Bilgi felsefesinin temel kavramları

Deneme sınavında Zeynep'in önüne kısa bir paragraf geliyor: bir arıcı, kovanın önündeki uğultunun tonundan ana arının yerinde olup olmadığını anlıyor. Soru «Bu paragrafta bilgi ilişkisinin öznesi kimdir?» diye soruyor. Zeynep Türkçe dersinden kalma bir alışkanlıkla cümlenin dil bilgisi öznesini arıyor, «uğultu» kelimesini işaretliyor ve yanılıyor. Felsefede özne, bilmeye çalışan varlığın adıdır: burada arıcı. Uğultu ise onun bilmek istediği şeye, kovanın durumuna giden bir işarettir. Aynı kelimenin iki derste iki ayrı iş görmesi, bilgi felsefesine girişin ilk engeli. Bu engeli aşan öğrenci, modül boyunca karşısına çıkacak her paragrafı aynı dört soruyla açabilir: kim biliyor, neyi biliyor, bildiği doğru mu, neye dayanarak biliyor?

• Bir paragraftaki bilme ilişkisinde özneyi ve nesneyi doğru biçimde ayırırsın.
• Doğruluğun önermeye, gerçekliğin varlığa ait bir nitelik olduğunu örnek üzerinde gösterirsin.
• Verilen bir önermeyi a priori ya da a posteriori, analitik ya da sentetik olarak sınıflandırırsın.
• Gündelik, bilimsel, felsefi, dinî ve sanat bilgisini ayırt edici özellikleriyle tanırsın.

Bilmek bir ilişkidir

Epistemoloji, Yunanca episteme (bilgi) ve logos (söz, akıl, öğreti) köklerinden gelir; Türkçede bilgi felsefesi diye anılır. Bu alan tek tek bilgilerle değil, bilmenin kendisiyle uğraşır: bilgi nedir, nasıl elde edilir, ne zaman güvenilir sayılır?

Ders kitaplarının verdiği tanım kısa ama yüklüdür: bilgi, özne ile nesne arasındaki ilişkinin ürünüdür. Bilmek için iki uç gerekir. Bir yanda bilmeye yönelen, gözlemleyen, düşünen, yargıda bulunan taraf; öbür yanda yönelinen, incelenen, hakkında yargı verilen taraf. İki uçtan biri eksikse bilgi doğmaz. Kimsenin düşünmediği bir yıldız hakkında bilgi oluşmaz; hiçbir şeye yönelmeyen bir zihin de bilgi üretmez.

Özne ve nesne: roller, sabit etiketler değil

Özne (süje), bilen varlıktır. Bilme etkinliğini yürüten, algılayan ve akıl yürüten odur. Nesne (obje) ise bilinen ya da bilinmek istenendir: bir taş, bir sayı, bir duygu, bir tarihsel olay, hatta bir kavram olabilir.

Sınavın en sevdiği nokta, bu iki terimin bir şeyin doğası değil, ilişkideki görevi olmasıdır. Bir doktor hastasını muayene ederken özne doktordur, nesne hastanın bedenidir. Aynı doktor akşam kendi öfkesinin nereden geldiğini düşündüğünde hem bilen hem bilinen olur: özne yine kendisidir, nesne ise kendi duygusudur. İnsan kendini de nesne yapabilir. Bir psikoloğun incelediği deneyde katılımcılar nesne konumundayken, aynı katılımcılar deneyden sonra kendi tepkilerini yorumladıklarında özne konumuna geçer. Soru «özne kimdir?» diye sorduğunda paragrafta kimin bilmeye çalıştığını, «nesne nedir?» diye sorduğunda da o çabanın neye yöneldiğini ara.

Doğruluk ile gerçeklik

Bu iki kelime gündelik dilde birbirinin yerine kullanılır; felsefede kesin bir sınırla ayrılırlar.

Gerçeklik, var olanın niteliğidir. Ankara'daki bir binanın ya da dün yağan yağmurun gerçekliği, onların var olmuş ya da var olmasıyla ilgilidir; kimse onlar hakkında bir şey söylemese de gerçeklikleri değişmez.

Doğruluk ise bir yargının, yani önermenin niteliğidir. Ders kitaplarında doğruluk, bilginin nesnesine uygunluğu olarak tanıtılır: «Dün Ankara'ya yağmur yağdı.» önermesi, söz konusu olay gerçekten olmuşsa doğrudur. Yağmur gerçek ya da gerçek dışı olabilir ama ona doğru denmez, yanlış da denmez; bu nitelemeleri taşıyan, yağmur hakkında kurduğumuz cümledir. Kısa formül: doğruluk önermeye, gerçeklik varlığa aittir. Doğruluğun farklı ölçütleri (uygunluk, tutarlılık, işe yarama gibi) modülün son derslerinde ayrı ayrı işlenecek; şimdilik terimin kime ait olduğunu bilmek yeter.

Önerme ve temellendirme

Önerme, bir yargı bildiren ve doğruluk değeri taşıyan cümledir: ya doğrudur ya yanlıştır. «Su yüz derecede kaynar.» bir önermedir. «Kapıyı kapat!» ya da «Saat kaç?» önerme sayılmaz; bir emre ya da soruya doğruluk değeri biçilemez.

Temellendirme, bir bilginin hangi dayanağa yaslandığını göstermektir. Bir kişi doğru bir şey söyleyebilir ama yalnız tahmin etmiş olabilir. Yazı tura atmadan önce «tura gelecek» diyen ve haklı çıkan biri bilmiş sayılmaz, çünkü elinde gerekçe yoktur. Bilgi ile isabetli tahmin arasındaki sınırı, gerekçenin ortaya konabilmesi çizer: bir gözlem, bir deney, bir ispat ya da güvenilir bir tanıklık.

Platon'dan kalan soru

Bilginin ne olduğu sorusu Antik Yunan'dan beri tartışılır. Platon'un Theaitetos diyaloğunda bilgi için birkaç tanım önerilir ve sırayla sınanır; bunlardan biri, bilginin gerekçesi verilmiş doğru inanç olduğudur. Diyalog bu tanımı da yetersiz bulur ve kesin bir sonuca bağlanmadan kapanır. Yine de buradan çıkan üç bileşen bugün de konuşulmaya devam eder: kişinin bir şeye inanması, inandığı şeyin doğru olması ve bu inancın temellendirilmiş olması. Yukarıdaki yazı tura örneği tam olarak üçüncü bileşenin eksik kaldığı durumdur.

Deneyden önce, deneyden sonra

Bilgiyi bir de nereden geldiğine göre ayırırız.

A priori bilgi deneyden önce gelen, daha doğrusu doğruluğu deneyden bağımsız olarak bilinebilen bilgidir. «İki kere iki dört eder.» ya da «Bir üçgenin iç açılarının toplamı 180 derecedir.» önermelerini doğrulamak için dünyaya çıkıp ölçüm yapmak gerekmez; akıl yürütme yeter. Matematik ve mantık önermeleri ders kitaplarında a priori bilgiye örnek gösterilir.

A posteriori bilgi ise deneyden sonra gelir, deneye dayanır. «Bu odadaki termometre 22 dereceyi gösteriyor.» önermesinin doğru olup olmadığını ancak bakarak anlarız. Gözlem ve deneyle ulaşılan bilgilerin çoğu bu türdendir.

İki terim sınavda bir kelimenin içinde gizlenir: soruda «gözlem», «deney», «ölçüm», «bakıldığında» gibi ifadeler varsa a posteriori; «tanımı gereği», «akıl yürüterek», «deneye başvurmadan» gibi ifadeler varsa a priori bilgiye işaret edilmektedir.

Analitik ve sentetik önerme

Bu ayrım Kant'ın kullandığı biçimiyle yaygınlaşmıştır ve önermenin içine bakar. Analitik önermede yüklem, öznenin kavramında zaten vardır; önerme yeni bir şey eklemez, var olanı açar. «Bütün bekârlar evlenmemiştir.» cümlesi böyledir: «bekâr» kelimesi evlenmemiş olmayı zaten taşır. Bu önermeler doğruluklarını tanımdan alır.

Sentetik önermede yüklem öznenin kavramında bulunmaz, ona yeni bir bilgi ekler. «Bu bekâr komşum aşçıdır.» cümlesinde aşçılık, bekâr olmanın içinden çıkarılamaz; doğruluğu ancak bakıp öğrenerek bilinir.

Ders kitabı düzeyinde akılda tutulacak eşleşme şudur: analitik önermeler genellikle a priori, deneyden gelen sentetik önermeler a posteriori bilinir. Kant'ın bu tabloya eklediği üçüncü olasılık, yani sentetik a priori önerme, kritisizm dersinde kendi yerinde ele alınacak.

Beş bilgi türü

Ders kitapları bilgiyi kaynağına ve yöntemine göre de sınıflandırır:

• Gündelik bilgi: yaşantıdan ve deneme yanılmadan doğar; pratik amaçlıdır, kişiden kişiye değişir, sistemli değildir. Annesinden öğrendiği bir yöntemle hamurun kıvamını eliyle anlayan kişinin bilgisi bu türdendir.
• Bilimsel bilgi: olgulara dayanır, gözlem ve deneyle sınanır, nesnel ve genellenebilir olmayı hedefler, yeni bulgularla düzeltilebilir.
• Felsefi bilgi: akla ve eleştiriye dayanır, sistemlidir, deneyle sınanamayan sorularla da uğraşır ve tek bir kesin cevaba kapanmaz.
• Dinî bilgi: kutsal metinlere ve inanca dayanır; ders kitaplarında dogmatik, yani tartışmaya kapalı ilkelere yaslanan bilgi olarak tanıtılır.
• Sanat bilgisi: duygu, sezgi ve hayal gücüyle oluşur, öznel ve estetik bir yöndedir; her yapıt kendine özgüdür.

Bilgi türlerini ayırırken içeriğe değil, yönteme bak. Arının uğultusu bir arıcı için gündelik, bir böcek bilimcisi için bilimsel bilginin konusu olabilir; nesne aynıdır, yaklaşım farklıdır.

Kavramlar kimin elinde öne çıktı?

Doğruluk anlayışlarının ayrıntısı modülün sonunda işlenecek; bu tablodaki Aristoteles satırı yalnız «doğruluk» teriminin nereden geldiğini gösteriyor.

Metin çözümü: özneyi, nesneyi ve türü bulmak

Bu kez kendi yazdığımız bir paragrafı inceleyelim: «Karadeniz'de yaşlı bir balıkçı, sabah denizin renginin koyulaştığını ve rüzgârın poyrazdan döndüğünü görünce hamsinin kıyıya yaklaşacağını söyler. Hiçbir ölçüm aleti kullanmaz; yıllardır aynı işaretleri izleyerek bu kanıya varmıştır, ama işaretlerin neden işe yaradığını açıklayamaz.»

Önce bilen tarafı bul: işaretleri izleyen, yargıya varan kişi balıkçıdır, öyleyse özne odur. Sonra yönelinen tarafa geç: balıkçının bilmek istediği hamsinin hareketidir; denizin rengi ve rüzgâr o nesneye ulaşmak için kullandığı işaretlerdir. Son olarak yönteme bak: ölçüm yok, sistemli deney yok, açıklama yok; bilgi uzun yaşantıdan ve pratik bir amaçtan doğmuş. Bu üç iz gündelik bilgiyi gösterir. Aynı paragrafta balıkçının yerine su sıcaklığını ölçüp sonuçları kayda geçiren bir deniz bilimci olsaydı, nesne değişmeden bilginin türü bilimsel olurdu. Bilginin deneye dayandığını da ayrıca not et: bu bilgi a posteriori bir bilgidir.

Buraya kadar özne nesneye yöneldiğinde bilginin nasıl kurulduğunu gördük; ama hiç sormadığımız bir varsayımla ilerledik: öznenin nesneyi gerçekten bilebildiği varsayımıyla. Kesin bilgiye ulaşmak mümkün müdür, yoksa her yargımız şüpheye açık mıdır, belki de bazı şeyler insanın bilme gücünün tamamen dışında mı kalır? Bu üç cevabı savunan dogmatizm, septisizm ve agnostisizm sıradaki dersin konusu.

Örnek 1 — Rolü ilişkiden okumak

Soru: «Bir yazar, eski günlüklerini okuyarak gençliğinde neden o kadar sabırsız olduğunu anlamaya çalışıyor.» Bu durumda bilme ilişkisinin nesnesi hangisidir?

• A) Yazarın kendisi
• B) Günlüklerin kâğıdı
• C) Yazarın gençlikteki sabırsızlığı
• D) Okuma eylemi
• E) Günlükleri okuyacak başka okurlar

Çözüm: Bilmeye çalışan yazardır, yani özne odur. Anlamaya çalıştığı şey gençliğindeki sabırsızlığıdır; günlükler ona ulaşmak için kullandığı araçtır. Kişi kendi geçmişini incelediği için burada insan kendini nesne yapmıştır. Cevap: C.

Örnek 2 — Doğruluk mu, gerçeklik mi?

Soru: Aşağıdakilerden hangisinde «doğru» ya da «yanlış» nitelemesi felsefi anlamda yerinde kullanılmıştır?

• A) Bahçedeki ceviz ağacı doğrudur.
• B) Dünkü deprem yanlıştır.
• C) Masadaki elma doğrudur.
• D) «Bu gölde balık yaşar.» yargısı, gölde balık varsa doğrudur.
• E) Ankara yanlış bir şehirdir.

Çözüm: Ağaç, deprem, elma ve şehir varlık ya da olaydır; onlar için gerçek ya da gerçek dışı denir. Doğruluk yalnız bir yargıya, yani önermeye yüklenebilir. D'de bir önermenin nesnesine uygunluğu sınanıyor. Cevap: D.

Örnek 3 — A priori önermeyi seçmek

Soru: Aşağıdaki önermelerden hangisinin doğruluğu deneye başvurmadan bilinebilir?

• A) Bütün kareler dört kenarlıdır.
• B) Bu sabah otobüs geç geldi.
• C) Sınıftaki öğrencilerin çoğu gözlük takıyor.
• D) Kahve fincanı soğumuş.
• E) Ağaçlar ilkbaharda çiçek açar.

Çözüm: «Kare» kavramı dört kenarlı olmayı zaten içerir; bu önerme tanımından doğrudur, hem a priori hem analitiktir. Öteki seçeneklerin her biri ancak bakarak, gözlemleyerek öğrenilebilir. Cevap: A.

Örnek 4 — Bilgi türünü yöntemden tanımak

Soru: «Bir ressam akşam ışığında denizin rengini tuvaline aktarırken bu rengi hiçbir ölçüme dayanmadan, nasıl hissettiyse öyle yorumlar; aynı manzarayı başka bir ressam bambaşka bir renkle görebilir.» Paragrafta sözü edilen bilgi türü hangisidir?

• A) Bilimsel bilgi
• B) Sanat bilgisi
• C) Dinî bilgi
• D) Gündelik bilgi
• E) Felsefi bilgi

Çözüm: Duygu ve yoruma dayanma, ölçümün yokluğu, kişiden kişiye değişen sonuç sanat bilgisinin özelliğidir. Gündelik bilgi de ölçüm kullanmaz, ama pratik bir amaca yöneliktir; burada amaç estetik bir anlatımdır. Cevap: B.

• Dil bilgisi öznesini felsefi özneyle karıştırmak. «Uğultu arıcıya bilgi verir.» cümlesinin dil bilgisi öznesi uğultudur, ama bilen arıcıdır; felsefi özne her zaman bilmeye yönelen taraftır.
• Bir varlığa «doğru» demek. Doğruluk önermenin niteliğidir; ağaç, olay ya da şehir için gerçeklikten söz edilir. Seçeneklerde bu ikisini yer değiştiren cümle çeldiricidir.
• İnsanın nesne olamayacağını sanmak. Kişi kendi duygusunu, geçmişini ya da bedenini incelediğinde kendini nesne yapar; rol ilişkiden okunur.
• Doğru bir tahmini bilgi saymak. Temellendirmesi olmayan doğru yargı şanslı bir tahmindir; bilgi için gerekçe gösterilebilmesi gerekir.
• «Deneyden önce» ifadesini zaman sırası sanmak. A priori, deneyden önce öğrenilmiş anlamına değil, doğruluğu deneyden bağımsız bilinebilen anlamına gelir.