Eğitim ve bilim

1577'de İstanbul'da, Tophane sırtlarında bir gözlemevi kuruldu. Başındaki astronom Takiyüddin, yıldızların ve gezegenlerin konumlarını ölçmek için büyük aletler yaptırmıştı. Birkaç yıl sonra gözlemevi yıktırıldı. Neden yıktırıldığı hâlâ tartışılır: kimi kaynaklar bir kuyruklu yıldızın ardından yapılan yorumları, kimileri saray içindeki çekişmeleri, kimileri de maliyeti öne çıkarır. Bu kısa ömürlü gözlemevinin hikâyesi, Osmanlı bilim hayatının hem birikimini hem de sınırlarını gösterir. Bu derste önce mahalle okulundan saray okuluna uzanan eğitim kurumlarını, ardından bu kurumlarda yetişen ya da onların dışında çalışan bilginleri inceliyoruz.

• Sıbyan mektebi, medrese ve Enderun'un işlevlerini karşılaştırırsın.
• Medresede okutulan nakli ve akli ilimleri ayırt edersin.
• Osmanlı bilginlerinin astronomi, haritacılık ve coğrafya alanındaki eserlerini tanırsın.
• Osmanlı bilim hayatının gelişimini ve sınırlarını değerlendirirsin.

Sıbyan mektebi

Osmanlı eğitiminin ilk basamağı sıbyan mektebi idi. Bu okullar genellikle bir caminin yanında ya da mahalle içinde kurulur, vakıf gelirleriyle yaşatılırdı. Kız ve erkek çocuklar burada okuma yazma, Kur'an, temel din bilgileri ve basit hesap öğrenirdi. Sıbyan mektepleri, kentlerde ve büyük köylerde yaygındı; ancak kırsal kesimin büyük bölümünde okuma yazma bilenlerin oranı düşük kaldı.

Gayrimüslim topluluklar da kendi kiliselerine ve havralarına bağlı okullarda çocuklarını eğitiyordu; millet düzeni içinde eğitim, toplulukların kendi işiydi.

Medrese

Osmanlı yükseköğretiminin temel kurumu medrese idi. İlk Osmanlı medresesi Orhan Bey döneminde İznik'te kuruldu. İstanbul'un fethinden sonra kurulan Sahn-ı Seman ve Kanuni döneminde Mimar Sinan'ın yaptığı Süleymaniye medreseleri, medrese düzeninin en yüksek basamaklarını oluşturdu. Süleymaniye külliyesinde hadis eğitimi veren bir darülhadis ve bir tıp medresesi de vardı.

Medreselerde iki grup ders okutulurdu:

• Nakli ilimler: Kaynağını vahiy ve gelenekten alan ilimlerdi. Tefsir (Kur'an yorumu), hadis, fıkıh (İslam hukuku) ve kelam bu gruptaydı.
• Akli ilimler: Akıl ve gözleme dayanan ilimlerdi. Matematik, astronomi, mantık ve tıp bu gruptaydı.

Medreseler hiyerarşik bir düzen içindeydi. Öğrenciler alt derecelerden üst derecelere doğru ilerler, sonunda müderris (öğretmen) olabilir ya da kadı ve müftü olarak ilmiye sınıfına katılırlardı. Böylece medrese, devletin hukuk ve din görevlilerini yetiştiren kurumdu.

Bazı tarihçiler, XVII. yüzyıldan itibaren medreselerde akli ilimlere ayrılan yerin azaldığını ve atamalarda liyakatin yerini kayırmanın aldığını ileri sürer. Bu değerlendirmenin ne ölçüde genel olduğu ise araştırmacılar arasında tartışmalıdır; bazı medreselerde matematik ve astronomi eğitiminin sürdüğünü gösteren örnekler de vardır.

Enderun ve diğer kurumlar

Saray okulu Enderun, devşirme gençleri devlet adamı ve asker olarak yetiştiriyordu. Medreseden farklı olarak burada din bilgisinin yanında yönetim, askerlik, sanat ve beden eğitimi de önemliydi.

Bunlardan başka, hastanelerde, yani darüşşifalarda hekimler yetiştiriliyor; camilerin yanındaki muvakkithanelerde namaz vakitleri astronomik hesaplarla belirleniyordu. Tekke ve zaviyeler de halk arasında din ve ahlak eğitimi veren yerlerdi. Bunların yanında meslek bilgisi, loncalarda usta-çırak ilişkisi içinde kuşaktan kuşağa aktarılıyordu; bir zanaatkârın eğitimi okulda değil, ustasının dükkânında yıllar içinde tamamlanırdı.

Tıp ve darüşşifalar

Osmanlı kentlerinde hastaneler darüşşifa adıyla vakıflar tarafından kurulup yaşatılırdı. Fatih ve Süleymaniye külliyelerinin darüşşifaları ile II. Bayezid'in Edirne'de yaptırdığı darüşşifa bunların en tanınmışlarıdır. Edirne'deki darüşşifada hastaların tedavisinde müzik ve su sesinden de yararlanıldığı aktarılır. Hekimler bu kurumlarda usta-çırak ilişkisi içinde yetişir, medreselerde okutulan tıp kitaplarıyla uygulamayı birleştirirdi.

Tıp alanında Türkçe eserler yazılması da bu dönemin bir özelliğiydi. Arapça ve Farsça tıp kitaplarının yanı sıra Türkçe yazılan eserler, tıp bilgisinin daha geniş bir çevreye ulaşmasını sağladı. Saray hekimbaşısı, sarayda ve devletin sağlık işlerinde en yetkili kişi olarak görev yapardı.

Bilginler ve eserleri

Ali Kuşçu: Semerkant'ta Uluğ Bey'in gözlemevinde çalışan bu astronom ve matematikçi, Fatih döneminde İstanbul'a geldi ve Ayasofya medresesinde ders verdi. Matematik ve astronomi alanında yazdığı eserler, uzun süre Osmanlı medreselerinde okutuldu.

Takiyüddin: III. Murat döneminde İstanbul'da kurulan gözlemevinin başındaydı. Gözlem aletlerinin yanında mekanik saatler üzerine de eserler yazdı. Gözlemevinin kısa sürede yıktırılması, Osmanlı bilim tarihinin en çok tartışılan olaylarından biridir.

Piri Reis: Denizci ve haritacıydı. Denizcilere yol gösteren, kıyı ve liman bilgileriyle dolu Kitab-ı Bahriye onun eseridir. 1513 tarihli dünya haritası, Amerika kıyılarını gösteren erken haritalardan biridir.

Katip Çelebi: XVII. yüzyılın en önemli bilginlerinden biriydi. Medrese eğitimi almamış, kendini büyük ölçüde okuyarak yetiştirmişti. Keşfü'z-Zunun adlı eseri, binlerce kitabı tanıtan bir bibliyografyadır. Cihannüma adlı coğrafya eserinde Avrupa'da yazılmış atlaslardan da yararlandı. Katip Çelebi, eserlerinde akli ilimlerin ihmal edilmesini eleştirmesiyle de bilinir.

Diğerleri: Seyyah Evliya Çelebi, gezdiği yerleri anlatan Seyahatname'yi yazdı. Matrakçı Nasuh, hem matematik eserleri hem de kentleri ayrıntılı biçimde gösteren minyatürleriyle tanınır. Ders kitaplarında Akşemseddin'in hastalıkların gözle görülmeyen tohumlarla bulaştığını öne sürdüğü anlatılır; bu görüşün modern mikrop kuramıyla ne ölçüde örtüştüğü ise tartışmalıdır.

Matbaa meselesi

Osmanlı topraklarında gayrimüslim topluluklar XV. yüzyılın sonundan itibaren kendi dillerinde kitap basıyordu. Türkçe ve Arapça harflerle ilk matbaa ise XVIII. yüzyılın başında İbrahim Müteferrika tarafından kuruldu. Bu gecikmenin nedenleri arasında el yazmacılığının köklü bir meslek olması, hat sanatına verilen değer ve okur kitlesinin sınırlı olması gibi etkenler sayılır.

Değerlendirme

Osmanlı eğitim düzeni, sıbyan mektebinden medreseye ve Enderun'a uzanan kademeli bir yapıydı. Bu kurumlar devletin ihtiyaç duyduğu din adamlarını, hukukçuları ve yöneticileri yetiştirdi. Ali Kuşçu'dan Katip Çelebi'ye uzanan bilginler, matematik, astronomi ve coğrafyada önemli eserler bıraktı. Takiyüddin'in gözlemevinin kısa ömrü ve matbaanın geç gelmesi ise bu birikimin sınırlarını da gösterir.

Medreselerin ve camilerin içinde bulunduğu külliyeler, aynı zamanda Osmanlı sanatının en önemli eserleriydi. Sıradaki derste Mimar Sinan'ın yapılarını, minyatür, hat, tezhip ve çini gibi sanatları inceliyoruz.

Örnek 1 — Nakli ve akli ilimler

Soru: Aşağıdakilerden hangisi medresede okutulan akli ilimlerden biridir?

• A) Tefsir
• B) Hadis
• C) Fıkıh
• D) Astronomi
• E) Kelam

Çözüm: Akli ilimler akıl ve gözleme dayanırdı. Cevap: D.

Örnek 2 — Katip Çelebi

Soru: Katip Çelebi'nin binlerce kitabı tanıtan eseri hangisidir?

• A) Seyahatname
• B) Keşfü'z-Zunun
• C) Kitab-ı Bahriye
• D) Mir'atü'l-Memalik
• E) Cihannüma

Çözüm: Bu eser bir bibliyografya niteliğindedir. Cevap: B.

Örnek 3 — Sıbyan mektebi

Soru: Sıbyan mekteplerine ilişkin doğru ifade hangisidir?

• A) Yalnız Enderun'a öğrenci yetiştirirdi.
• B) Yalnız erkek çocuklar okuyabilirdi.
• C) Devlet bütçesinden maaşlı öğretmenlerle yönetilirdi.
• D) Kadı yetiştirirdi.
• E) Vakıf gelirleriyle yaşatılan, okuma yazma ve temel bilgilerin öğretildiği ilk basamaktı.

Çözüm: Kız ve erkek çocuklar burada okuma yazma öğrenirdi. Cevap: E.

Örnek 4 — Takiyüddin

Soru: Takiyüddin'in gözlemevine ilişkin doğru ifade hangisidir?

• A) III. Murat döneminde kurulmuş ve kısa süre sonra yıktırılmıştır; yıktırılma nedeni tartışmalıdır.
• B) Fatih döneminde kurulmuştur.
• C) Yüzyıllarca çalışmıştır.
• D) Semerkant'ta kurulmuştur.
• E) Piri Reis tarafından yönetilmiştir.

Çözüm: Kaynaklar farklı nedenler öne sürer. Cevap: A.

• Ali Kuşçu ile Takiyüddin'i karıştırmak. Ali Kuşçu Fatih döneminde, Takiyüddin III. Murat döneminde çalıştı.
• Cihannüma ile Seyahatname'yi karıştırmak. Cihannüma Katip Çelebi'nin, Seyahatname Evliya Çelebi'nin eseridir.
• Medresede yalnız din dersleri okutulduğunu sanmak. Matematik, astronomi, mantık ve tıp da okutulurdu.
• Medreselerin XVII. yüzyıldaki durumunu tartışmasız bir çöküş olarak görmek. Bu değerlendirmenin genelliği tartışmalıdır.
• Osmanlı'da hiç matbaa olmadığını sanmak. Gayrimüslim topluluklar XV. yüzyılın sonundan itibaren kitap basıyordu.