Sözlü dönem ve türleri

Zümra, komşularının dedesi ölünce annesiyle birlikte taziye evine gitti. Odanın köşesinde oturan yaşlı bir kadın, kimseye bakmadan, alçak bir ezgiyle söylenmeye başladı. Ölenin at üstündeki gençliğini, kapısından aç dönen olmadığını, şimdi boş kalan ocağını anlatıyordu. Zümra bunu bir dertleşme sandı; edebiyat ona göre kitapla, kalemle başlayan bir şeydi. Eve dönerken annesi kadının sözlerinden birkaçını tekrarladı ve Zümra bir şey fark etti: her parça dört satırdı, satırlar aşağı yukarı aynı uzunluktaydı, ilk üçünün sonu aynı sesle bitiyordu. Kadının elinde ne kâğıt vardı ne kalem. Ölçü, uyak ve bir kalıp, yazının hiç karışmadığı bir yas evinde kendiliğinden ortaya çıkmıştı.

• Sagu, koşuk ve sav türlerini konusuna ve söylendiği ortama bakarak birbirinden ayırırsın.
• Yuğ, sığır ve şölen törenlerini orada söylenen türle eşleştirirsin.
• Şaman, kam, baksı ve ozan adlarının aynı işlevi gören kişileri karşıladığını gerekçesiyle açıklarsın.
• Sözlü dönemden kalma bir dörtlükte hece sayısını ve kafiye düzenini adım adım belirlersin.

Yazıdan önce de söz vardı

Türklerin yazıyı kullanmaya başlamasından çok önce, toplumun duygusu, inancı ve belleği dilden dile dolaşan şiirlerde yaşıyordu. Edebiyat tarihinde bu uzun zaman dilimine sözlü dönem denir. Bu dönemin ürünleri bir kişiye ait değildir; söyleyeni bilinmez, kuşaktan kuşağa aktarılırken değişir, her söyleyen ona kendinden bir şey katar. Ders kitapları bu nedenle sözlü dönem ürünlerini anonim sayar. Dilleri de yabancı dillerin etkisinden uzak, sade bir Türkçedir.

Zümra'nın taziye evinde duyduğu ağıt, bu geleneğin bugüne uzanan bir izidir. Ezgiyle söylenen, belli bir uzunluğa ve uyağa yaslanan, bir topluluk önünde dile getirilen söz yazıya ihtiyaç duymadan da sanat olabilir.

Törenler: şiirin söylendiği yerler

Sözlü dönem şiiri gündelik konuşmanın içinden değil, topluluğun bir araya geldiği törenlerden doğdu. Ders kitaplarında üç tören öne çıkar:

Tablonun okunuşu basittir: yasın olduğu yerde sagu, avın ve sofranın olduğu yerde koşuk söylenir. Tören ile türü birlikte öğrenmek ezberi yarıya indirir, çünkü türün konusu zaten törenin havasından çıkar.

Sagu: ölümün ardından

Sagu, ölen birinin ardından onun iyiliklerini, yiğitliğini anarak duyulan acıyı dile getiren şiirdir. Yuğ törenlerinde söylenir. Bugün halk edebiyatında ağıt adıyla bildiğimiz türün eski karşılığıdır; Zümra'nın duyduğu söz de bu soydandır. Ders kitapları sagunun en tanınmış örneği olarak Alp Er Tunga'nın ölümü üzerine söylenen saguyu anar. Aynı adı taşıyan destan bir sonraki dersin konusudur; burada yalnız sagu türünün bilinen örneği olarak adını hatırla.

Bir saguda şu özellikler beklenir: ölenin övülmesi, ayrılığın verdiği acı ve ölümün karşısında insanın çaresizliği. Bu derse özel kurulmuş, türün özelliklerini gösteren bir örnek dörtlük:

Yiğit düştü, yurt yıkıldı

Elde kılıç da kırıldı

Kopuz teli koparıldı

Dağlar, taşlar yas tutuyor

Bu dörtlük gerçek bir sözlü dönem metni değildir; türün nasıl işlediğini görmek için yazılmıştır.

Koşuk: doğa, savaş ve aşk

Koşuk, sığır ve şölen törenlerinde söylenen şiirdir. Konusu daha geniştir: doğa ve mevsimler, savaş ve yiğitlik, aşk. Baharın gelişini kutlayan, düşmana karşı kazanılan bir zaferi anlatan ya da sevgiliye seslenen şiirlerin hepsi koşuk adı altında toplanır. Bugünkü halk şiirinde bu türün karşılığı olarak koşma gösterilir.

Koşuk ile saguyu ayırırken içerikten çok ortama ve duyguya bakmak işe yarar. Bir koşukta da bir kahraman övülebilir; ama koşukta yaşayan bir yiğidin coşkusu vardır, saguda ise yitirilmiş birinin yokluğu.

Sav: sözün en kısası

Sav, uzun deneyimlerden süzülmüş, öğüt veren kısa ve kalıplaşmış sözdür. Bugün bu türe atasözü diyoruz. Sav, şiir gibi bir törenin parçası olmaktan çok gündelik hayatın içinde, bir durumu tek cümleyle özetlemek için kullanılır. Biçimine örnek olarak bugünkü bir atasözünü düşün: «Damlaya damlaya göl olur.» Kısa, akılda kalan, söyleyeni belli olmayan ve bir yaşam bilgisini aktaran bu yapı, savın da yapısıdır. Bu atasözü sözlü dönemden kalma bir sav olarak verilmiyor; yalnız türün biçimini gösteriyor.

Destan: tür olarak kısa bir not

Sözlü dönemin dördüncü büyük türü destandır. Destan, bir topluluğun hayatını derinden etkileyen olayları, olağanüstü özellikler taşıyan kahramanlar etrafında anlatır ve o topluluğun ortak belleğini taşır. Sagu ile koşuk kısa şiirlerdir; destan ise uzun bir anlatıdır. Hangi destanların bulunduğu, nasıl sınıflandırıldıkları ve olaylarının neler olduğu ayrı bir dersin işidir.

Şaman, kam, baksı, ozan

Törenlerde bu şiirleri kim söylüyordu? Ders kitapları dört ad sayar: şaman, kam, baksı, ozan. Bunlar dört farklı meslek değildir. Aynı işi gören kişilere farklı Türk boylarında ve farklı zamanlarda verilen adlardır. Bu kişiler törenleri yönetir, dinî ve büyüsel işler görür, hastaları iyileştirmeye çalışır ve şiirlerini kopuz adlı telli çalgı eşliğinde söylerdi. Şiirin müzikle birlikte doğduğunu unutmamak, sözlü dönem ürünlerinin neden düzenli bir ölçüye ve uyağa yaslandığını da açıklar: ezgiyle söylenen söz, ezginin kalıbına uymak zorundadır.

Sınavda bu dört addan biri seçeneklerde «tek başına özel bir tür söyleyen kişi» gibi sunulabilir. Doğru okuma şudur: dördü de törende şiir söyleyen, kopuz çalan, topluluğun önünde duran aynı kimliğin adlarıdır.

Ölçü ve nazım birimi

Sözlü dönem şiirinde ölçü hece ölçüsüdür, nazım birimi dörtlüktür. Ders kitaplarında kafiye düzeninin çoğunlukla aaab, cccb biçiminde olduğu belirtilir: her dörtlüğün ilk üç dizesi kendi aralarında uyaklanır, dördüncü dizeler ise dörtlükten dörtlüğe birbirine bağlanır.

Bu derse özel yazılmış iki dörtlüklük bir koşuk örneğinde bunu adım adım görelim:

Dalda doğdu yeşil yaprak

Yağmur içti kuru toprak

Kışın yolu kaldı ırak

Avcı çıktı obasından

Baştan başa yeşil dağlar

Çiçek açtı bütün bağlar

Coşkun akar dere çağlar

Ses yükseldi kopuzundan

Hece sayımı. İlk dize: Dal-da doğ-du ye-şil yap-rak, sekiz hece. Dördüncü dize: Av-cı çık-tı o-ba-sın-dan, yine sekiz. İkinci dörtlükte üçüncü dize: Coş-kun a-kar de-re çağ-lar, sekiz. Sekiz dizenin her biri tek tek sayıldığında sekiz hece verir. Her dizede ilk dört hecenin bittiği yerde bir sözcük de biter: «Dalda doğdu / yeşil yaprak».

Kafiye düzeni. İlk dörtlükte «yaprak, toprak, ırak» aynı «-rak» sesleriyle biter; bunlar a harfini alır. Dördüncü dize «obasından» başka bir sesle bitiyor; b harfini alır. İkinci dörtlükte «dağlar, bağlar, çağlar» kendi aralarında uyaklanır ve c olur. Son dize «kopuzundan», birinci dörtlüğün dördüncü dizesiyle aynı «-ndan» sesleriyle biter; yeni bir harf almaz, yine b olur. Şema: aaab, cccb.

Konusu baharın gelişi ve ava çıkış olduğu için bu örnek bir koşuktur; sığır töreninin havasını taşır. Yukarıdaki sagu örneğinde de ilk üç dize «yıkıldı, kırıldı, koparıldı» sözcükleriyle aynı «-ıldı» seslerinde buluşur, dördüncü dize ayrı kalır; o dörtlüğün her dizesi de sekiz hecedir.

Sözlü ürün yazıya nasıl geçti?

Sözlü dönem ürünlerinin büyük bölümü söylendiği çağda yazıya geçirilmedi; çoğu kaybolup gitti. Bugün elimizde olanlar, ders kitaplarında belirtildiği gibi, yüzyıllar sonra onları derleyip yazıya geçirenler sayesinde kalmıştır. Bu derlemelerin en önemlisi Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk adlı eseridir: sözcükleri açıklarken örnek olarak sagu, koşuk ve sav parçalarına yer verir. Eserin kendisi Geçiş Dönemi'nin konusudur ve orada ayrıntısıyla ele alınacaktır. Burada akılda tutman gereken nokta şudur: sözlü dönemin ürünü sözlü olarak doğmuş, ama bize yazılı bir kaynağın içinden ulaşmıştır. Söylendiği dönem ile kâğıda geçtiği dönem aynı değildir.

Kısa şiirden uzun anlatıya

Sagu bir yası, koşuk bir coşkuyu, sav bir yaşam bilgisini birkaç dizeye sığdırır. Destan ise bir boyun kökenini, göçünü, kahramanını uzun bir anlatı içinde taşır. Sonraki derste bu anlatıların kendisine geçiyoruz. Önce destanı, yine olağanüstü öğeler taşıyan masal ve efsaneden ayıran ölçütleri; halkın ağzında oluşan destan ile bir şairin kaleme aldığı destan arasındaki farkı göreceksin. Ardından Alp Er Tunga ve Şu'yu Sakalara, Oğuz Kağan'ı Hunlara, Bozkurt ile Ergenekon'u Gök Türklere, Türeyiş ile Göç'ü Uygurlara bağlayacak; yol gösteren kurt gibi tekrar eden motiflerden bir özetin hangi destana ait olduğunu çıkaracaksın.

Örnek 1 — Türü ortamdan tanımak

Soru: Bir obada sevilen bir bey ölmüş, ardından düzenlenen törende onun yiğitliği ve bıraktığı boşluk ezgiyle dile getirilmiştir. Bu törende söylenen şiir hangi türe girer?

• A) Koşuk
• B) Sav
• C) Sagu
• D) Destan
• E) Koşma

Çözüm: Ölümün ardından yapılan tören yuğdur ve yuğda söylenen tür sagudur. Ölenin övülmesi ve duyulan acı da sagunun konusudur. Koşuk sığır ve şölende söylenir; sav kısa öğüt sözüdür; koşma ise sonraki halk şiirinin türüdür. Cevap: C.

Örnek 2 — Dört ad, tek kimlik

Soru: «Şaman, kam, baksı ve ozan» adları için hangi açıklama doğrudur?

• A) Şaman yalnız sagu, ozan yalnız koşuk söyleyen kişidir.
• B) Dördü de ilk kez Divanü Lügati't-Türk'te görülen çalgıların adıdır.
• C) Bu adlar yalnız destan anlatan kişiler için kullanılmıştır.
• D) Farklı boylarda ve zamanlarda, törenlerde kopuz eşliğinde şiir söyleyen aynı işlevdeki kişilere verilen adlardır.
• E) Kam ve baksı din adamı, şaman ve ozan ise yalnız sanatçıdır.

Çözüm: Ders kitapları dört adı tek bir kimliğin farklı karşılıkları olarak verir: törenleri yöneten, dinî ve büyüsel işler gören ve şiirini kopuzla söyleyen kişiler. Adlara ayrı türler ya da ayrı görevler bağlamak bu bilgiyle çelişir. Cevap: D.

Örnek 3 — Kafiye düzenini çıkarmak

Soru: Bu derse özel yazılmış dörtlük: «Yiğit düştü, yurt yıkıldı / Elde kılıç da kırıldı / Kopuz teli koparıldı / Dağlar, taşlar yas tutuyor». Dörtlüğün kafiye düzeni ve hece sayısı için hangisi doğrudur?

• A) aaab düzeni, her dize sekiz hece
• B) abab düzeni, her dize yedi hece
• C) aaaa düzeni, her dize sekiz hece
• D) abba düzeni, her dize dokuz hece
• E) aaab düzeni, her dize yedi hece

Çözüm: «Yıkıldı, kırıldı, koparıldı» aynı «-ıldı» sesleriyle biter: a, a, a. «Tutuyor» başka sesle biter: b. Sayım: Yi-ğit düş-tü yurt yı-kıl-dı (8), El-de kı-lıç da kı-rıl-dı (8), Ko-puz te-li ko-pa-rıl-dı (8), Dağ-lar taş-lar yas tu-tu-yor (8). Cevap: A.

Örnek 4 — Söylenmek ile yazıya geçmek

Soru: Sözlü dönem ürünlerinin bugüne ulaşması için hangi yargı doğrudur?

• A) Söylendikleri anda tören katılımcıları tarafından kâğıda yazılmışlardır.
• B) Hepsi Gök Türk yazıtlarına kazınarak korunmuştur.
• C) Hiçbiri yazıya geçmemiş, yalnız bugünkü ağıtlarda yaşamaktadır.
• D) Ozanlar kendi şiirlerini adlarıyla birlikte kitaplara geçirmiştir.
• E) Bir bölümü yüzyıllar sonra derlenip yazıya geçirilmiş, örneğin Divanü Lügati't-Türk'te yer almıştır.

Çözüm: Ürünler sözlü doğmuş, çoğu kaybolmuştur; kalanlar sonradan derlenerek yazıya geçmiştir. Kaşgarlı Mahmud'un eseri bu derlemelerin başında gelir. Ürünler anonim olduğu için D, sonradan yazıya geçirildikleri için A ve C yanlıştır. Cevap: E.

• Edebiyatı yazıyla başlatmak. Sözlü dönem, yazılı ürünlerden önce gelir; ölçü, uyak ve tür yazı olmadan da vardı.
• Sagu ile koşuğu yalnız «kahraman övülüyor mu» sorusuyla ayırmaya çalışmak. İkisinde de yiğit övülebilir. Ölüm ve yas varsa sagu; doğa, av, sevgi ya da yaşayan bir yiğidin coşkusu varsa koşuk.
• Şaman, kam, baksı, ozan adlarına ayrı görevler yüklemek. Bunlar aynı işlevdeki kişilerin boylara ve zamanlara göre değişen adlarıdır.
• Sözlü dönem ürününü söylendiği dönemde yazılmış sanmak. Bize ulaşanlar sonradan derlenip yazıya geçirilmiştir; söylenme ile yazıya geçme zamanı ayrıdır.
• Destanı sagu ya da koşukla aynı uzunlukta bir şiir saymak. Destan uzun bir anlatıdır ve bir topluluğun ortak belleğini taşır.