Sebep-sonuç düşüncesi

Bir yaz sonu, kurak bir yamaçta orman yangını çıkar. Haber bültenleri yangını başlatan şeyi konuşur: bir piknikçinin söndürmeden bıraktığı ateş. Oysa orman mühendisleri başka bir şeye bakar: aylardır yağmur yağmamıştır, yerde kalın bir kuru yaprak tabakası birikmiştir, yamaç rüzgâra açıktır ve yangın yollarının bakımı yapılmamıştır. Aynı ateş bir kış gününde, ıslak bir ormanda kendiliğinden sönüp gidecekti. Ateş yangını başlatmıştır; ama yangının bu kadar büyümesini, aylardır biriken koşullar mümkün kılmıştır. Yangından sonra da tek bir sonuç doğmaz: bazı evler yanar, toprak kaymaya açık hale gelir, yaban hayatı göç eder, bölgede yeni bir yangın önleme yasası tartışılmaya başlar. Tarih de böyle işler. Bu derste önce bir olayın nedenlerini derinlik ve türlerine göre ayırmayı, ardından sonuçları aynı biçimde sınıflandırmayı ve sınavlarda neden ile sonucun nasıl karıştırıldığını inceliyoruz.

• Uzun vadeli nedenleri, kısa vadeli nedenleri ve tetikleyici olayı birbirinden ayırırsın.
• Nedenleri ve sonuçları siyasi, ekonomik, toplumsal, dinî ve kültürel türlere göre sınıflandırırsın.
• Bir olayın sonucunun başka bir olayın nedeni olduğu zincirleri kurarsın.
• Önce olanı neden sanmak ve tek nedene indirgemek gibi düşünme hatalarını fark edersin.

Nedenlerin derinliği

Bir olayın nedenleri aynı derinlikte değildir. Tarihçiler nedenleri genellikle üç katmanda inceler:

• Uzun vadeli nedenler: Yıllar, hatta yüzyıllar içinde biriken koşullardır. Ekonomik rekabet, nüfus artışı, iklim değişiklikleri, devletler arasındaki eski düşmanlıklar bu katmandadır. Kancadaki kuraklık ve biriken kuru yapraklar bu türdendir.
• Kısa vadeli nedenler: Olaydan hemen önceki yıllarda gerginliği artıran gelişmelerdir; ittifakların sertleşmesi, bir antlaşmanın bozulması gibi.
• Tetikleyici olay ya da kıvılcım: Olayı fiilen başlatan, çoğu zaman tek başına küçük görünen bir gelişmedir. Kancadaki söndürülmemiş ateş budur.

Bu ayrımın en bilinen örneği Birinci Dünya Savaşı'dır. Uzun vadeli nedenleri arasında büyük devletlerin sömürge ve pazar rekabeti, milliyetçiliğin yükselişi, silahlanma yarışı ve Avrupa'nın İtilaf ile İttifak blokları olarak ikiye bölünmesi sayılır. Savaşı başlatan kıvılcım ise 28 Haziran 1914'te Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da öldürülmesidir. Sınavda "savaşın nedenlerinden biri değildir" gibi sorularla karşılaşıldığında, bir suikastın tek başına dünya savaşı çıkarmadığını, onu savaşa dönüştüren koşulların uzun süredir biriktiğini bilmek doğru seçeneği bulmayı kolaylaştırır.

Nedenlerin türleri

Nedenleri derinliğin yanında içeriklerine göre de sınıflandırmak yararlıdır:

• Siyasi: devletler arası güç dengesi, taht kavgaları, iç karışıklıklar.
• Ekonomik: ticaret yolları, toprak, vergi, kıtlık, yeni pazar arayışı.
• Toplumsal: nüfus hareketleri, sınıflar arası çatışma, göçler.
• Dinî: inanç farklılıkları, kutsal yerler, dinî otoritelerin etkisi.
• Coğrafi ve iklimsel: kuraklık, salgın hastalıklar, doğal sınırlar.

Haçlı Seferleri bu türlerin bir arada bulunduğu iyi bir örnektir. Bizans'ın Türk ilerleyişi karşısında Batı'dan yardım istemesi siyasi, Kudüs'ün Hristiyanlar için kutsal sayılması dinî, papalığın etkisini artırma isteği hem dinî hem siyasi, Doğu'nun zenginliklerine ve ticaret yollarına ulaşma isteği ise ekonomik bir nedendir. Bir olayın çoğu zaman tek değil, birden çok nedeni vardır. Bu nedenlerin ağırlığı da tarihçiden tarihçiye farklı değerlendirilebilir.

Sonuçların türleri

Sonuçlar da benzer biçimde ayrılır. Kısa vadeli sonuçlar olayın hemen ardından görülür; uzun vadeli sonuçlar ise yıllar sonra ortaya çıkar. Ayrıca sonuçlar siyasi, ekonomik, toplumsal ve kültürel olarak sınıflandırılabilir. Coğrafi Keşifler bunun öğretici bir örneğidir: ticaret yollarının Akdeniz'den Atlas Okyanusu'na kayması ekonomik bir sonuçtur; Akdeniz limanlarının önem kaybetmesi bölgesel, sömürgeciliğin başlaması siyasi, Amerika'dan Avrupa'ya akan değerli madenlerin fiyatları yükseltmesi ise uzun vadeli ekonomik bir sonuçtur. Bazı sonuçlar da olayı başlatanların hiç beklemediği sonuçlardır; tarih bu beklenmedik sonuçlarla doludur.

Zincirleme ilişkiler

Bir olayın sonucu çoğu zaman bir sonraki olayın nedenidir. Malazgirt Savaşı'nın (1071) ardından Türk boyları Anadolu içlerine giderek daha hızlı yayıldı; Bizans, Türk ilerleyişini durduramayınca Batı'dan yardım istedi; bu çağrı Haçlı Seferlerinin nedenlerinden biri oldu. Böylece üç olay tek bir zincirde birleşir. Benzer bir zincir İstanbul'un fethinden Coğrafi Keşiflere uzanır: ders kitaplarında, doğudan gelen ticaret yollarının Osmanlı denetimine girmesinin Avrupalıları yeni deniz yolları aramaya yönelttiği yorumu yer alır. Sınavlarda "hangisi bu gelişmenin dolaylı sonucudur" gibi sorular bu zincirlerin izini sürmeyi ister.

Gerçek neden ve ileri sürülen gerekçe

Devletler bir savaşı ya da bir müdahaleyi başlatırken çoğu zaman bir gerekçe ileri sürer. Bu gerekçe her zaman olayın asıl nedeni değildir; bazen asıl çıkarları örten bir bahanedir. Tarih sorularında bir kaynakta geçen "şu nedenle harekete geçtik" ifadesiyle olayın tarihçilerce kabul edilen nedenleri arasındaki farkı görmek gerekir. Bir gerekçeyi değerlendirirken "bu gerekçe kimin işine yarıyordu?" diye sormak, asıl nedeni ortaya çıkarmaya yardım eder.

Aynı olay, farklı sonuçlar

Bir olayın sonuçları, taraflara göre farklıdır. Kavimler Göçü, Germen kavimleri için yeni yurtlar edinmek, Batı Roma için ise çöküşün hızlanması anlamına geliyordu. Malazgirt, Türkler için Anadolu'nun kapılarının açılması, Bizans için ise doğudaki topraklarının elden çıkmaya başlamasıydı. Bir sonuç sorusunda hangi tarafın bakış açısının sorulduğuna dikkat etmek, yanlış seçeneklerin bir kısmını kendiliğinden eler.

Neden-sonuç tablosu

Her konunun sonunda üç sütunlu küçük bir tablo kur: ortada olay, solda nedenleri, sağda sonuçları. Nedenleri uzun vadeli ve tetikleyici olarak, sonuçları da türlerine göre işaretle. Bir olayın sonuç sütunundaki bir madde, sonraki bir olayın neden sütununda yeniden görünüyorsa, iki tabloyu bir okla bağla. Böylece tablolar zamanla, bütün dönemi kapsayan bir zincire dönüşür.

Düşünme hataları

• Önce olanı neden sanmak: Bir olayın başka bir olaydan önce gerçekleşmesi, onun nedeni olduğunu göstermez. Neden ilişkisi için iki olay arasında bir bağ kurulabilmelidir.
• Tek nedene indirgemek: "Haçlı Seferleri yalnız din yüzünden çıktı" gibi bir yargı, öteki nedenleri görmezden gelir. Sınav seçeneklerinde "yalnız", "tek" gibi sözcükler çoğu zaman bu hatanın işaretidir.
• Nedenle sonucu karıştırmak: Soru kökünün nedeni mi sonucu mu istediğine dikkat et. Olaydan önceye ait bir gelişme sonuç olamaz.

Bu hataları fark etmenin yolu, her seçeneği olayın zaman çizgisine yerleştirmektir: olaydan önce mi, sonra mı, olayla bağı ne?

Sıradaki ders, tarih bilgini ve becerilerini ölçen bir tanı testiyle nereden başlaman gerektiğini belirlemeyi ele alıyor.

Örnek 1 — Kıvılcım

Soru: Birinci Dünya Savaşı'nı başlatan tetikleyici olay hangisidir?

• A) Sömürge rekabeti
• B) Silahlanma yarışı
• C) Saraybosna suikastı
• D) Milliyetçiliğin yükselişi
• E) Blokların oluşması

Çözüm: Ötekiler uzun vadeli nedenlerdir; savaşı fiilen başlatan olay 1914'teki suikasttır. Cevap: C.

Örnek 2 — Neden türü

Soru: Haçlı Seferlerinde Doğu'nun ticaret yollarına ulaşma isteği hangi tür nedendir?

• A) Dinî
• B) Ekonomik
• C) Coğrafi
• D) Kültürel
• E) Askerî

Çözüm: Ticaret yolları ve zenginlik arayışı ekonomik bir nedendir. Cevap: B.

Örnek 3 — Zincir

Soru: Malazgirt Savaşı ile Haçlı Seferleri arasındaki ilişki hangisidir?

• A) İkisi aynı yıl olmuştur.
• B) Haçlı Seferleri Malazgirt'e neden olmuştur.
• C) İkisi arasında hiçbir bağ yoktur.
• D) Malazgirt yalnız Avrupa'yı etkilemiştir.
• E) Malazgirt sonrası Türk ilerleyişi, Bizans'ın Batı'dan yardım istemesine ve dolaylı olarak Haçlı Seferlerine yol açmıştır.

Çözüm: Bir olayın sonucu öteki olayın nedenlerinden biri olmuştur. Cevap: E.

Örnek 4 — Düşünme hatası

Soru: "Haçlı Seferleri yalnız dinî nedenlerle çıkmıştır." yargısındaki hata hangisidir?

• A) Önce olanı neden sanmak
• B) Nedenle sonucu karıştırmak
• C) Tek nedene indirgemek
• D) Tarihi yanlış vermek
• E) Hata yoktur

Çözüm: Siyasi ve ekonomik nedenler görmezden gelinmiştir. Cevap: C.

• Kıvılcımı tek neden sanmak. Tetikleyici olay, biriken koşullar olmadan büyük sonuç doğurmaz.
• Önce olanı neden saymak. Zaman sırası tek başına neden ilişkisi kanıtlamaz.
• Tek nedene indirgemek. Büyük olayların çoğunun birden çok nedeni vardır.
• Olaydan önceki bir gelişmeyi sonuç diye işaretlemek. Sonuçlar olaydan sonra gelir.
• Dolaylı sonuçları görmemek. Bir olayın etkisi zincirleme olarak sonraki olaylara uzanabilir.