Felsefe, bilim, din ve sanat

Defne'nin deneme kitapçığındaki paragraf şöyle başlıyor: «Evrenin bir başlangıcı olduğunu kabul edersek, o başlangıçtan önce ne vardı?» Metin devamında hiçbir ölçümden, gözlemden ya da teleskoptan söz etmiyor; yalnızca bu sorunun kendi içinde tutarlı bir cevabı olup olamayacağını tartışıyor. Soru, paragrafta anlatılan etkinliğin hangisi olduğunu istiyor. Defne «evren» sözcüğünü görünce bilimi işaretliyor. Cevap anahtarı felsefe diyor. Defne itiraz etmek istiyor: evren fizikçilerin konusu değil mi? Konusu aynı olabilir; onu ayıran, soruya hangi yoldan yaklaşıldığıdır. Bu derste o yolu tanımayı öğreniyoruz.

• Bilim, din, sanat ve felsefenin temel özelliklerini birbirinden ayırırsın.
• Felsefenin bu üç etkinlikle ortak noktalarını ve ayrıldığı yerleri bir tabloda karşılaştırırsın.
• Bir paragrafta tarif edilen etkinliği yöntem ve dayanak ipuçlarından yararlanarak belirlersin.
• Comte, Russell ve Hegel'in bu ilişkilere dair görüşlerini paragraftaki işaretlerden tanırsın.

Yıldızlı bir geceye dört bakış

Açık bir yaz gecesinde gökyüzüne dört kişinin baktığını düşün. Bir astronom yıldızın uzaklığını ölçer, ışığını aletlerle çözümler ve vardığı sonucu meslektaşlarının da tekrar edebileceği biçimde yazar. Bir ressam aynı gökyüzünü tuvale taşır; ama kopyalamaz, o gecenin içinde uyandırdığı duyguyu renge ve biçime dönüştürür. İnançlı bir kişi gökyüzüne bakıp kutsal metninde okuduğu yaratılış anlatısını hatırlar ve gördüğünü o inancın içinde anlamlandırır. Bir filozof ise gözünü yıldızdan çevirip sorar: Evrenin bir düzeni olması zorunlu mu? Bu düzeni bildiğimizi nereden biliyoruz?

Dördü de aynı gökyüzüyle uğraşıyor. Onları birbirinden ayıran nesne değil; kullandıkları araç, dayandıkları kaynak ve vardıkları sonucun türüdür. Sınav sorusu da çoğu zaman tam bunu yoklar: neyle uğraşıldığı aynı kalır, nasıl uğraşıldığı değişir.

Bilim: olgulara dönük ve sınanabilir

Bilim olgusaldır: gözlenebilen, ölçülebilen olaylarla uğraşır. Bir bilim insanının iddiası deney ve gözlemle sınanabilir; başka biri aynı koşulları kurduğunda aynı sonucu bulmalıdır. Bu yüzden bilimsel bilgi nesneldir, yani onu üreten kişinin duygusuna ya da kişiliğine bağlı değildir. Bilim ayrıca belirli bir alanı seçer: biyoloji canlıyla, kimya maddenin yapısıyla ilgilenir; evrenin bütününü tek bir cevapla kucaklamaya çalışmaz.

Bilim birikimseldir: yeni bulgular eskisini düzeltir ya da geçersiz kılar. Bu birikimin felsefedekinden nasıl ayrıldığını felsefi düşüncenin özelliklerini işlerken gördük; karşılaştırma tablosuna taşıyacağımız sonuç kısadır. Bilimde terk edilen açıklama emekliye ayrılır, felsefede önceki görüş tartışmanın içinde yaşamayı sürdürür.

Din: inanca ve kutsal metne dayanan bir bütün

Din inanca dayanır. Ders kitaplarında dinin temel kaynağı olarak vahiy ve kutsal metin gösterilir; inanan kişi için bu kaynaklar bilginin ve yönelişin dayanağıdır. Din, evreni ve insanı bütün olarak ele alır: varlığın nereden geldiğini, insanın nasıl yaşaması gerektiğini, hayatın anlamını birlikte cevaplar. İbadet, ahlak ilkeleri ve topluluk yaşamı da bu bütünün parçasıdır.

Ders kitapları dini dogmatik diye niteler. Bu sözcük gündelik dilde «inatçı» gibi olumsuz bir tona bürünebilir, ama burada teknik bir anlamda kullanılır. Yunanca kökenli dogma kelimesi temel kabul edilen ilke demektir. Dogmatik nitelemesi, bir dinin temel ilkelerinin o dinin içinde sorgulamaya açık tutulmadığını, inananlar tarafından kesin kabul edildiğini betimler. Bu bir değer yargısı değil, bir konum tespitidir: dinin temel ilkeleri inanılır, deneyle ya da tartışmayla doğrulanması beklenmez. Dinî düşüncede akıl yürütme hiç yoktur sonucu buradan çıkmaz; inananlar bu ilkeleri yorumlar, açıklar ve yaşamlarına uygular. Ayrımı belirleyen, temel ilkelerin yorumlanıp yorumlanmaması değil, sorgulamaya açılıp açılmamasıdır.

Sanat: duygu, hayal gücü ve estetik değer

Sanat estetik değer taşır; amacı bir şeyi kanıtlamak değil, güzel, etkileyici ya da anlamlı bir eser ortaya koymaktır. Sanatçı duygu ve hayal gücüyle çalışır. Bu nedenle sanat özneldir: eser, sanatçının kişiliğini, bakışını, iç dünyasını taşır. Aynı kır manzarasını iki ressam bambaşka biçimde yapar ve ikisinden biri hatalı sayılmaz. Her eser biriciktir; bir romanın yerini daha yeni bir roman almaz, tıpkı bir türkünün kendinden sonra bestelenen bir şarkıyla geçersizleşmemesi gibi. Sanat okurdan ya da izleyiciden onay ister ama kanıt sunmaz.

Felsefe: akılla sorgulayan, kendi ilkesini de yoklayan

Felsefi düşünceyi niteleyen özellikleri önceki derste tek tek tanıdık. Şimdi o niteliklerin, özellikle eleştirelliğin ve rasyonelliğin, komşu etkinliklerle kıyaslandığında nasıl ayırt edici bir işaret hâline geldiğine bakıyoruz. Felsefe akla dayanır, ama bilim gibi deneye bağlı değildir; vardığı sonuçları laboratuvarda sınayamaz, gerekçelerle savunur. Dinle aynı büyük sorulara (varlık, anlam, iyi yaşam) yönelir, ama hiçbir ilkeyi sorgulamanın dışında tutmaz; kendi temel varsayımlarını da masaya koyar. Sanat gibi filozofun kişiliğinden izler taşır, ama duyguyla değil kavramla konuşur ve okurundan gerekçeyi tartmasını bekler.

Benzerlik ve ayrılık tablosu

Dört etkinliğin hepsi, insanın içinde yaşadığı dünyayı anlamlandırma çabasının ürünüdür. Ortak zemin bu; ikili benzerlikler ve farklar ise aşağıdaki gibi sıralanır.

Tabloyu ezberlemenin kısa yolu, her satırda tek bir ayırt edici sözcüğü yakalamaktır: bilimde deney, dinde inanç, sanatta duygu, felsefede sorgulayan akıl.

Düşünürlerin gözünden bu ilişkiler

Bu dört etkinliğin birbirine göre yerini felsefe tarihinde birçok düşünür tartışmıştır. Ders kitaplarında en sık anılanlar şunlardır:

Comte'un şemasında pozitif hâl en ileri aşama sayılır; bu, Comte'un kendi görüşüdür ve ondan sonra gelen düşünürlerce tartışılmıştır. Sınavda senden beklenen bu görüşü doğrulamak değil, paragrafta tanımaktır. Russell'a atfedilen «sahipsiz topraklar» benzetmesi, felsefenin hem teolojinin hem bilimin saldırısına açık olduğunu anlatır. Hegel'de ise üç etkinlik aynı içeriği farklı biçimlerde taşır; felsefe bu içeriği kavramla düşündüğü için sıralamanın sonuna yerleşir.

Metin çözümü: paragraftaki etkinliği bulmak

Şu özgün paragrafı ele al: «Yazar, köyünden ayrılan bir gencin son gecesini anlatırken hiçbir şeyi kanıtlamaya çalışmıyor. Avludaki dut ağacını, annenin sessizce dizdiği çorapları ayrıntısıyla betimliyor; okur kendi ayrılıklarını hatırlayıp gözleri dolarak sayfayı çeviriyor.»

İlk adımda dayanağı ara: deney yok, kutsal metin yok, gerekçe zinciri yok. İkinci adımda araca bak: betimleme, imge, okurda uyanan duygu. Üçüncü adımda sonucun türünü sor: bir yargıyı savunmuyor, bir yaşantıyı duyurmak istiyor. Üç işaret de sanatı gösterir. Paragrafa «Ayrılık, insanın kendi kimliğini başkalarından bağımsız tanımlayabilir mi sorusunu doğurur» gibi bir cümle eklenseydi ve metin bunu gerekçelerle tartışsaydı, etkinlik felsefeye kayardı. Defne'nin paragrafı da aynı yoldan çözülür: gözlem yoksa, soru kendi tutarlılığıyla tartışılıyorsa, «evren» sözcüğü bilimi göstermeye yetmez.

FL01'in toparlanışı

Bu ders, felsefeyi tanıma modülünü kapatıyor. Önce kelimenin kökünü ve filozofların tanımlarını gördük: felsefe bilgelik sevgisidir ve her filozof tanımına kendi ağırlık merkezini koyar. Ardından felsefi düşünceyi bir sohbetten ayıran nitelikleri inceledik, sonra felsefenin bilgiden siyasete uzanan alanlarını tanıdık. Son olarak felsefeyi komşu etkinliklerle karşılaştırdık. Sınavın bu modülden sorduğu her şey tek bir beceride buluşur: paragraftaki düşünmenin türünü ve sahibini ipuçlarından tanımak.

Bu derste bilim, din, sanat ve felsefeyi birer etkinlik olarak karşılaştırdık. Bilgi felsefesi modülü aynı dörtlüye başka bir kapıdan girecek: her biri nasıl bir bilgi üretir ve «bilmek» dediğimiz şey, hangi iki ucun arasında kurulan bir ilişkidir? Bilen ile bilinen arasındaki bağ özne ve nesne terimleriyle adlandırılacak; bir yargının doğru olmasının, sözünü ettiği şeyin gerçek olmasından neden ayrı tutulduğu tartışılacak. Bir yargıyı temellendirmenin ne gerektirdiği ve bazı bilgilerin deneyden önce, bazılarının ancak deneyden sonra edinildiği ayrımı (a priori, a posteriori) da o modülün ilk durağında kuruluyor.

Örnek 1 — Bilimin ayırt edici özelliği

Soru: Bir araştırmacı, yeni geliştirdiği aşının etkisini farklı ülkelerdeki ekiplerin aynı yöntemle tekrar edebileceği biçimde raporluyor. Bu davranış bilimin hangi özelliğini en açık biçimde yansıtır?

• A) Öznellik
• B) Bütüncül bakış
• C) Sınanabilirlik
• D) Estetik değer
• E) Dogmatiklik

Çözüm: Başkalarının aynı koşulları kurup sonucu yeniden bulabilmesi, bilginin deney ve gözlemle sınanabilir olmasından gelir. Öznellik ve estetik değer sanata, bütüncül bakış din ile felsefeye, dogmatiklik dine ait niteliklerdir. Cevap: C.

Örnek 2 — «Dogmatik» nitelemesinin anlamı

Soru: Ders kitaplarında dinin «dogmatik» olarak nitelenmesiyle anlatılmak istenen hangisidir?

• A) İnananların hiçbir konuda akıl yürütmemesi
• B) Temel ilkelerin, o dinin içinde sorgulamaya açılmadan kesin kabul edilmesi
• C) Dinî metinlerin deneyle doğrulanması
• D) Dinin yalnız sanatla ilgilenmesi
• E) Dinî ilkelerin her çağda yeniden belirlenmesi

Çözüm: Dogma temel kabul edilen ilke demektir; nitelemenin teknik anlamı, temel ilkelerin sorgulama dışında tutulmasıdır. Bu, inananların yorum ve açıklama yapmadığı anlamına gelmez; A seçeneği nitelemeyi aşırı genişletiyor. Cevap: B.

Örnek 3 — Comte'u tanımak

Soru: Bir düşünürün çizgisini izleyen biri şu paragrafı kaleme almış olsun: «Gök gürültüsünü insanlık önce öfkeli bir varlığa bağladı, sonra soyut bir doğa gücüne; bugün ise yalnızca hangi koşullarda ortaya çıktığını gözlemleyip aradaki düzenliliği arıyor.» Bu paragraf hangi düşünürün görüşüyle örtüşür?

• A) Hegel
• B) Russell
• C) Platon
• D) Comte
• E) Pythagoras

Çözüm: Paragraf aynı olayın sırayla doğaüstü bir güçle, soyut bir özle ve gözlenen düzenlilikle açıklandığını anlatıyor. Bu sıra teolojik, metafizik ve pozitif hâlleri sayan üç hâl yasasıdır. Hegel'de de bir sıralama vardır, ama onun üç basamağı sanat, din ve felsefedir. Cevap: D.

Örnek 4 — Felsefe ile sanatın ortak noktası

Soru: Felsefe ile sanatın ortak yönü olarak gösterilebilecek özellik hangisidir?

• A) Her ikisinde de eserin ya da görüşün ortaya koyanın kişiliğinden iz taşıması
• B) İkisinin de deney ve gözlemle sınanması
• C) İkisinin de vahye dayanması
• D) İkisinde de eski ürünün yenisi gelince geçersizleşmesi
• E) İkisinin de yalnız duyguyla konuşması

Çözüm: Felsefe ile sanat öznellik ve kişisellikte buluşur: bir filozofun sistemi de, bir ressamın tablosu da onu ortaya koyanın bakışını taşır. Felsefe duyguyla değil kavramla konuştuğu için E yanlıştır; D bilime özgüdür. Cevap: A.

• Konudan etkinliğe atlamak. «Evren», «doğa», «insan» sözcükleri hiçbir etkinliğe özgü değildir; paragraf gözlem ve deneyle mi, inançla mı, duyguyla mı, gerekçeyle mi ilerliyor, ona bak.
• «Dogmatik» sözcüğünü hakaret sanmak. Ders kitabındaki anlamı teknik bir betimlemedir: temel ilkeler sorgulanmaz. Bu nitelemeden «din akıl yürütmez» sonucu çıkmaz.
• İki birikimi aynı saymak. Bilimde yeni bilgi eskisini geçersiz kılabilir; felsefede eski görüş yeni sorulara kaynak olarak yaşamayı sürdürür.
• Felsefe ile bilimi akıl ortaklığı yüzünden eş tutmak. İkisi de akla ve tutarlılığa dayanır, ama yalnız bilim deneyle sınanır.
• Hegel ile Comte'un sıralamalarını karıştırmak. Comte'un hâlleri teolojik, metafizik, pozitif; Hegel'in basamakları sanat, din, felsefedir.