Türk edebiyatının dönemlerine kuşbakışı

Sezen okul kütüphanesinde ödev için bir şiir antolojisi açtı ve iki adı aynı satıra yazdı: Yunus Emre ve Fuzuli. Başlığı da hazırdı: «Eski şiir». İkisi de yüzyıllar önce yaşamıştı, ikisinin şiirinde de Allah, aşk ve ayrılık vardı; ona göre aynı raftandılar. Sayfaları çevirdikçe ayrım kendini gösterdi. Yunus Emre'nin şiirini bir kez okuyunca anladı, dizelerini parmaklarıyla sayınca hepsinin aynı sayıda heceden kurulduğunu gördü. Fuzuli'nin gazelinin altında ise dipnotlar sayfanın yarısını kaplıyordu; sözcüklerin çoğu Arapça ya da Farsçaydı ve antolojinin notu ölçünün hece değil aruz olduğunu yazıyordu. Üstelik iki şair arasında iki yüzyıldan fazla zaman vardı. Sezen'in «eski şiir» rafı, birbirinden çok farklı iki geleneği aynı kutuya koymuştu.

• Türk edebiyatının dönemlerini İslamiyet öncesinden Cumhuriyet dönemine kadar doğru sırayla dizersin.
• Batı etkisindeki dönemleri başlangıç yıllarıyla ve o yılı işaretleyen olayla eşlersin.
• Aruz ya da hece, Arapça-Farsça etkisi, beyit ya da dörtlük, Batılı türler gibi ayırıcıları zaman çizelgesindeki doğru aralığa yerleştirirsin.
• Halk ve Divan edebiyatının aynı yüzyıllarda yan yana yaşadığını, dönem sınırlarının bir geçiş bölgesi olduğunu örnekle açıklarsın.

Ayrıntıdan önce harita

Söz sanatları modülünde dizenin içine baktın; şimdi bakışı yukarı kaldırıyoruz. Bu derste hiçbir dönemi ayrıntısıyla öğrenmeyeceksin. Amaç, bundan sonraki on modülün her birini yerine oturtacağın bir harita çizmek. Sezen'in hatası bilgisizlikten değil, haritasızlıktan doğdu: iki şairi tanıyordu ama onları hangi çizgiye, hangi geleneğe bağlayacağını bilmiyordu. Haritası olan öğrenci bir şairin adını duyduğunda önce onun hangi aralıkta durduğunu, ardından o aralığın ölçüsünü ve dilini hatırlar. Yazar–eser bilgisi ancak bundan sonra anlam kazanır.

Çizgiyi bölen eşikler

Türk edebiyatının uzun yolculuğunu büyük parçalara ayıran şey, edebiyatın beslendiği kültür çevresindeki değişimlerdir. İlk büyük kırılma Türklerin İslamiyet'i kabul etmesidir: Arap ve Fars kültürüyle kurulan temas aruz ölçüsünü, beyit düzenini ve Arapça-Farsça sözcükleri Türk şiirine getirir. Bu kırılmanın öncesi İslamiyet öncesi dönem, hemen ardından gelen ve eskiyle yeninin aynı eserlerde buluştuğu aralık Geçiş dönemi, yeni kültür çevresinin olgunlaştığı uzun yüzyıllar da İslami dönem adını alır.

İkinci kırılma 19. yüzyılda Batı ile yoğunlaşan temastır. Gazete, roman, tiyatro gibi o güne kadar bilinmeyen türler bu yolla girer; dönemler artık birkaç yüzyıla değil, birkaç yıla yayılan topluluk ve yönelimlere göre adlandırılır. Tanzimat, Servetifünun, Fecriati ve Millî Edebiyat bu kısa ve sık aralıkların adlarıdır. Son eşik 1923'te Cumhuriyet'in ilanıdır ve ondan sonraki edebiyat Cumhuriyet dönemi başlığı altında toplanır.

Zaman çizelgesi

Aşağıdaki tablo dersin omurgasıdır. Her satırda dönemin yaklaşık başlangıcını, onu öbürlerinden ayıran ölçü, dil ve biçim işaretlerini ve dönemi tek cümleyle tanıtan bir notu bulursun.

Tabloyu iki yönde okumayı alışkanlık edin. Soldan sağa okuduğunda bir dönemin kimliğini çıkarırsın. Ayırıcı sütunundan sola doğru okuduğunda ise bir özellikten aralığa ulaşırsın: «beyit ve gazel» Divan'a, «roman ve tiyatronun ilk girişi» Tanzimat'a, «sone» Servetifünun'a götürür.

Yıllar neyi işaretler?

Batı etkisindeki dönemlerin her yılı somut bir olaya bağlanır. Tanzimat için 1860'ta Şinasi'nin de kurucuları arasında bulunduğu Tercüman-ı Ahvâl gazetesinin yayımlanması alınır. Servetifünun için 1896, Servetifünun dergisinin Tevfik Fikret'in yönetimine geçtiği yıldır; dergi bu tarihten önce de çıkıyordu, dönemin başlangıcı onu yeni bir edebiyat topluluğunun yayın organına çeviren değişikliktir. Fecriati 1909'da topluluğun kuruluşuyla, Millî Edebiyat 1911'de Genç Kalemler dergisinde çıkan «Yeni Lisan» makalesiyle başlatılır. Cumhuriyet dönemi ise 1923'te Cumhuriyet'in ilanıyla açılır.

Bu listeye dikkatle bakınca bir ayrıntı göze çarpar: ilk dört eşik bir gazete, bir dergi ya da bir topluluk, yani edebiyat dünyasının kendi içindeki bir olaydır; yalnız sonuncusu siyasi bir olaydır. Her durumda yıl bir başlangıç olayının yılıdır. Dönem o gün doğmuş, bir önceki o gün ölmüş değildir. Eski üslupla yazmayı sürdüren şairler de, yeni düşüncenin izlerini daha önce taşıyan metinler de olur. Sınır bir duvar gibi değil, iki rengin birbirine karıştığı bir şerit gibi düşünülmelidir.

Yan yana yaşayan gelenekler

Sezen'in yanılgısının bir benzeri, haritayı tek şeritli bir yol gibi çizmektir: önce Divan edebiyatı gelir, o bitince Halk edebiyatı başlar. Oysa ikisi de 13. ile 19. yüzyıllar arasına yerleştirilir. Aynı yüzyılda bir yanda saray çevresinde aruzla gazel yazan bir şair, öbür yanda sazıyla köy köy dolaşıp heceyle koşma söyleyen bir âşık yaşayabilir. Ayıran zaman değil, seslenilen çevre, ölçü ve dildir. Yunus Emre ile Fuzuli'yi aynı rafa koymanın kusuru da buradadır: ikisi de İslami dönemin şairidir, ama biri tekke çevresinde sade Türkçe ve çoğunlukla heceyle, öbürü Divan geleneği içinde aruzla ve Arapça-Farsça etkisi yoğun bir dille yazar.

Üst üste binme başka yerlerde de görülür. Divan geleneği 19. yüzyıla uzanırken Tanzimat aynı yüzyılın ortasında başlar. Fecriati ile Millî Edebiyat arasında yalnız iki yıl vardır. Halide Edip ve Yakup Kadri Millî Edebiyat'ın yazarları arasında sayılır; romanlarının önemli bir bölümü ise Cumhuriyet yıllarında yayımlanır. Halk şiiri de 19. yüzyılda susmaz: Âşık Veysel Cumhuriyet döneminde yaşamış bir halk şairidir. Tablodaki satırlar arka arkaya dizilmiştir, ama yaşanan edebiyat çoğu zaman birkaç satırı aynı anda kaplar.

Bir metni haritaya yerleştirmek

Haritanın asıl işe yaradığı yer, önüne kimin yazdığı belli olmayan bir metin konduğu andır. Şu dörtlüğü hiçbir şaire mal etmiyoruz; örnek olsun diye burada kuruldu:

Dağlar karla örtülmüştür,

Yollar bize küsmüş gibi;

Bir mektup yaz, sesin gelsin,

Bahar yola düşmüş gibi.

Adım adım ilerleyelim. Birinci dize: Dağ-lar-kar-la-ör-tül-müş-tür, sekiz hece. İkinci dize: Yol-lar-bi-ze-küs-müş-gi-bi, sekiz hece. Üçüncü dize: Bir-mek-tup-yaz-se-sin-gel-sin, sekiz hece. Dördüncü dize: Ba-har-yo-la-düş-müş-gi-bi, sekiz hece. Her dize dörtten sonra bir duraklıyor (Dağlar karla / örtülmüştür); demek ki ölçü 4+4 duraklı sekizli hecedir. Nazım birimi dörtlüktür, ikinci ve dördüncü dizeler «-müş gibi» sesleriyle birbirine bağlanır. Dilde tek bir Arapça-Farsça tamlama yoktur.

Şimdi tabloya dönelim ve eleyerek ilerleyelim. Aruz, beyit ve süslü dil isteyen Divan şiiri bu metne uymaz. Ağır dili ve aruzu yüzünden Servetifünun da, aruzu yüzünden Fecriati de dışarıda kalır. Geriye birden çok aday kalıyor: halk şiiri, heceyi ve sade Türkçeyi savunan Millî Edebiyat, heceyle yazmayı sürdüren Cumhuriyet şairleri. Buradan çıkan ders şudur: tek bir ayırıcı çoğu zaman bir aralığı dışarıda bırakır, ama tek bir dönemi göstermez. Bir metni kesin olarak yerleştirmek için ölçüyü, dili, biçimi ve konuyu birlikte okumak gerekir; bunların ayrıntısını her dönemin kendi modülünde göreceksin.

Haritanın modüllere dağılışı

Bu tablodaki her satır ilerleyen modüllerden birinde açılacak. İslamiyet öncesi dönem ve Geçiş dönemi birer modülde işlenir. Halk edebiyatı ile Divan edebiyatı ayrı ayrı modüllerde yüzyıl yüzyıl ele alınır. Tanzimat'ın kendi modülü vardır; Servetifünun ile Fecriati tek modülde, Millî Edebiyat ise ayrı bir modülde buluşur. Cumhuriyet dönemi şiir, roman ve hikâye olarak ikiye ayrılır; tiyatro da ayrıca çalışılır. Geçiş dönemini anlatırken adı geçen Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet de orada ayrıntısıyla tanıtılacak. Bir modülde kaybolduğunu hissettiğinde bu tabloya dön ve «şu an hangi satırdayım, solumda ve sağımda ne var?» diye sor.

Haritanın en solundaki satır, yazının henüz kullanılmadığı zamanlardan geliyor. O dönemde bir ölüm ardından yakılan ağıt ile doğayı, savaşı ve sevgiyi anlatan şiir ayrı adlar taşıyordu, atalardan kalan öğüt sözünün de destanın da kendi yeri vardı. Bunları törenlerde kimin söylediği, şamanla ozanın, kamla baksının bu gelenekteki yeri ve şiirin hangi ölçüyle, hangi birimle kurulduğu sözlü dönemin türlerini tanırken açılacak.

Örnek 1 — Batı etkisindeki eşikleri sıralamak

Soru: Aşağıdaki olaylardan hangisi zaman çizelgesinde en sona yerleşir?

• A) Tercüman-ı Ahvâl gazetesinin yayımlanması
• B) Servetifünun dergisinin Tevfik Fikret'in yönetimine geçmesi
• C) Fecriati topluluğunun kurulması
• D) Genç Kalemler dergisinde «Yeni Lisan» makalesinin çıkması
• E) Türklerin yeni bir kültür çevresine girdiği Karahanlılar devrinde Kutadgu Bilig'in yazılması

Çözüm: Önce açıkça eski olanı ayır: Kutadgu Bilig Geçiş dönemine, 11. yüzyıla aittir ve listenin en başına gider. Kalan dört olay Batı etkisindeki dönemlerin başlangıçlarıdır: Tercüman-ı Ahvâl 1860, Servetifünun'un yeni yönetimi 1896, Fecriati'nin kuruluşu 1909, «Yeni Lisan» makalesi 1911. Sıranın sonunda Millî Edebiyat'ı başlatan makale durur. Cevap: D.

Örnek 2 — Özellikten aralığa

Soru: Bir şiir için şu bilgiler veriliyor: aruzla yazılmış, beyitlerden kurulmuş, gazel biçiminde ve dili Arapça-Farsça sözcüklerle yoğrulmuş. Bu şiir zaman çizelgesinde hangi aralığa yerleşir?

• A) İslamiyet öncesi sözlü dönem
• B) İslami dönemde Halk edebiyatı
• C) İslami dönemde Divan edebiyatı
• D) Millî Edebiyat
• E) Fecriati

Çözüm: Gazel, beyit ve aruz üçlüsü Divan şiirinin ayırıcısıdır. Sözlü dönem ve Halk edebiyatı hece ile dörtlüğe, Millî Edebiyat heceye ve sade Türkçeye yaslanır. Fecriati aruz kullanır ama gazel o topluluğun ayırıcı biçimi değildir; tek bir özelliğe değil, üçünün birlikte gösterdiği yere bakılır. Cevap: C.

Örnek 3 — Tek şeritli yol yanılgısı

Soru: Sungur defterine «Divan edebiyatı 19. yüzyılda bitti, Halk edebiyatı onun ardından başladı» yazmış. Bu notu düzelten ifade hangisidir?

• A) Halk edebiyatı Divan'dan önce, İslamiyet öncesinde bitmiştir.
• B) Halk ve Divan edebiyatı 13. ile 19. yüzyıllar arasında aynı yıllarda, farklı çevrelere seslenerek yaşamıştır.
• C) Divan edebiyatı Cumhuriyet'in ilanıyla başlamıştır.
• D) Halk edebiyatı yalnız Tanzimat döneminde görülür.
• E) İki gelenek arasında yüzyıllık bir boşluk vardır.

Çözüm: İki gelenek de İslami dönemin içinde, aynı yüzyıllara yerleştirilir; onları ayıran zaman değil, ölçü, dil ve seslenilen çevredir. Kalan dört seçeneğin her biri ya iki geleneği birbirinin ardına diziyor ya da tarihleri büsbütün kaydırıyor. Cevap: B.

Örnek 4 — İki dönemi aşan yazar

Soru: Halide Edip ve Yakup Kadri Millî Edebiyat'ın yazarları arasında sayılır, romanlarının önemli bir bölümü ise 1923'ten sonra yayımlanır. Bu durum dönem kavramı hakkında neyi gösterir?

• A) Millî Edebiyat Cumhuriyet döneminden sonra başlamıştır.
• B) 1923'ten sonra yazılan her eser Millî Edebiyat'a aittir.
• C) Bu yazarlar Cumhuriyet döneminde hiç eser vermemiştir.
• D) Cumhuriyet'in ilanı edebiyatta bir başlangıç olayıdır; yazarlar bu eşiği aşarak yazmayı sürdürür ve dönemler bir süre iç içe geçer.
• E) Dönem tarihleri yazarların doğum yılına göre belirlenir.

Çözüm: 1923 bir eşiği işaretler, Millî Edebiyat kuşağının kalemini elinden almaz. Bu yazarların Cumhuriyet yıllarında da roman yayımlaması, satırların takvimde birbirinin üstüne taştığını gösterir. A sırayı ters çevirir, B ile C uçlara savrulur, E ise dönem ölçütünü yanlış yere koyar. Cevap: D.

• Halk ve Divan'ı ardışık sanmak. İkisi de 13.–19. yüzyıllara yerleştirilir ve yan yana yaşar. Soruda «önce biri, sonra öteki» diyen seçenek yanlıştır.
• Başlangıç yılını bitiş yılı gibi okumak. 1860 Tanzimat'ın başlangıç olayıdır; Divan geleneğinin o gün bittiği anlamına gelmez. Aruz, Servetifünun ve Fecriati şiirinde de sürer.
• Tek ayırıcıdan dönem çıkarmak. Hece ölçüsü İslamiyet öncesinde, Halk edebiyatında, Millî Edebiyat'ta ve Cumhuriyet döneminde görülür. Aruz da Geçiş döneminden Fecriati'ye kadar uzanır. Ölçüyü dil ve biçimle birlikte oku.
• Sone ve roman gibi Batılı biçimleri Divan'a yazmak. Aruz ve ağır dil ortak olsa da sone Batı'dan gelir; böyle bir metin Divan'a değil, Batı etkisindeki aralığa aittir.
• Geçiş dönemi eserlerini İslamiyet öncesine kaydırmak. Orhun Yazıtları İslamiyet öncesinin yazılı ürünüdür; Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati't-Türk ise Geçiş dönemindedir.