Zaman çizelgesi okumak

Bir öğrenci deneme sınavında şu soruyla karşılaşır: "İstanbul'un fethi hangi yüzyılda gerçekleşmiştir?" Yılı bilir: 1453. Rakamın başındaki "14"e bakar ve 14. yüzyılı işaretler. Cevap yanlıştır. Bir sonraki soruda Milattan önce 500 ile Milattan önce 300 yıllarından hangisinin daha eski olduğu sorulur; büyük sayının daha yeni olduğunu düşünür ve yine yanılır. Üçüncü soruda Milattan önce 50 ile Milattan sonra 50 arasında kaç yıl geçtiği sorulur; yüz yazar, ama doğru cevap doksan dokuzdur. Bu öğrencinin tarihleri bilmekte bir sorunu yoktur; sorun, zamanın nasıl sayıldığını bilmemesidir. Tarih soruları yalnız yıl sormaz; yılları bir çizgi üzerinde konumlandırmayı, aralarındaki süreyi bulmayı ve aynı anda olan olayları eşleştirmeyi ister. Bu derste önce Milattan önce ve sonra sayımını, ardından yüzyıl ve süre hesabını ve son olarak bir zaman çizelgesinde dönemlerin nasıl örtüştüğünü çalışıyoruz.

• Milattan önce ve Milattan sonra yılları doğru sıralar, sıfır yılının olmadığını hesaba katarsın.
• Bir yılın hangi yüzyıla, yüzyılın hangi yarısına ya da çeyreğine düştüğünü bulursun.
• İki tarih arasındaki süreyi, iki tarih farklı taraflarda olsa da doğru hesaplarsın.
• Bir zaman çizelgesinde aynı dönemde yaşanan olayları ve devletleri eşleştirirsin.

Milat ve iki yön

Bugün kullandığımız miladi takvimde yıllar, Hz. İsa'nın doğduğu kabul edilen yıldan başlayarak sayılır. Bu başlangıç noktasına milat denir. Miladdan sonraki yıllar ileriye doğru artar: MS 1, MS 2, MS 1453. Miladdan önceki yıllar ise geriye doğru sayılır: MÖ 1, MÖ 2, MÖ 3000. Bu yüzden Milattan önce büyük sayı daha eskidir. MÖ 3000, MÖ 2000'den bin yıl önce gelir; MÖ 500, MÖ 300'den daha eskidir. Kancadaki öğrencinin ikinci hatası, bu ters sayımı unutmasıdır.

Bir zaman çizelgesi düşünürken soldan sağa akan bir çizgi hayal et: solda MÖ yılları, büyük sayılar en solda; ortada milat; sağda MS yılları, büyük sayılar en sağda.

Sıfır yılı yoktur

Miladi takvimde sıfır yılı bulunmaz; MÖ 1 yılını doğrudan MS 1 yılı izler. Bu, iki tarih arasındaki süre hesaplanırken önemlidir:

• İki tarih aynı taraftaysa büyük olandan küçük olan çıkarılır. 1243 ile 1453 arasında 210 yıl vardır. MÖ 500 ile MÖ 300 arasında 200 yıl vardır.
• Biri MÖ, öteki MS ise iki sayı toplanır ve sıfır yılı olmadığı için bir çıkarılır. MÖ 50 ile MS 50 arasında 50 + 50 − 1 = 99 yıl vardır. Kancadaki öğrencinin üçüncü hatası budur.

Yüzyıl hesabı

Bir yüzyıl yüz yıldan oluşur ve 1 ile biten yılla başlayıp 00 ile biten yılla sona erer. Milattan sonra 1. yüzyıl 1–100, 15. yüzyıl 1401–1500 yıllarını kapsar.

Bir yılın yüzyılını bulmak için kural şudur: yılın son iki basamağını at, kalan sayıya bir ekle. 1453 için son iki basamak atılınca 14 kalır, bir eklenince 15 olur: 1453, 15. yüzyıldadır. 1071 için 10 + 1 = 11. yüzyıl; 375 için 3 + 1 = 4. yüzyıl. Tek bir istisna vardır: yıl 00 ile bitiyorsa bir eklenmez, çünkü o yıl bir yüzyılın son yılıdır. 1900, 20. değil 19. yüzyılın son yılıdır; 1901 ise 20. yüzyılın ilk yılıdır.

Milattan önce de aynı kural geriye doğru işler. MÖ 550, MÖ 6. yüzyıldadır; MÖ 1. yüzyıl ise MÖ 100 ile MÖ 1 arasındaki yılları kapsar ve en eski yılı MÖ 100'dür.

Yarılar ve çeyrekler

Sorular bazen yüzyılın bir bölümünü ister. 15. yüzyılın ilk yarısı 1401–1450, ikinci yarısı 1451–1500'dür. Çeyrekler yirmi beşer yıldır: ilk çeyrek 1401–1425, ikinci çeyrek 1426–1450, üçüncü çeyrek 1451–1475, son çeyrek 1476–1500. Buna göre 1453, 15. yüzyılın ikinci yarısında ve üçüncü çeyreğindedir; 1789 ise 18. yüzyılın son çeyreğindedir.

Daha uzun dönemler için binyıl kullanılır. MÖ 3. binyıl, MÖ 3000 ile MÖ 2001 arasındaki yılları kapsar.

Zaman çizelgesini okumak

Bir zaman çizelgesinde iki tür işaret bulunur. Noktalar, tek bir yılda olan olayları gösterir: bir savaş, bir antlaşma, bir fetih. Çubuklar ise bir süre devam eden dönemleri gösterir: bir devletin var olduğu yıllar, bir hükümdarın saltanatı, bir çağ. Çizelgeyi okurken önce ölçeğe bak: bir aralık on yılı mı, yüz yılı mı gösteriyor? Ölçek bilinmeden iki olayın arası doğru tahmin edilemez. Sınavda verilen çizelgelerde bazen ölçek eşit değildir; bir bölüm on yıllık, başka bir bölüm yüzyıllık aralıklarla çizilmiş olabilir. Bu yüzden iki noktanın arasındaki uzunluğa değil, üzerlerindeki yıllara bakarak karar vermek gerekir.

Kesin yıl bilmeden sıralamak

Bazı sorular yıl vermez; yalnız olayları sıralamanı ister. Bu durumda olaylar arasındaki neden-sonuç bağları ve bilinen dönüm noktaları yol gösterir. Bir antlaşma, onu doğuran savaştan sonra gelir; bir devletin yıkılışı, kuruluşundan sonra gelir; bir fetih, o şehrin kuşatılmasından sonra gelir. Örneğin Malazgirt'ten sonra Anadolu'da kurulan beyliklerin, Türkiye Selçuklu Devleti'nin güçlenmesinden önce ortaya çıktığını bilmek, yıl hatırlanmasa da doğru sırayı verir. Bu tür akıl yürütmeye göreli kronoloji denir ve yıl ezberinin eksik kaldığı yerde çoğu zaman yeterlidir.

Kendi zaman şeridini kurmak

Bir defterin iki sayfasını yan yana açıp uzun bir çizgi çiz ve üzerine çapa tarihleri yerleştir. Her yeni konuyu çalıştığında o konunun olaylarını bu şeride ekle; devletleri çubuk, olayları nokta olarak işaretle. Birkaç hafta sonra şerit, bütün programın tek bir sayfadaki haritasına dönüşür ve hangi devletlerin aynı dönemde yaşadığı bir bakışta görülür. Şeridi her eklemede yeniden okumak, kronolojiyi ayrıca ezberlemeye gerek bırakmadan kalıcı kılar.

Dönemlerin örtüşmesi

Tarih kitapları devletleri ve olayları tek tek anlatsa da dünyada birçok olay aynı anda yaşanır. Zaman çizelgesinde çubukların üst üste geldiği yerler, aynı dönemde var olan devletleri gösterir. Örneğin Büyük Selçuklular güçlenirken Bizans hâlâ ayaktadır; Osmanlı'nın kuruluş yıllarında Anadolu'da başka beylikler de vardır. "Dünyada aynı dönem" sorularını çözmenin yolu, istenen olayın yılını çizelgeye koyup o noktadan dikey bir çizgi çizmek ve bu çizginin kestiği bütün çubukları okumaktır. Bu alışkanlık, bir bölgenin hikâyesini öteki bölgelerin hikâyeleriyle birleştirmeyi sağlar.

Sıradaki ders, tarih haritalarında sınırları, göç oklarını ve ticaret yollarını okumayı ele alıyor.

Örnek 1 — Yüzyıl

Soru: Malazgirt Savaşı (1071) hangi yüzyılda gerçekleşmiştir?

• A) 10. yüzyıl
• B) 12. yüzyıl
• C) 11. yüzyıl
• D) 9. yüzyıl
• E) 13. yüzyıl

Çözüm: Son iki basamak atılınca 10 kalır; bir eklenince 11 olur. Cevap: C.

Örnek 2 — Süre

Soru: MÖ 200 ile MS 300 arasında kaç yıl vardır?

• A) 100
• B) 500
• C) 501
• D) 499
• E) 300

Çözüm: Farklı taraflarda oldukları için 200 + 300 − 1 = 499 bulunur. Cevap: D.

Örnek 3 — Sıralama

Soru: Hangisi MÖ 400'den daha eskidir?

• A) MÖ 600
• B) MÖ 100
• C) MS 1
• D) MÖ 300
• E) MS 400

Çözüm: Milattan önce büyük sayı daha eskidir; MÖ 600, MÖ 400'den önce gelir. Cevap: A.

Örnek 4 — Çeyrek

Soru: 1789 yılı 18. yüzyılın hangi bölümündedir?

• A) İlk çeyrek
• B) İkinci çeyrek
• C) Üçüncü çeyrek
• D) İlk yarı
• E) Son çeyrek

Çözüm: Son çeyrek 1776–1800 yıllarını kapsar ve 1789 bu aralıktadır. Cevap: E.

• Yılın ilk iki basamağını yüzyıl sanmak. 1453, 14. değil 15. yüzyıldadır.
• MÖ'de büyük sayıyı yeni sanmak. Milattan önce büyük sayı daha eskidir.
• Sıfır yılını saymak. MÖ ile MS arasındaki sürede bir çıkarılır.
• 00 ile biten yılı sonraki yüzyıla koymak. 1900, 19. yüzyılın son yılıdır.
• Çizelgenin ölçeğine bakmamak. Aralıkların kaç yılı gösterdiği bilinmeden süre tahmin edilemez.