Soru 7 · Orta

    Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem benzetme hem abartı vardır?

    1. A)Kardeşi kadar sabırlıydı.
    2. B)Sana yüz kere söyledim.
    3. C)Yastık bulut gibi yumuşaktı.
    4. D)Sesi çok güzeldi.
    5. E)Masadaki kitaplar kule gibi yükselmişti.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Kitaplar kuleye benzetilmiş ve miktarları olduğundan büyük gösterilmiştir. B yalnızca abartı, C yalnızca benzetme, A karşılaştırmadır.

  8. Soru 8 · Orta

    Aşağıdaki cümlelerin hangisinde benzetme değil, karşılaştırma vardır?

    1. A)Ağabeyi kadar uzundu.
    2. B)Aslan gibi güçlüydü.
    3. C)Kar gibi beyaz bir örtüydü.
    4. D)Bal gibi tatlı bir çocuktu.
    5. E)Buz gibi soğuk bir bakışı vardı.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. A'da iki aynı türden öğe, boy ölçütüne göre kıyaslanır; öteki cümlelerde bir nitelik, onu güçlü biçimde taşıyan başka türden bir varlıkla vurgulanır.

  9. Soru 9 · Orta

    "Çantası o kadar ağırdı ki sırtında bir ton taş taşıdığını sandım." cümlesinde ağır basan anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?

    1. A)Tanım
    2. B)Karşılaştırma
    3. C)Neden-sonuç
    4. D)Abartı
    5. E)Koşul
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. "Bir ton taş" çantanın ağırlığını olduğundan çok büyük gösterir; cümle bir kavram tanımlamaz ya da iki öğeyi kıyaslamaz.

  10. Soru 10 · Orta

    Tanım cümlesinin temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

    1. A)Bir kavramı başka bir varlığa benzetir.
    2. B)Bir kavramı ayırt edici özellikleriyle sınırlandırır.
    3. C)Bir olayı olduğundan büyük gösterir.
    4. D)İki varlığı bir ölçüte göre kıyaslar.
    5. E)Bir yargının nedenini açıklar.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. A benzetmeyi, C abartıyı, D karşılaştırmayı, E neden-sonucu anlatır.

  11. Soru 11 · Orta

    Aşağıdaki cümlelerin hangisinde benzetme edatsız kurulmuştur?

    1. A)Sen bu sınıfın neşesisin, bir güneşsin.
    2. B)Gözleri yıldız gibi parlıyordu.
    3. C)Sanki rüzgârla yarışıyordu.
    4. D)Kardeşi, bir çocuk misali sevindi.
    5. E)Taş kadar sert bir ekmekti.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. A'da kişi güneşe benzetilmiştir, ama hiçbir benzetme edatı yoktur; öteki cümlelerde "gibi, sanki, misali, kadar" kullanılmıştır.

  12. Soru 12 · Zor

    I. Göl, dört yanı karalarla çevrili su birikintisidir. II. Göl ayna gibi durgundu. III. Göl, dünyanın en güzel yeridir. IV. Gölün suyu buz gibi soğuktu. Numaralanmış cümlelerin hangilerinde benzetme vardır?

    1. A)I ve II
    2. B)I ve III
    3. C)III ve IV
    4. D)II ve IV
    5. E)II, III ve IV
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. II'de göl aynaya, IV'te su buza benzetilmiştir; I bir tanım, III öznel bir değerlendirmedir.

  13. Soru 13 · Zor

    Bir cümlenin tanım olabilmesi için aşağıdakilerden hangisi gereklidir?

    1. A)Mutlaka "-dır" ekiyle bitmesi
    2. B)Kavramı başka kavramlardan ayıran özellikleri vermesi
    3. C)Bir benzetme içermesi
    4. D)Öznel bir yargı taşıması
    5. E)Bir örnek vermesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. "-dır" eki tanımın ölçütü değildir; benzetme ve öznel yargı ise tanımı bozar.

  14. Soru 14 · Zor

    "Bu oda o kadar dar ki içinde iki kişi aynı anda nefes alamıyor." cümlesinde odanın darlığı hangi yolla anlatılmıştır?

    1. A)Tanım yoluyla
    2. B)Sayısal veriyle
    3. C)Benzetme yoluyla
    4. D)Karşılaştırma yoluyla
    5. E)Abartı yoluyla
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Cümle odanın darlığını olduğundan çok daha dar göstererek vurgular; bu, küçültme yoluyla yapılmış bir abartıdır.

  15. Soru 15 · Zor

    Aşağıdaki cümlelerin hangisinde abartı yoktur?

    1. A)Açlıktan ölüyorum.
    2. B)Gözyaşları sel oldu.
    3. C)Yolculuk üç saat sürdü.
    4. D)Bu çanta bir ton ağırlığında.
    5. E)Sana milyon kere söyledim.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. C bir süreyi olduğu gibi bildirir; öteki cümleler açlığı, gözyaşını, ağırlığı ve tekrarı olduğundan büyük gösterir.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Cümle tamamlama» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

  1. Soru 1 · Orta

    Aşağıdakilerden hangisi bir tanım cümlesidir?

    1. A)Ada, tatil için en güzel yerdir.
    2. B)Adaya vapurla gittik.
    3. C)Ada, dört yanı sularla çevrili kara parçasıdır.
    4. D)Ada o gün çok kalabalıktı.
    5. E)Ada bir cennet gibiydi.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: C. C adayı üst kavrama yerleştirir ve ayırt edici özelliğini verir; A öznel bir değerlendirme, E bir benzetmedir.

  2. Soru 2 · Orta

    Aşağıdaki cümlelerin hangisinde benzetme yapılmıştır?

    1. A)Kardeşim tavşan gibi hızlı koşar.
    2. B)Kardeşimden daha hızlı koşarım.
    3. C)Kardeşim hızlı koşar.
    4. D)Hızlı koştuğu için yarışı kazandı.
    5. E)Sınıfın en hızlısı o.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: A. A'da kardeş hız yönünden tavşana benzetilmiştir; B ve E karşılaştırma, D neden-sonuçtur.

  3. Soru 3 · Orta

    Aşağıdaki cümlelerin hangisinde abartı vardır?

    1. A)Sınav iki saat sürdü.
    2. B)Biraz yoruldum.
    3. C)Dün yağmur yağdı.
    4. D)Bu kitabı okurken yüz yıl yaşlandım.
    5. E)Toplantı erken bitti.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: D. "Yüz yıl yaşlandım" okumanın yorgunluğunu olduğundan çok büyük gösterir; öteki cümleler durumları olduğu gibi anlatır.

  4. Soru 4 · Zor

    "Kardeşinin kahkahası çan sesi gibi çınlıyordu." cümlesinde kendisine benzetilen öğe aşağıdakilerden hangisidir?

    1. A)Kardeş
    2. B)Kahkaha
    3. C)Gibi
    4. D)Çınlama
    5. E)Çan sesi
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: E. Kahkaha benzeyen, çan sesi kendisine benzetilen, çınlama benzetme yönü, "gibi" edattır.

  5. Soru 5 · Zor

    Aşağıdaki cümlelerin hangisi "-dır" ile bittiği hâlde bir tanım cümlesi değildir?

    1. A)Kare, dört kenarı eşit ve açıları dik olan dörtgendir.
    2. B)Dostluk, hayatın en değerli hazinesidir.
    3. C)Nehir, denize ya da göle dökülen büyük akarsudur.
    4. D)Başkent, bir devletin yönetim merkezi olan şehirdir.
    5. E)Pusula, yönleri gösteren bir araçtır.
    Önce çöz, sonra cevabı aç

    Cevap: B. B dostluğu bir hazineye benzetir ve öznel bir değerlendirme yapar; kavramı sınırlamaz.

T02 — Cümlede Anlam

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.