Sanat ve mimari

Edirne'deki Selimiye Camii'nin ana kubbesinin altında duran biri, kubbeyi taşıyan sekiz büyük ayağın neredeyse duvarlara gömüldüğünü fark eder. İç mekân tek ve kesintisiz bir boşluk gibi görünür; ışık, kubbenin eteğindeki sıra sıra pencerelerden içeri dolar. Kaynaklara göre bu yapıyı tasarlayan Mimar Sinan, onu hayatının en olgun eseri saymıştır. Aynı caminin duvarlarındaki çiniler İznik atölyelerinde pişirilmiş, kapı ve pencere üstlerindeki yazılar hattatların kaleminden çıkmış, kubbedeki süslemeler nakkaşların fırçasıyla yapılmıştı. Tek bir yapı, pek çok sanatın bir araya geldiği bir eserdi. Bu derste Osmanlı mimarisinin gelişimini ve onu tamamlayan çini, hat, tezhip, minyatür ve musiki gibi sanatları inceliyoruz.

• Osmanlı mimarisinin erken, klasik ve sonraki dönemlerdeki gelişimini açıklarsın.
• Mimar Sinan'ın eserlerini ve mimarlık anlayışını değerlendirirsin.
• Çini, hat, tezhip ve minyatür sanatlarının özelliklerini ayırt edersin.
• Osmanlı musikisinin farklı türlerini tanırsın.

Erken dönem mimarisi

Osmanlı mimarisi, Anadolu Selçuklu ve beylikler döneminin birikimi üzerine kuruldu. Erken dönemde Bursa ve İznik başlıca yapı merkezleriydi.

Bursa Ulu Camii, çok sayıda küçük kubbenin ayaklar üzerinde yan yana sıralandığı çok kubbeli bir yapıdır. Bursa Yeşil Camii ve türbesi ise iç mekânlarındaki zengin çini süslemeleriyle tanınır. Bu dönemde camiler çoğunlukla ana mekânın yanında yan odaları olan, ters T biçimli bir plana sahipti. Bu yan odalar, kaynaklara göre ahiler ve dervişler gibi toplulukların konaklaması ve toplanması için de kullanılıyordu.

Edirne'deki Üç Şerefeli Cami, erken dönemden klasik döneme geçişin örneği sayılır. Bu yapıda büyük bir merkezî kubbe ve revaklı bir avlu birlikte kullanıldı. Bu düzen, sonraki büyük selatin camilerinin, yani padişahların yaptırdığı camilerin temelini oluşturdu.

Klasik dönem ve Mimar Sinan

XVI. yüzyıl, Osmanlı mimarisinin klasik dönemi olarak kabul edilir. Bu dönemin en önemli ismi Mimar Sinan'dır. Devşirme olarak yetişen Sinan, yeniçeri olarak seferlere katıldı ve askerî mühendislik alanında deneyim kazandı. Ardından saray mimarlarının başı, yani mimarbaşı oldu ve uzun yıllar bu görevi sürdürdü.

Sinan, camiler, medreseler, türbeler, hamamlar, köprüler, kervansaraylar ve imaretler dahil yüzlerce yapı yaptı. Onun eserlerine ilişkin yaygın bir değerlendirme şöyledir:

• Şehzade Camii (İstanbul): Sinan'ın kendi deyişiyle «çıraklık» eseri olarak aktarılır.
• Süleymaniye Camii (İstanbul): «Kalfalık» eseri olarak anılır. Cami, medreseler, darüşşifa, imaret ve hamamdan oluşan büyük bir külliyenin merkezindedir.
• Selimiye Camii (Edirne): «Ustalık» eseri olarak anılır. Kubbesinin büyüklüğü ve iç mekânının bütünlüğüyle Sinan'ın en olgun yapısı kabul edilir.

Sinan'ın mimarlığının temel arayışı, merkezî kubbenin altında olabildiğince geniş ve bütünlüklü bir iç mekân yaratmaktı. Taşıyıcı ayakları duvarlara yaklaştırarak, yarım kubbeler ve payandalarla ağırlığı dağıtarak bu amaca ulaştı. Köprüler alanında da önemli eserler verdi; Bosna'daki Sokullu Mehmet Paşa Köprüsü bunlardan biridir.

Sivil mimari

Osmanlı mimarisi yalnız camilerden ibaret değildi. Kentlerde ve yollar boyunca yapılan hanlar, kervansaraylar, hamamlar, çeşmeler, sebiller ve köprüler gündelik hayatın parçasıydı. Bu yapıların çoğu vakıflar tarafından yaptırılır ve yaşatılırdı. Hamamlar, temizliğin yanında kentlilerin buluştuğu toplumsal mekânlardı; çeşmeler ve sebiller, kentin su ihtiyacını karşılayan hayır eserleriydi.

Köprüler, imparatorluğun farklı bölgelerini birbirine bağlayan önemli yapılardı. Hersek'teki Mostar Köprüsü, Sinan'ın çağdaşı Mimar Hayreddin'in eseri olarak bilinir. Konut mimarisinde ise ahşap ve kerpiçten yapılan, avlulu ya da sofalı evler yaygındı; bu evlerin planları bölgeden bölgeye ve iklime göre değişiyordu.

Sonraki dönemler

XVII. yüzyılda Sinan'ın öğrencisi Sedefkâr Mehmet Ağa, İstanbul'da Sultanahmet Camii'ni yaptı. Altı minaresi ve iç mekânını süsleyen mavi tonlu çinileriyle tanınan bu cami, klasik dönemin son büyük yapılarından biri sayılır. XVIII. yüzyılda Avrupa sanatının etkisiyle mimaride yeni süsleme anlayışları ortaya çıktı; bu dönemi sonraki derslerde ele alacağız.

Süsleme sanatları

Çini: Pişirilmiş toprak üzerine renkli sırlarla yapılan süslemedir. XVI. yüzyılda İznik çini atölyeleri en parlak dönemlerini yaşadı. Bu dönemin çinilerinde lale, karanfil, sümbül gibi çiçek motifleri ve parlak bir kırmızı renk öne çıkar. Kütahya da önemli bir çini merkeziydi.

Hat: Yazının güzel ve kurallı biçimde yazılması sanatıdır. Osmanlı hat sanatında II. Bayezid döneminde yaşayan Şeyh Hamdullah, yeni bir üslup geliştiren usta olarak kabul edilir. Camilerin duvarlarındaki yazılar, kitaplar ve fermanlar hattatların eseriydi.

Tezhip: Kitapların sayfalarının altın ve boyalarla süslenmesidir. Hat ile birlikte el yazması kitapların en önemli süsleme sanatıydı.

Minyatür: Kitaplardaki olayları ve yerleri anlatan küçük boyutlu resimlerdir. Osmanlı minyatürü, olayları belgeleme amacı taşıyan bir anlatım biçimine sahipti. Matrakçı Nasuh'un kent resimleri, Nakkaş Osman'ın padişahların hayatını ve seferlerini anlatan resimleri bu sanatın tanınmış örnekleridir. XVIII. yüzyılda Levni, gündelik hayattan sahnelerle minyatüre yeni bir canlılık getirdi.

Ebru ve kalem işi: Su üzerine boya serpilerek yapılan ebru, kitap kaplarında ve kâğıt süslemesinde kullanıldı. Kalem işi ise duvar ve tavanlara fırçayla yapılan süslemelerdi.

Musiki

Osmanlı'da farklı musiki türleri bir arada yaşadı:

• Mehter: Askerî musikiydi. Seferlerde ve törenlerde çalınır, ordunun moralini yükseltirdi.
• Klasik Türk musikisi: Sarayda ve kentli çevrelerde gelişti. XVII. yüzyılda yaşayan bestekâr Itrî, bu musikinin en önemli isimlerinden biri kabul edilir.
• Tekke musikisi: Tekkelerde icra edilen dinî musikiydi.
• Halk musikisi: Köylerde ve kasabalarda, âşıklar aracılığıyla yaşatılan musikiydi.

Modülün kapanışı

Bu dersle Osmanlı Kültür ve Medeniyeti modülünün sonuna geldik. Bu modülde Osmanlı devletinin iskeletini oluşturan kurumları sırasıyla inceledik: padişah ve saray, Divan-ı Hümayun, taşra teşkilatı, ordu, toprak düzeni, toplum yapısı ve millet sistemi, ekonomi, eğitim ve bilim. Bu son derste ise bu kurumların içinde ve çevresinde gelişen sanatı gördük. Bir külliye, bu modülün bütününü özetleyen bir yapıdır: vakıfla kurulur, medresesinde ilmiye yetişir, imaretinde yoksul doyar, duvarlarında çini, hat ve tezhip bir araya gelir.

Örnek 1 — Sinan'ın eserleri

Soru: Mimar Sinan'ın «ustalık» eseri olarak anılan yapı hangisidir?

• A) Şehzade Camii
• B) Süleymaniye Camii
• C) Sultanahmet Camii
• D) Selimiye Camii
• E) Üç Şerefeli Cami

Çözüm: Edirne'deki bu cami Sinan'ın en olgun yapısı kabul edilir. Cevap: D.

Örnek 2 — Erken dönem

Soru: Erken dönemden klasik döneme geçişin örneği sayılan yapı hangisidir?

• A) Bursa Ulu Camii
• B) Edirne Üç Şerefeli Cami
• C) Yeşil Cami
• D) Sultanahmet Camii
• E) Selimiye Camii

Çözüm: Merkezî kubbe ile revaklı avlu bu yapıda birlikte kullanıldı. Cevap: B.

Örnek 3 — Minyatür

Soru: XVIII. yüzyılda gündelik hayattan sahnelerle minyatüre yeni bir canlılık getiren sanatçı kimdir?

• A) Levni
• B) Matrakçı Nasuh
• C) Nakkaş Osman
• D) Şeyh Hamdullah
• E) Itrî

Çözüm: Bu sanatçı önceki dönemin belgeleme amaçlı anlatımından ayrıldı. Cevap: A.

Örnek 4 — Sinan'ın mimarlık anlayışı

Soru: Mimar Sinan'ın mimarlığındaki temel arayış hangisidir?

• A) Çok sayıda küçük kubbeyi yan yana dizmek
• B) Avlusuz camiler yapmak
• C) Ters T planı yaygınlaştırmak
• D) Minareleri kaldırmak
• E) Merkezî kubbenin altında geniş ve bütünlüklü bir iç mekân yaratmak

Çözüm: Ayakları duvarlara yaklaştırarak ve ağırlığı dağıtarak bu amaca ulaştı. Cevap: E.

• Sultanahmet Camii'ni Mimar Sinan'ın eseri sanmak. Sultanahmet, öğrencisi Sedefkâr Mehmet Ağa'nındır.
• Süleymaniye'yi Sinan'ın ustalık eseri sanmak. Süleymaniye kalfalık, Selimiye ustalık eseri olarak anılır.
• Hat ile tezhibi karıştırmak. Hat yazı sanatı, tezhip ise sayfaların altın ve boyayla süslenmesidir.
• Osmanlı minyatürünü yalnız süsleme amaçlı sanmak. Minyatür olayları ve yerleri belgeleme amacı da taşıyordu.
• Bursa Ulu Camii'ni tek kubbeli sanmak. Çok sayıda küçük kubbeden oluşan bir yapıdır.